Vẽ vải tốt bắt đầu từ việc hiểu vì sao nếp gấp xuất hiện, rồi mới đến chuyện tô sáng tối: mỗi nếp là một khối trụ hoặc khối nón nhỏ, đi ra từ một điểm treo hay một điểm tựa, và ánh sáng rơi trên nó theo đúng quy luật của khối. Khi bạn nhìn được cấu trúc, mớ nếp rối rắm trên tấm khăn tự sắp lại thành vài nhóm dễ vẽ.
Bài này trình bày nguồn gốc nếp gấp, bảy kiểu nếp thường gặp, cách đặt sáng tối trên một nếp, và khác biệt giữa vải bông, vải lanh, lụa, nhung, voan. Mẫu luyện chỉ cần một tấm khăn, vài chiếc kẹp, một cây đinh hoặc móc treo trên tường và một nguồn sáng từ một phía.
Nếp gấp sinh ra từ điểm treo và lực kéo
Vải không tự nhăn ngẫu nhiên. Nếp xuất hiện khi vải bị giữ ở một hay nhiều điểm và bị kéo bởi trọng lượng của chính nó, hoặc bị ép lại khi gặp một vật cản. Treo một chiếc khăn bằng một chiếc kẹp, bạn sẽ thấy các nếp toả ra từ điểm kẹp như nan quạt và dần mở rộng xuống dưới. Treo bằng hai chiếc kẹp cách nhau, giữa hai điểm có một vùng võng xuống với các nếp hình chữ U lồng nhau. Phủ khăn lên một chiếc ghế, các nếp đổ ra từ những góc ghế, nơi vải tựa lên.
Vì vậy, bước đầu tiên khi vẽ vải là tìm điểm treo hoặc điểm tựa và hướng lực kéo. Đánh dấu chúng bằng chấm nhỏ trên giấy. Từ đó, các nếp chính sẽ có hướng hợp lý, và những nếp phụ nhỏ chỉ là chi tiết thêm vào khung đã đúng. Người mới hay vẽ từng nếp riêng lẻ từ trái sang phải, nên cuối cùng mớ nếp trông như những sợi mì đặt cạnh nhau, không có lực nào nối chúng.
Trên quần áo, điểm tựa là khớp vai, khuỷu tay, đầu gối, thắt lưng. Đây là nơi nếp gấp đi ra hoặc dồn lại. Biết điều đó, bạn vẽ áo trên người mẫu hay người thân với ít nếp hơn nhưng đúng chỗ hơn. Bài này tập trung vào tấm vải và ánh sáng; phần dáng người, giải phẫu cơ thể là chủ đề khác.
Bảy kiểu nếp gấp thường gặp
Cách chia nếp vải thành bảy kiểu được biết đến rộng rãi qua sách dạy vẽ nếp vải và cơ thể của hoạ sĩ minh hoạ Burne Hogarth. Bạn không cần thuộc tên, nhưng nhận ra kiểu nếp giúp bạn vẽ nhanh và đúng hơn.
| Kiểu nếp | Xuất hiện khi | Hình dạng | Ánh sáng thường thấy |
|---|---|---|---|
| Nếp ống | Vải treo từ một điểm hoặc một mép, rủ thẳng xuống | Những khối trụ dọc song song, mở rộng dần xuống dưới | Mỗi ống có vùng sáng, đường ranh tối, vùng tối và phản quang như khối trụ |
| Nếp chữ chi | Ống vải bị gấp gập như ống quần dồn trên mắt cá | Đường gãy khúc, xen kẽ trái phải | Mảng sáng tối hình tam giác xen kẽ, mép khá rõ |
| Nếp xoắn | Vải quấn quanh một khối trụ như tay áo quanh cánh tay | Đường chéo cong quấn quanh khối | Dải sáng chéo, vùng tối nằm trong rãnh |
| Nếp gập nửa | Ống vải bị gập đổi hướng như khuỷu tay, sau đầu gối | Một chỗ gập có hình như chiếc lưỡi | Vùng tối sâu ngay chỗ gập, sáng mạnh trên mép gập |
| Nếp võng | Vải treo giữa hai điểm | Chữ U lồng nhau | Mép trên mỗi chữ U sáng, rãnh dưới tối |
| Nếp rơi | Vải rơi tự do từ một điểm như khăn trên móc | Toả ra như nan quạt rồi rủ | Sáng tối theo từng nhánh toả, tối nhất gần điểm treo |
| Nếp nằm | Vải nằm đọng trên mặt phẳng, không có lực kéo | Mảng lượn, gò thấp, ít hướng rõ | Chuyển nhẹ, bóng tiếp xúc rõ dưới các gò |
Trên một tấm vải thật, nhiều kiểu cùng xuất hiện: phần trên treo cho nếp rơi, phần giữa có nếp ống, phần chạm sàn thành nếp nằm. Gọi được tên từng vùng giúp bạn chia bố cục trước khi vào chi tiết.
Ánh sáng trên một nếp: đi từ khối trụ
Một nếp ống đơn giản nhất là một nửa khối trụ nhô ra khỏi mặt vải. Khi ánh sáng chiếu từ một bên, nó có đủ các vùng như khối trụ thạch cao: vùng sáng ở mặt quay về đèn, vùng trung gian, đường ranh tối nơi mặt vải bắt đầu quay đi, vùng tối, và phản quang nhẹ ở rìa bên kia do ánh sáng hắt từ nếp bên cạnh. Ngay phía sau nếp có bóng đổ lên phần vải lân cận, và trong rãnh giữa hai nếp, nơi ánh sáng khó lọt vào, là chỗ tối nhất.
Điều khác với khối thạch cao là vải mềm nên mặt khối không đều: một nếp có thể to ở dưới, nhỏ ở trên, và quay hướng giữa chừng. Đường ranh tối vì thế uốn lượn theo nếp chứ không thẳng. Khi một nếp quay mặt về phía đèn, vùng sáng mở rộng; khi nó quay đi, vùng tối lấn sang. Theo dõi đường ranh tối là cách nhanh nhất để mô tả nếp vải đang xoay ra sao.
Khi có nhiều nếp cạnh nhau, đừng vẽ nếp nào cũng có đủ vùng sáng tối với cùng độ tương phản. Những nếp ở gần đèn và gần mắt bạn có tương phản mạnh nhất; những nếp ở xa, ở trong bóng, tương phản yếu. Cách làm này giữ tấm vải thành một khối lớn thống nhất, chứ không vỡ vụn thành hàng chục ống nhỏ cạnh tranh nhau.
Vải có hoa văn hay kẻ sọc là một trường hợp đáng tập riêng. Sọc vải đi theo bề mặt nếp như vân gỗ đi theo khối: khi chạy qua đỉnh một nếp ống, sọc cong lên; khi đi vào rãnh, sọc gãy và có thể biến mất một đoạn. Hoa văn trong vùng tối vẫn còn nhưng tương phản giảm hẳn, màu nhạt và màu đậm của hoa văn xích lại gần nhau. Vẽ khối sáng tối của nếp trước, sau đó đặt sọc hay hoa văn lên với độ rõ thay đổi theo vùng sáng tối, tấm vải sẽ vừa có khối vừa có hoạ tiết mà không bị phẳng.
Cùng một nếp, năm loại vải cho năm kiểu sáng
Vải bông dày. Nếp to, tròn, ít nếp phụ. Ánh sáng chuyển mềm từ sáng sang tối, gần như không có điểm sáng gắt. Mép bóng đổ của nếp lên vải bên cạnh khá mềm. Vẽ bằng những mảng lớn, tán vừa phải.
Vải lanh, vải đũi. Vải cứng, giữ nếp gấp gãy góc. Nhiều đường gấp sắc, mảng sáng tối có mép rõ, như những mặt phẳng nhỏ gấp vào nhau. Vẽ bằng mảng phẳng, chuyển đột ngột ở đường gấp.
Lụa, satin. Bề mặt bóng nên trên đỉnh nếp có dải sáng hẹp, rất sáng, chạy dọc theo đỉnh; ngay cạnh đó vùng tối có thể khá sâu. Tương phản mạnh, nếp mảnh và nhiều. Lụa còn phản chiếu nếp bên cạnh vào nhau, tạo những vệt sáng phụ trong rãnh. Áo dài lụa dưới nắng là mẫu tốt để quan sát kiểu sáng này.
Nhung. Ngược thói quen: phần mặt nhung quay thẳng về phía bạn thường trông tối và đậm màu, còn các mép nếp, nơi sợi nhung nằm nghiêng so với tia nhìn, lại ánh sáng như phủ phấn. Vì vậy vải nhung có viền sáng ở đường bao và đỉnh nếp, lòng nếp đậm. Vẽ nhung mà để vùng sáng giữa mặt vải như vải bông sẽ mất ngay cảm giác mịn.
Voan, vải mỏng trong. Ánh sáng đi xuyên một phần, nên bạn thấy nền hoặc vật phía sau mờ đi. Chỗ vải chồng hai, ba lớp đậm hơn chỗ một lớp; mép nếp, nơi tia nhìn đi qua nhiều sợi vải hơn, đậm hơn giữa nếp. Vẽ nền trước, phủ lớp voan lên sau bằng những mảng nhạt.
Bài tập: tấm khăn treo một điểm dưới đèn bàn
Chọn khăn trơn màu sáng, không hoa văn. Kẹp một góc lên tường hoặc cửa tủ, để khăn rủ tự nhiên, phần dưới đọng trên mặt bàn. Đèn chiếu chéo từ trên xuống.
- Đánh dấu điểm treo và vùng khăn chạm bàn. Vẽ đường bao lớn của cả tấm khăn bằng nét nhẹ, như một khối duy nhất.
- Vẽ các nếp chính toả ra từ điểm treo, chỉ ba đến năm đường, đi đúng hướng lực kéo. Chưa vẽ nếp nhỏ.
- Xác định đường ranh tối trên mỗi nếp chính, tô vùng tối bằng một lớp xám đều. Lúc này khăn đã có khối.
- Tô các rãnh sâu nhất, nơi hai nếp gặp nhau, đậm hơn một bậc. Vẽ bóng đổ của nếp lên vải bên cạnh.
- Thêm phản quang nhẹ ở rìa vùng tối của những nếp lớn, bằng cách lấy bớt chì bằng tẩy dẻo.
- Bây giờ mới thêm vài nếp phụ, chủ yếu ở vùng sáng và gần điểm treo, nơi tương phản lớn nhất.
- Vẽ phần khăn đọng trên bàn theo kiểu nếp nằm, nhấn bóng tiếp xúc dưới các gò vải.
Sau buổi đầu, đổi sang treo hai điểm để có nếp võng, rồi phủ khăn lên ghế. Mỗi cách treo cho bạn một nhóm nếp mới mà không phải mua thêm mẫu.
Học nếp vải từ tranh và từ quần áo hằng ngày
Leonardo da Vinci để lại nhiều nghiên cứu nếp vải, vẽ bằng bút lông trên vải lanh, chỉ với sắc xám và những nét sáng trắng. Các nghiên cứu này thường được dùng để học cách một tấm vải lớn được tổ chức thành vài khối sáng tối chính. Khi chép, đừng chép từng nếp; hãy chép thứ tự: khối lớn trước, rãnh tối sau, điểm sáng cuối cùng.
Trong đời thường, quần áo phơi trên dây, rèm cửa bị gió thổi, tấm màn che xe đẩy ngoài chợ, khăn trải bàn trong quán ăn, đều là mẫu nếp vải tốt. Rèm cửa sổ là bài tập nếp ống tự nhiên; áo sơ mi phơi trên móc là bài tập nếp rơi và nếp xoắn ở tay áo. Ký hoạ năm phút, chỉ ghi điểm treo, các nếp chính và vùng tối, sẽ dạy bạn nhiều hơn một bức vẽ tỉ mỉ hai giờ.
Khi vẽ người thân mặc áo, hãy tôn trọng người được vẽ: hỏi trước khi vẽ, không vẽ khi họ không muốn, và chỉ chia sẻ bức vẽ nếu họ đồng ý. Với người mới, vẽ áo treo trên móc hoặc khoác lên lưng ghế là cách luyện nếp vải trên quần áo mà không cần người mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ nếp vải nên bắt đầu từ nếp nào?
Bắt đầu bằng việc tìm điểm treo hoặc điểm tựa và hướng lực kéo, rồi vẽ ba đến năm nếp chính toả ra từ đó. Chỉ khi khối lớn và các nếp chính đã đúng hướng mới thêm nếp phụ nhỏ.
Làm sao vẽ lụa khác vải bông?
Lụa bóng nên có dải sáng hẹp, rất sáng chạy dọc đỉnh nếp và vùng tối sâu ngay cạnh, tương phản mạnh, nếp mảnh. Vải bông dày có nếp to, tròn, chuyển sáng tối mềm và gần như không có điểm sáng gắt.
Vì sao vải nhung lại sáng ở mép?
Sợi nhung dựng đứng trên mặt vải. Khi nhìn thẳng, mắt bạn thấy lòng các sợi và khoảng tối giữa chúng nên mặt vải đậm. Ở mép và đỉnh nếp, sợi nằm nghiêng so với tia nhìn và bắt sáng nhiều hơn nên trông như có viền sáng.
Có cần nhớ tên bảy kiểu nếp gấp không?
Không bắt buộc. Điều quan trọng là nhận ra nếp hình thành do treo một điểm, treo hai điểm, gập hay quấn quanh khối. Tên gọi chỉ giúp bạn ghi chú và chia bố cục nhanh hơn khi vẽ tấm vải phức tạp.
Tấm vải nhiều nếp quá, vẽ thế nào cho khỏi rối?
Nheo mắt để chỉ thấy vài khối sáng tối lớn, vẽ các khối đó trước. Giảm tương phản ở những nếp xa và nằm trong bóng, chỉ giữ tương phản mạnh ở vùng gần đèn. Bỏ bớt nếp nhỏ không giúp mô tả khối.
Có thể luyện vẽ vải mà không cần người mẫu không?
Hoàn toàn được. Treo khăn lên tường, phủ khăn lên ghế, vẽ rèm cửa, áo phơi trên móc hay khăn trải bàn. Mỗi cách treo cho một kiểu nếp khác nhau và bạn chỉ cần một nguồn sáng chiếu từ một phía.