Lỗi phổ biến nhất khi vẽ gỗ là vẽ vân trước khi có khối: kết quả là một tấm giấy kẻ sọc chứ không phải chiếc ghế gỗ. Gỗ là vật mờ, tán xạ ánh sáng giống thạch cao, nên phần lớn công việc là vẽ đúng sáng tối của khối. Vân gỗ đến sau, nhẹ tay, đi theo hướng của khối và đổi độ rõ theo vùng sáng tối.
Bài này giúp bạn phân biệt ba bề mặt gỗ hay gặp: gỗ mộc chưa phủ gì, gỗ đánh vecni hoặc sơn phủ bóng, và mặt cắt ngang thớ; cách đặt vân trên khối hộp và khối trụ; cách vẽ mắt gỗ, vết nứt, cạnh mòn. Mẫu dễ kiếm: thớt gỗ, đôi đũa, ghế đẩu, khối gỗ vụn ở xưởng mộc gần nhà.
Đậm nhạt trước, vân sau
Một khối gỗ hình hộp dưới đèn bàn có đủ các mặt: mặt trên sáng nhất, mặt bên quay về đèn sáng vừa, mặt bên quay đi tối, bóng đổ đậm nhất sát chân khối. Đó là khung đậm nhạt bạn cần đặt xuống trước, giống hệt khi vẽ khối hộp thạch cao, chỉ khác là toàn bộ thang đậm nhạt dịch xuống tối hơn vì gỗ có màu riêng. Một khối gỗ màu sáng như gỗ thông có mặt trên gần như sáng nhạt; gỗ sẫm như gỗ lim, gỗ mun có mặt trên đã là xám vừa.
Khi khung đậm nhạt đã đúng, vân gỗ chỉ là một lớp mỏng phủ lên trên. Ở mặt sáng, vân hiện rõ nhất, tương phản giữa thớ đậm và thớ nhạt lớn nhất. Ở mặt tối, vân mờ đi gần như hoà vào mảng tối, vì trong bóng mắt người khó phân biệt chi tiết. Nếu bạn vẽ vân rõ như nhau ở mọi mặt, khối gỗ sẽ phẳng ra như tấm giấy dán vân.
Một mẹo kiểm tra: che vân gỗ đi bằng cách nheo mắt thật mạnh. Nếu bản vẽ vẫn đọc ra khối hộp rõ ràng, bạn đã có nền đúng. Nếu khi nheo mắt, mọi thứ thành một mảng xám đều, khối chưa đủ sáng tối và vân đang phải gánh vai trò tạo khối, việc mà nó không làm được.
Vân gỗ chạy theo khối, không chạy theo tờ giấy
Trên mặt phẳng. Vân trên mặt bàn hay mặt thớt chạy song song theo chiều dài tấm gỗ, có những đường cong mở ra rồi khép lại quanh vùng thớ đổi hướng. Khi mặt bàn chạy vào phối cảnh, vân cũng hội tụ theo phối cảnh. Vân vẽ thẳng song song trên mặt bàn đang thu xa sẽ làm mặt bàn dựng đứng lên.
Trên khối trụ. Với chân ghế tròn, cán dao gỗ hay đôi đũa, vân dọc theo chiều dài nhưng ở hai mép khối trụ, vân dồn khít vào nhau vì mặt cong đang quay đi. Giữa khối trụ, vân thưa hơn. Chi tiết này mô tả độ tròn tốt không kém sáng tối.
Ở góc cạnh. Khi vân chạy qua một cạnh từ mặt trên xuống mặt bên, nó nối liền nhưng đổi hướng theo mặt mới. Theo dõi một đường vân cụ thể qua góc cạnh giúp khối hộp gỗ trông chắc và liền.
Độ rõ theo khoảng cách. Vân gần mắt và ở vùng sáng rõ nét; vân ở xa và trong bóng mờ dần. Đừng vẽ vân bằng một độ đậm cố định cho cả bức.
Kiểu vân theo cách xẻ. Tấm gỗ xẻ tiếp tuyến với vòng tuổi cho vân hình chữ V hay hình ngọn lửa lồng nhau; tấm gỗ xẻ xuyên tâm cho vân gần như thẳng song song. Nhìn kiểu vân trên mặt bàn, bạn biết nên vẽ đường lượn mở rộng hay đường thẳng sít nhau, thay vì dùng một kiểu vân chung cho mọi đồ gỗ.
Ba bề mặt gỗ và cách vẽ từng loại
Một món đồ gỗ thường có cả ba loại bề mặt, như chiếc ghế đẩu có mặt ngồi đánh vecni, chân ghế mộc và đầu chân là mặt cắt ngang thớ. Bảng sau giúp bạn chọn cách xử lý cho từng vùng.
| Bề mặt | Hành vi với ánh sáng | Dấu hiệu nhận ra | Cách vẽ |
|---|---|---|---|
| Gỗ mộc, mặt dọc thớ | Tán xạ, chuyển sáng tối mềm | Không có điểm sáng gắt, mặt hơi xơ | Như khối thạch cao có màu, thêm vân nhẹ ở vùng sáng |
| Gỗ đánh vecni, sơn phủ bóng | Lớp phủ phản chiếu như mặt kính mỏng trên nền gỗ tán xạ | Có điểm sáng và vệt sáng của cửa sổ, đèn | Vẽ khối gỗ trước, đặt vệt sáng phản chiếu lên trên, giữ điểm sáng trắng |
| Mặt cắt ngang thớ | Hút ánh sáng nhiều hơn, xốp | Thấy vòng tuổi, thường tối hơn mặt dọc thớ | Đậm hơn mặt dọc thớ cùng hướng sáng; vòng tuổi đồng tâm, có vết nứt toả từ tâm |
Điểm sáng trên gỗ đánh vecni mang màu của nguồn sáng chứ không mang màu gỗ, vì lớp vecni là chất không phải kim loại. Khi vẽ màu, điểm sáng gần trắng nằm trên nền nâu; khi vẽ chì, đó là chỗ giấy trắng nguyên giữa mảng xám.
Mặt cắt thớ, vòng tuổi và vết nứt
Mặt cắt ngang của một khúc gỗ, như đầu thớt tròn làm từ thân cây, cho bạn thấy vòng tuổi. Những vòng này không phải đường tròn hoàn hảo mà là những vòng hơi méo, dày mỏng không đều, có chỗ dồn sát nhau ở một phía. Khi mặt cắt nghiêng đi trong phối cảnh, vòng tuổi thành những elip đồng tâm. Vẽ vài vòng chính bằng nét rõ, những vòng phụ bằng nét nhạt và đứt quãng.
Mặt cắt ngang thớ thường tối hơn mặt dọc thớ dưới cùng ánh sáng, vì đầu các thớ gỗ như những ống nhỏ hút và giữ ánh sáng. Đây là chi tiết giúp khối gỗ đọc đúng ngay cả khi vẽ đen trắng: mặt đầu của một thanh gỗ luôn có tông đậm hơn mặt bên một chút, dù cùng hướng về phía đèn.
Gỗ khô hay nứt theo đường toả ra từ tâm. Vết nứt là một khe có hai mép: mép quay về phía đèn bắt sáng mảnh, lòng khe tối. Đừng vẽ vết nứt bằng một nét đen đơn; thêm một nét sáng mảnh ở một bên mép là vết nứt có chiều sâu ngay. Cùng nguyên tắc đó áp dụng cho vết dao trên thớt và khe ghép giữa hai tấm ván.
Chi tiết làm gỗ trông có tuổi và có người dùng
Gỗ trong đời sống hiếm khi mới tinh. Những chi tiết dưới đây kể câu chuyện của đồ vật và thường chỉ cần vài nét đặt đúng chỗ.
- Mắt gỗ: chỗ cành cây cũ, là một vùng tối hình elip có vân xoáy quanh. Vân chung của tấm gỗ uốn lượn né quanh mắt gỗ như dòng nước chảy quanh hòn đá.
- Cạnh mòn: cạnh bàn, tay vịn ghế, quai giỏ tre bị tay người chạm nhiều lần thành tròn và sáng bóng hơn phần còn lại. Đặt một vệt sáng mềm dọc cạnh mòn.
- Vết dao trên thớt: nhiều đường mảnh chồng chéo ở giữa mặt thớt, mỗi đường có mép sáng một bên. Vẽ thưa, không cần đủ.
- Vết nước, vết ố: mảng tối loang không đều với mép mềm, thường thành vòng tròn nơi đặt cốc.
- Sơn tróc: trên đồ gỗ sơn cũ, mảng sơn bong để lộ gỗ bên dưới; mép mảng tróc có độ dày, bắt sáng một phía.
- Tre và mây: những sợi tre đan có vân dọc rõ, đốt tre là chỗ khối phình nhẹ, bề mặt tre có lớp vỏ hơi bóng nên có dải sáng mảnh dọc thân.
Mặt bàn gỗ bóng soi lại đồ vật
Mặt bàn gỗ đánh vecni hay lau dầu kỹ hoạt động như một tấm gương mờ nằm ngang. Đặt một chiếc cốc lên đó, bạn sẽ thấy hình chiếc cốc phản chiếu ngay bên dưới chân cốc, lộn ngược, mờ hơn, tối hơn vật thật và nhuốm màu gỗ. Hình phản chiếu luôn rơi thẳng xuống phía dưới vật theo hướng mắt nhìn, không theo hướng đèn. Đây là khác biệt quan trọng với bóng đổ: bóng đổ chạy theo hướng ánh sáng, còn hình phản chiếu chạy thẳng về phía bạn.
Mặt bàn càng bóng, hình phản chiếu càng rõ và càng dài; mặt bàn đã cũ, xước, hình chỉ còn là một vệt mờ hoặc biến mất. Khi vẽ, đặt hình phản chiếu sau khi đã có vân gỗ và sáng tối của mặt bàn, bằng một mảng mờ cùng hình với vật, mép mềm, tối dần về phía xa chân vật. Vân gỗ vẫn lộ ra qua hình phản chiếu, vì lớp vecni mỏng nằm trên mặt gỗ chứ không che nó.
Cửa sổ và bóng đèn cũng soi xuống mặt bàn thành những vệt sáng kéo dài về phía bạn. Vệt sáng này thường là chỗ sáng nhất của mặt bàn và làm vân gỗ ở đó gần như biến mất. Một mặt bàn gỗ có vệt cửa sổ, có hình phản chiếu mờ của chiếc cốc và có vân rõ ở vùng không bị lóa là đủ để người xem nhận ra ngay mặt bàn được đánh bóng.
Bài tập: chiếc ghế đẩu gỗ trong ba buổi
Ghế đẩu gỗ có mặt ngồi, bốn chân và thanh giằng, đủ mọi loại bề mặt gỗ. Đặt ghế cạnh cửa sổ hoặc dưới đèn chiếu chéo.
- Buổi một, chỉ dựng hình và đậm nhạt khối: mặt ngồi, mặt bên, các chân như khối trụ hoặc khối hộp, bóng đổ dưới ghế. Không vẽ vân.
- Buổi hai, thêm vân gỗ ở mặt ngồi theo phối cảnh, vân trên các chân dồn khít ở hai mép, vòng tuổi ở đầu chân nếu thấy.
- Nếu mặt ngồi đánh vecni, buổi hai cũng đặt vệt sáng phản chiếu cửa sổ lên mặt ngồi.
- Buổi ba, thêm chi tiết có tuổi: cạnh mòn ở mép mặt ngồi, vết nứt, khe ghép, vết ố.
- Lùi ra xa và nheo mắt. Nếu ghế vẫn đọc rõ khối khi nheo mắt và hiện chất gỗ khi nhìn gần, bài tập đã đạt.
- Ghi một dòng nhận xét cho chính mình bên lề giấy, không chấm điểm, chỉ ghi chỗ muốn làm khác lần sau.
Chia ba buổi giúp bạn không nóng vội nhảy vào vân gỗ. Nhiều người thấy buổi một chán vì chưa "ra gỗ", nhưng chính buổi đó quyết định bản vẽ có đứng được hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ gỗ nên vẽ vân trước hay đậm nhạt trước?
Đậm nhạt trước. Gỗ là vật mờ, khối được tạo bằng sáng tối như thạch cao. Khi khung sáng tối đã đúng mới thêm vân nhẹ tay, rõ ở vùng sáng và mờ dần trong vùng tối. Vân vẽ trước sẽ biến khối gỗ thành tấm giấy kẻ sọc.
Vì sao đầu thanh gỗ trông tối hơn mặt bên?
Mặt cắt ngang thớ để lộ đầu các thớ gỗ như những ống nhỏ hút và giữ ánh sáng, nên tối hơn mặt dọc thớ dưới cùng nguồn sáng. Vẽ mặt đầu đậm hơn một bậc giúp khối gỗ đọc đúng ngay cả trong bản vẽ đen trắng.
Làm sao cho thấy gỗ được đánh vecni?
Vẽ khối gỗ như bình thường rồi đặt thêm vệt sáng phản chiếu cửa sổ hoặc đèn lên trên, có mép khá rõ và điểm sáng gần trắng. Gỗ mộc không có những vệt sáng như vậy, chỉ chuyển sáng tối mềm.
Vân gỗ trên chân ghế tròn vẽ thế nào?
Vân chạy dọc chiều dài chân ghế nhưng dồn khít vào nhau ở hai mép, nơi mặt cong quay đi khỏi tia nhìn, và thưa hơn ở giữa. Chi tiết này giúp chân ghế trông tròn mà không cần tô quá đậm.
Có nên vẽ mọi đường vân thấy trên mẫu không?
Không nên. Chọn vài đường vân chính mô tả hướng khối, vẽ rõ ở vùng sáng gần mắt, còn lại giản lược hoặc bỏ. Vẽ đủ mọi đường vân làm bản vẽ rối và lấn át sáng tối của khối.
Vẽ tre khác vẽ gỗ ở chỗ nào?
Tre có vân dọc rõ, đốt tre làm khối phình nhẹ, và lớp vỏ ngoài hơi bóng nên thường có dải sáng mảnh chạy dọc thân. Mặt cắt của ống tre là hình vành khăn, lòng rỗng tối, khác với mặt cắt gỗ đặc có vòng tuổi.