Một chiếc bình gốm tráng men là hai chất liệu chồng lên nhau: thân gốm tán xạ cho màu và khối, lớp men bên ngoài phản chiếu như một lớp kính mỏng cho điểm sáng và hình cửa sổ. Vẽ theo hai lớp đó, bạn sẽ thấy gốm men, gốm mộc và sứ trắng chỉ khác nhau ở độ dày của lớp phản chiếu bên trên.
Bài này đi qua gốm men bóng, gốm mộc không men, sứ trắng mỏng, cách vẽ lòng bát và miệng bình, các hiệu ứng men như men rạn, men chảy. Mẫu có sẵn trong bếp: bát ăn cơm, đĩa, ấm trà, chậu cây đất nung. Nếu có dịp ghé các làng gốm, bạn sẽ có thêm rất nhiều mẫu đẹp để ký hoạ.
Hai lớp: thân gốm và lớp men
Thân gốm, dù là đất nung hay sứ, là vật mờ. Dưới đèn, nó có đủ các vùng của khối thạch cao: vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ. Màu của thân, hoặc của lớp men màu, quyết định tông chung: bình men nâu đậm có vùng sáng đã là xám vừa, bát sứ trắng có vùng sáng gần như giấy trắng.
Lớp men phủ ngoài là một lớp thuỷ tinh mỏng. Nó phản chiếu một phần ánh sáng theo kiểu gương, tạo ra điểm sáng gọn và các vệt sáng có hình cửa sổ, bóng đèn, thậm chí hình bóng người đứng gần. Vì men không phải kim loại, điểm sáng mang màu của nguồn sáng: dưới đèn trắng, điểm sáng trên bình men xanh vẫn trắng, chỉ có viền quanh điểm sáng nhuốm màu men. Đây là khác biệt rõ với đồ đồng, nơi điểm sáng nhuốm màu kim loại.
Cách vẽ thuận tay nhất vì thế là hai lượt. Lượt một, vẽ chiếc bình như thể nó không có men: khối sáng tối đầy đủ, mép mềm. Lượt hai, đặt lên trên những vệt phản chiếu sắc nét và điểm sáng, đúng vị trí theo hình khối. Nếu vẽ chì, lượt hai là phần chừa giấy hoặc lấy sáng bằng tẩy. Nếu vẽ màu nước, lượt hai thường là phần giấy trắng bạn đã chừa từ đầu. Ở sơn, đó là lớp đắp sáng sau cùng.
Đọc phản chiếu trên thân bình men
Vệt cửa sổ đi theo độ cong. Cửa sổ hình chữ nhật soi lên thân bình phình sẽ thành hình chữ nhật cong, hẹp lại ở hai mép bình. Ở cổ bình thắt, vệt sáng bị ép thành dải mảnh. Vẽ đúng hình vệt cửa sổ là mô tả đúng đường cong thân bình.
Điểm sáng nằm theo hướng đèn và mắt. Điểm sáng gắt nhất nằm ở chỗ mặt men hướng giữa đèn và mắt bạn. Trên bình tròn, thường lệch về phía đèn một chút so với vùng sáng của thân gốm. Đổi chỗ ngồi thì điểm sáng trượt theo.
Mép bình có phản chiếu mạnh hơn. Giống thuỷ tinh, ở mép bình nơi mặt men quay ngang với tia nhìn, men phản chiếu nhiều hơn. Bình men màu đậm vì vậy thường có viền sáng mờ ở đường bao phía có môi trường sáng.
Đừng rải quá nhiều điểm sáng. Một bình men dưới một đèn chỉ có một điểm sáng gắt chính, có thể thêm một hai vệt phụ từ cửa sổ hay tường sáng. Rải nhiều chấm trắng làm bình trông như bị ướt hoặc như kim tuyến.
Lòng bát và miệng bình: mặt lõm sáng ngược phía
Khi vẽ bát, người mới hay quên rằng lòng bát là mặt lõm. Mặt ngoài của bát là mặt lồi: phía quay về đèn sáng, phía xa đèn tối. Lòng bát thì ngược lại: thành bát phía gần đèn che ánh sáng nên tối, thành bát phía xa đèn quay mặt về đèn nên sáng. Kết quả là trên cùng một chiếc bát, bên ngoài sáng bên trái thì bên trong sáng bên phải. Nếu bạn tô lòng bát sáng cùng phía với mặt ngoài, chiếc bát sẽ trông như một cái chụp úp.
Miệng bát là một elip có độ dày. Vành miệng thường có một đường sáng mảnh chạy theo đỉnh vành, sáng nhất ở đoạn gần đèn. Elip phía trong và phía ngoài phải đồng tâm và song song, khoảng cách giữa chúng là độ dày thành bát. Elip miệng cần tròn đều hai đầu, không nhọn; vẽ elip trong một hình chữ nhật tưởng tượng là cách kiểm tra quen thuộc.
Đáy lòng bát thường có bóng đổ của thành bát phía gần đèn rơi vào, tạo một mảng tối hình lưỡi liềm. Nếu bát men bóng, đáy lòng bát còn có điểm sáng phản chiếu đèn. Hai chi tiết này cộng lại làm chiếc bát có chiều sâu. Lòng bình cổ hẹp thì gần như tối hẳn, chỉ có chút sáng ở thành trong ngay dưới miệng.
Gốm men, gốm mộc và sứ: so sánh nhanh
Đặt ba vật cạnh nhau là cách học nhanh nhất. Bảng dưới tóm tắt những gì bạn sẽ thấy dưới cùng một nguồn sáng.
| Loại | Điểm sáng và phản chiếu | Chuyển sáng tối | Kết cấu | Cách nghĩ khi vẽ |
|---|---|---|---|---|
| Gốm men bóng | Điểm sáng gọn, vệt cửa sổ rõ | Thân gốm chuyển mềm bên dưới lớp phản chiếu | Trơn, có thể có men rạn, men chảy | Hai lớp: khối trước, phản chiếu sau |
| Gốm men mờ | Vùng sáng rộng, mép mềm | Mềm | Trơn, hơi mịn như vỏ trứng | Như khối thạch cao có màu, thêm vùng sáng loang |
| Gốm mộc, đất nung | Không có hoặc rất mờ | Mềm, tông ấm | Sần nhẹ, vết xoay bàn, vết tay | Như đá mờ; kết cấu ở vùng chuyển tiếp |
| Sứ trắng mỏng | Điểm sáng gọn trên men | Vùng tối không quá đậm vì phản quang nhiều | Trơn | Giữ tông sáng, tối nhất là bóng tiếp xúc; mép mỏng có thể ửng sáng khi ngược sáng |
Sứ mỏng có một hiện tượng đẹp: khi đặt ngược sáng, mép miệng bát và thành mỏng cho ánh sáng lọt qua một phần, ửng lên như có đèn bên trong. Bạn có thể thử bằng cách soi một chiếc chén sứ mỏng về phía cửa sổ.
Các bước vẽ một chiếc bình men bóng
Chọn một chiếc bình hoặc ấm men bóng trơn, đặt trên nền vải sáng, cạnh cửa sổ hoặc dưới đèn chiếu chéo. Bài này mất khoảng một giờ.
- Dựng trục giữa và các elip miệng, vai, bụng, đáy. Kiểm tra các elip đối xứng qua trục và phồng dần khi xuống thấp hơn tầm mắt.
- Vẽ khối thân bình như vật mờ: vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ. Tông chung theo màu men.
- Quan sát vệt phản chiếu cửa sổ và đèn trên thân bình. Khoanh vị trí, chú ý hình vệt cong theo bụng bình và co hẹp ở cổ.
- Lấy sáng các vệt phản chiếu bằng tẩy dẻo, mép rõ, rồi chấm điểm sáng gắt nhất bằng tẩy bút.
- Vẽ vành miệng có độ dày với đường sáng mảnh trên đỉnh vành, lòng miệng tối.
- Vẽ chân đế, nếu có vành đất mộc thì giữ nó mờ, không điểm sáng. Nhấn bóng tiếp xúc ngay dưới đáy.
- Lùi xa so với mẫu. Nếu bình trông như nhựa, thường là vệt phản chiếu quá to và quá mềm; thu hẹp lại, làm sắc mép.
Lặp lại bài này với một chiếc bình gốm mộc cùng hình dạng nếu có. Bỏ hết bước ba và bước bốn, bạn sẽ thấy ngay lớp men đã đóng góp bao nhiêu phần vào cảm giác chất liệu.
Hiệu ứng men và dấu vết làm gốm
Những chi tiết dưới đây làm đồ gốm có cá tính. Chúng nằm trên khối đã đúng, nên chỉ cần gợi chứ không cần vẽ đầy đủ.
- Men rạn: mạng đường nứt mảnh trên mặt men. Vẽ bằng những nét rất nhẹ, đứt quãng, đậm hơn ở vùng sáng, gần như biến mất trong vùng tối. Mạng rạn đi theo độ cong thân bình, nhỏ lại ở mép.
- Men chảy: men dày lên và chảy xuống trong lò, tạo vệt đậm màu hơn ở chỗ dày, thường dồn về phía chân bình. Mép vệt men chảy có độ dày nhẹ, bắt sáng một phía.
- Chân đế không men: nhiều bình, bát để lộ một vành đất mộc ở chân. Vành này mờ, không có điểm sáng, tông khác hẳn phần men phía trên. Một chi tiết nhỏ nhưng tả đúng chất gốm.
- Vết xoay bàn: những gờ ngang mờ quanh thân gốm mộc do xoay trên bàn xoay. Vẽ bằng vài đường ngang nhẹ theo elip, rõ ở vùng sáng.
- Vết tay, vết nặn: trên gốm nặn tay, bề mặt có lõm nhẹ không đều. Mỗi chỗ lõm là một vùng sáng tối nhỏ trong khối lớn.
- Men hoa văn: hoa văn vẽ dưới men bị lớp men bóng phủ lên, nên điểm sáng và vệt cửa sổ đè lên hoa văn. Vẽ hoa văn trước, phản chiếu sau, để vệt sáng cắt ngang hoa văn.
Ký hoạ gốm ở làng nghề và trong nhà
Việt Nam có nhiều làng gốm với các dòng men và kiểu dáng khác nhau, là nguồn mẫu tốt cho người học vẽ chất liệu. Gốm Bát Tràng ở Hà Nội có nhiều loại men bóng và men rạn; gốm Phù Lãng ở Bắc Ninh nổi tiếng với men màu nâu trầm; gốm Bàu Trúc của người Chăm, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, là gốm mộc nặn tay và nung lộ thiên, không tráng men. Đặt những loại này cạnh nhau trong sổ ký hoạ là bạn có cả một bảng mẫu chất liệu gốm.
Khi ký hoạ ở làng nghề hay cửa hàng, nên hỏi người bán hoặc người thợ trước, đứng ở chỗ không cản lối đi, không cầm nắm đồ khi chưa được phép. Một buổi sáng trời âm u là thời điểm dễ vẽ gốm men nhất: ánh sáng mềm, phản chiếu ít gắt, bạn nhìn rõ khối hơn. Nắng gắt buổi trưa cho điểm sáng chói và bóng đổ cứng, đẹp nhưng khó.
Ở nhà, chỉ cần một chiếc bát cơm, một chiếc ấm trà và một chậu đất nung trồng cây. Đặt chúng cạnh nhau trên bàn, một đèn chiếu chéo, và vẽ trong ba mươi phút, mỗi vật mười phút. Mục tiêu không phải chép đẹp từng chiếc, mà để mắt bạn thấy ngay ba bề mặt khác nhau trên cùng một tờ giấy. Lặp lại vài lần với ánh sáng khác nhau, bạn sẽ không còn phải nghĩ khi vẽ gốm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ bình gốm men nên bắt đầu từ đâu?
Vẽ chiếc bình như thể không có men trước: khối sáng tối đầy đủ, mép mềm, theo màu thân gốm. Sau đó mới đặt vệt phản chiếu cửa sổ và điểm sáng gọn lên trên, đúng vị trí theo độ cong thân bình.
Vì sao lòng bát lại sáng ở phía ngược với mặt ngoài?
Lòng bát là mặt lõm. Thành bát phía gần đèn che ánh sáng nên tối, còn thành phía xa đèn quay mặt về đèn nên sáng. Vì vậy mặt ngoài sáng bên này thì lòng bát sáng bên kia.
Điểm sáng trên bình men màu có màu gì?
Men là chất không phải kim loại nên điểm sáng mang màu của nguồn sáng. Dưới đèn trắng, điểm sáng trên bình men xanh hay nâu vẫn gần trắng, chỉ có phần viền quanh điểm sáng nhuốm màu men.
Vẽ gốm mộc đất nung khác gốm men thế nào?
Gốm mộc không có lớp men phản chiếu nên gần như không có điểm sáng, chuyển sáng tối mềm như đá mờ. Bạn gợi chất liệu bằng tông ấm, những gờ xoay bàn mờ và độ sần nhẹ ở vùng chuyển tiếp.
Làm sao vẽ men rạn cho tự nhiên?
Vẽ khối và phản chiếu trước, sau cùng mới thêm mạng nứt bằng nét rất nhẹ, đứt quãng, theo độ cong thân bình. Rõ hơn ở vùng sáng, gần như biến mất trong vùng tối, và nhỏ lại ở mép bình.
Có thể ký hoạ ở làng gốm không, cần lưu ý gì?
Có thể, nhưng nên hỏi người bán hoặc người thợ trước, đứng ở chỗ không cản lối, không tự cầm nắm đồ khi chưa được phép. Trời âm u buổi sáng cho ánh sáng mềm, rất dễ quan sát khối và phản chiếu trên gốm men.