Thuỷ tinh trong suốt khó vẽ vì gần như không có gì để vẽ: thứ bạn đặt lên giấy là cái nền phía sau bị bẻ cong, vài mép sáng, vài mép tối và một hai điểm sáng rất gọn. Người mới thường vẽ đường bao cái cốc thật rõ rồi tô xám bên trong cho "có khối", và kết quả là một chiếc cốc trông như làm bằng sứ xám.
Bài này chỉ cho bạn cách nhìn thuỷ tinh như một thấu kính đặt trước nền, cách đọc mép cốc, đáy cốc, miệng cốc và mực nước, rồi đi qua bài tập vẽ cùng một chiếc cốc trên hai nền khác nhau. Cần chuẩn bị một chiếc cốc trơn không hoa văn, một tấm vải tối màu, một tờ giấy trắng làm nền và một chiếc đèn bàn.
Thuỷ tinh làm ba việc với ánh sáng cùng một lúc
Ánh sáng gặp thuỷ tinh bị chia làm ba phần. Phần lớn đi xuyên qua, nhưng bị bẻ hướng khi vào và khi ra khỏi lớp thuỷ tinh; đó là lý do nền phía sau cốc bị méo, bị dịch chỗ, có khi bị lộn ngược. Một phần nhỏ bị phản chiếu trên bề mặt, tạo thành điểm sáng và các vệt sáng mảnh của cửa sổ hay bóng đèn. Phần còn lại bị chính thuỷ tinh giữ lại, nhiều hay ít tuỳ độ dày và màu của thuỷ tinh; cốc mỏng gần như không giữ gì, đáy cốc dày hay chai thuỷ tinh xanh thì giữ lại khá nhiều.
Điều đáng nhớ nhất cho người vẽ là tỉ lệ giữa phần đi xuyên qua và phần phản chiếu thay đổi theo góc nhìn. Ở giữa thân cốc, nơi bạn nhìn thẳng vào mặt thuỷ tinh, gần như mọi thứ đi xuyên qua và bạn thấy nền khá rõ. Ở hai mép thân cốc, nơi tia nhìn lướt gần song song với mặt thuỷ tinh, phần phản chiếu tăng mạnh và lớp thuỷ tinh mà tia nhìn phải đi qua cũng dày hơn. Vì vậy hai mép cốc luôn khác phần giữa: chúng hoặc tối hơn, hoặc sáng hơn nền, tuỳ thứ đang được phản chiếu và tuỳ nền.
Nếu bạn ghi nhớ được ba việc này, mọi chi tiết trên cốc đều có lý do. Mép tối là nơi thuỷ tinh dày theo tia nhìn và phản chiếu góc phòng tối. Mép sáng là nơi nó phản chiếu cửa sổ. Một vệt sáng dọc giữa thân cốc là hình của đèn. Phần nền bị méo trong lòng cốc là ánh sáng đi xuyên qua và bị bẻ. Không có chỗ nào là "tô xám cho có khối".
Đọc từng phần của một chiếc cốc
Miệng cốc. Là một hình elip có độ dày: vành ngoài và vành trong. Vành miệng thường có một dải sáng mảnh ở phía gần đèn và một đoạn tối ở phía đối diện. Elip phải tròn đều hai đầu, không nhọn như hình con mắt; đây là lỗi hình học hay gặp nhất khi vẽ mọi vật hình trụ.
Thân cốc. Hai mép thân có dải tối hoặc sáng chạy dọc. Ở giữa, bạn thấy nền phía sau, thường bị co hẹp hoặc phóng to theo chiều ngang. Nếu có đèn, một hoặc hai vệt sáng dọc xuất hiện, mảnh, sắc, gần như trắng nguyên.
Đáy cốc. Là phần thuỷ tinh dày nhất, nên trông như một khối thuỷ tinh đặc. Ở đây có nhiều mảng sáng tối nhỏ xen kẽ, những vòng sáng và vòng tối đồng tâm theo hình elip. Đáy cốc thường là nơi tối nhất và sáng nhất của cả chiếc cốc nằm sát nhau.
Mực nước. Mặt nước nhìn từ trên xuống hơi chếch là một elip, phía gần mắt hơi mờ, phía xa thường có vệt sáng do phản chiếu. Mép nước sát thành cốc cong lên một chút. Dưới mực nước, nền phía sau bị méo khác hẳn phần trên mực nước, và chỗ này giúp người xem tin rằng cốc có nước.
Bóng đổ. Bóng của cốc thuỷ tinh nhạt hơn bóng vật đặc và thường có vùng sáng hội tụ bên trong, nơi ánh sáng đi qua cốc nước dồn lại. Cách dựng hình bóng đổ của vật trong suốt có bài riêng ở danh mục bóng đổ; ở đây bạn chỉ cần nhớ đừng tô bóng cốc đậm như bóng chiếc cốc sứ.
Nền tối và nền sáng: cùng một chiếc cốc, hai cách vẽ
Vì thuỷ tinh cho nền đi xuyên qua, nên cái nền quyết định gần như toàn bộ đậm nhạt của chiếc cốc. Đặt cốc trước tấm vải tối, chiếc cốc hiện lên bằng các đường sáng: vành miệng sáng, hai mép thân có viền sáng mảnh, vệt đèn trắng, đáy cốc lấp lánh. Phần còn lại gần như cùng màu với nền tối. Ở trường hợp này, bạn vẽ nền tối trước, rồi chừa hoặc lấy sáng những đường sáng. Với than, cách làm quen thuộc là phủ nền than rồi dùng tẩy dẻo nặn nhọn để lấy sáng.
Đặt cùng chiếc cốc trước tờ giấy trắng, chiếc cốc hiện lên bằng các đường tối: hai mép thân là hai dải xám đậm, vành miệng có đoạn tối, đáy cốc là cụm mảng xám và đen. Lòng cốc gần như trắng như nền, chỉ hơi xám đi một chút. Ở trường hợp này, bạn vẽ các mảng tối, giữ phần lớn tờ giấy trắng.
Bài học rút ra: không có một cách vẽ thuỷ tinh duy nhất. Trước mỗi bản vẽ, hãy xác định nền và nguồn sáng, rồi hỏi: chiếc cốc này đang hiện ra bằng đường sáng hay đường tối? Trên thực tế, nền thường lẫn cả sáng lẫn tối, như cốc đặt trên bàn gỗ nâu trước bức tường trắng. Khi đó, phần cốc chồng lên tường được vẽ bằng đường tối, phần chồng lên bàn gỗ được vẽ bằng đường sáng, và bạn chỉ cần theo dõi chỗ chuyển giữa hai vùng.
Các bước vẽ cốc nước trên nền tối
Bài tập này mất khoảng một giờ, nên vẽ trên giấy hơi nhám để than hoặc chì bám đều. Đặt cốc nước đầy hai phần ba trên tấm vải tối, đèn chiếu chéo từ phía trước bên trái.
- Dựng hình bằng nét nhẹ: trục giữa thẳng đứng, elip miệng, elip mực nước, elip đáy. Kiểm tra ba elip cùng nằm đối xứng qua trục và elip phía dưới phồng hơn elip phía trên, vì bạn nhìn mặt đáy ở góc mở hơn so với miệng cốc.
- Phủ nền tối toàn bộ vùng vải, kể cả lòng cốc, với độ đậm bằng với tấm vải bạn nhìn qua cốc. Đừng sợ phủ lên cốc; thuỷ tinh trong suốt thì phía sau nó vẫn là nền tối.
- Nheo mắt tìm những đường sáng: vành miệng, viền hai mép thân, vệt đèn, mặt nước, đáy cốc. Lấy sáng bằng tẩy dẻo, đi từng đường, đường nào rộng thì ấn tẩy rộng.
- Trong lòng cốc dưới mực nước, nền vải thường hơi sáng hơn hoặc bị méo thành mảng. Lấy sáng nhẹ những mảng này để phân biệt phần có nước và phần không có nước.
- Chấm điểm sáng gắt nhất bằng tẩy bút nhọn, chỉ một đến hai điểm, đặt ở vành miệng hoặc giữa vệt đèn.
- Vẽ bóng đổ nhẹ hơn nền tối xung quanh nếu nền là mặt vải phẳng, có vùng sáng hội tụ trong bóng nếu bạn thấy nó.
- Lùi ra xa so sánh. Nếu cốc trông như có lớp sơn trắng, thường là do đã lấy sáng quá nhiều; tô phủ lại nền ở giữa thân cốc cho trong trở lại.
Sau đó lặp lại với nền trắng, lần này bạn sẽ vẽ bằng các mảng tối. Đặt hai bản vẽ cạnh nhau: đó là bài học hiệu quả nhất về thuỷ tinh mà bạn có thể tự dạy mình.
Nước trong cốc tròn là một thấu kính
Một chiếc cốc trụ đầy nước có hành vi gần giống thấu kính hình trụ. Khi bạn đặt một vật ở sau cốc, ở khoảng cách đủ xa, hình vật nhìn qua phần có nước sẽ bị lật trái phải và phóng to theo chiều ngang. Thử ngay bằng một tờ giấy vẽ mũi tên chỉ sang phải đặt sau cốc nước, rồi từ từ kéo tờ giấy ra xa: tới một lúc mũi tên nhìn qua cốc quay sang trái. Phần trên mực nước, nơi chỉ có lớp thuỷ tinh mỏng, hình gần như không bị lật.
Hiện tượng này giải thích một chi tiết hay bị vẽ sai: ống hút cắm trong cốc nước. Phần ống hút trên mặt nước nằm một chỗ, phần dưới mặt nước bị dịch sang ngang và trông to hơn, ranh giới là đúng mực nước. Nếu bạn vẽ ống hút thẳng một mạch từ miệng xuống đáy, người xem sẽ thấy ngay cốc không có nước hoặc nước không trong.
Bạn không cần tính toán quang học. Chỉ cần nhớ hai điều: phần có nước bóp méo nền mạnh hơn phần không có nước, và mọi thứ nhìn qua nước đều có thể bị dịch, bị phóng, bị lật. Khi vẽ, quan sát kỹ hình nền nhìn qua cốc thay vì vẽ cái nền mà bạn biết là có ở phía sau. Đó là nguyên tắc chung khi vẽ chất liệu trong suốt: vẽ cái thấy, không vẽ cái biết.
Lỗi hay gặp khi vẽ thuỷ tinh
Những lỗi dưới đây làm thuỷ tinh mất độ trong. Bạn có thể dùng danh sách này như một lượt soát cuối trước khi coi bản vẽ là xong.
- Viền đen đều quanh cốc. Mép thuỷ tinh có chỗ tối chỗ sáng, dày mỏng khác nhau; viền đều làm cốc như được cắt dán.
- Tô xám đều thân cốc cho có khối. Thuỷ tinh không có khối theo kiểu thạch cao; xám đều khiến cốc thành mờ đục.
- Elip nhọn hai đầu. Miệng và đáy trông như con mắt; sửa bằng cách vẽ elip trong một hình chữ nhật tưởng tượng và chạm cạnh hình chữ nhật bằng đường cong mềm.
- Quá nhiều điểm sáng. Năm sáu chấm trắng rải khắp cốc làm cốc lấp lánh như kim tuyến; thường chỉ một đến hai điểm thật sự gắt.
- Không vẽ nền bị méo. Nền phía sau xuyên qua cốc y nguyên như không có cốc; thiếu chi tiết này, cốc thành vô hình hoặc giả.
- Bóng đổ đen đặc. Bóng thuỷ tinh nhạt và có vùng sáng hội tụ; bóng đen đặc là bóng của vật đục.
Chai, lọ và thuỷ tinh có màu
Khi đã vẽ được cốc trong, bạn chuyển sang chai và lọ, nơi có thêm vai chai, cổ chai, nắp. Mỗi chỗ cong thêm là một chỗ tạo vệt sáng mới. Vai chai thường có một vệt sáng hình vòng cung theo độ cong; cổ chai hẹp cho hai viền tối gần nhau. Chai thuỷ tinh dày như chai nước mắm, lọ đựng mứt hay lọ thuốc cũ có thân dày nên mép tối rộng hơn, và hình nền qua đó méo mạnh hơn cốc mỏng.
Thuỷ tinh có màu như chai bia xanh, lọ nâu, cốc bia hơi thuỷ tinh tái chế có bọt khí li ti, giữ lại một phần ánh sáng nên toàn thân tối hơn. Chỗ thuỷ tinh dày theo tia nhìn, như hai mép thân và đáy, đậm màu nhất; chỗ mỏng, như giữa thân, nhạt nhất. Bọt khí trong thuỷ tinh tái chế là những chấm nhỏ có viền tối và tâm sáng, vẽ thưa và không đều; đừng rải đều như chấm bi.
Một vật thuỷ tinh có màu còn chiếu màu đó xuống mặt bàn: vùng sáng hội tụ trong bóng đổ của chai xanh mang màu xanh. Khi vẽ bằng màu nước hoặc sơn, đây là chi tiết nhỏ nhưng làm cả bức tranh sống động. Khi vẽ bằng chì, bạn vẫn có thể gợi nó bằng một vùng sáng hơn trong bóng đổ.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ cốc thuỷ tinh nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc xác định nền phía sau cốc là sáng hay tối, vì nền quyết định gần như toàn bộ đậm nhạt của cốc. Sau đó dựng trục giữa và các elip miệng, mực nước, đáy cho đúng hình rồi mới đặt các mảng sáng tối.
Vì sao hai mép cốc thuỷ tinh lại tối hơn phần giữa?
Ở hai mép, tia nhìn đi qua lớp thuỷ tinh dày hơn và mặt thuỷ tinh phản chiếu nhiều hơn. Nếu thứ được phản chiếu là góc phòng tối, mép cốc sẽ tối. Nếu nó phản chiếu cửa sổ sáng, mép có thể sáng hơn nền.
Tại sao ống hút trong cốc nước trông như bị gãy?
Ánh sáng đi từ nước ra thuỷ tinh rồi ra không khí bị bẻ hướng, nên phần ống hút dưới mặt nước hiện ở vị trí khác và to hơn phần trên mặt nước. Ranh giới là đúng mực nước, và vẽ chi tiết này giúp người xem tin cốc có nước.
Có nên kẻ viền quanh cốc thuỷ tinh cho rõ hình không?
Không nên kẻ viền đều. Mép cốc có đoạn tối, đoạn sáng và đoạn gần như biến vào nền. Cứ để mép là chỗ gặp nhau của các độ đậm khác nhau, như vậy cốc giữ được độ trong và không bị dính vào nền như hình dán.
Vẽ thuỷ tinh bằng than có dễ hơn bằng bút chì không?
Than rất hợp với cốc đặt trên nền tối vì bạn phủ nền rồi lấy sáng bằng tẩy dẻo, làm nhanh và tự nhiên. Bút chì hợp với cốc trên nền sáng, nơi bạn vẽ các mảng tối và giữ giấy trắng. Nên thử cả hai.
Thuỷ tinh có màu thì vẽ khác thuỷ tinh trong ở chỗ nào?
Thuỷ tinh có màu giữ lại một phần ánh sáng nên toàn thân tối hơn. Chỗ dày theo tia nhìn như mép thân và đáy đậm màu nhất, giữa thân nhạt nhất. Vùng sáng hội tụ trong bóng đổ cũng mang màu của thuỷ tinh.