VungSang.comVùng Sáng
Vẽ chất liệu dưới ánh sáng

Vẽ đồ đồng, nhôm xước và sắt gỉ: kim loại mờ khác kim loại bóng ở đâu

Vẽ kim loại mờ, kim loại màu và sắt gỉ: độ nhám làm phản chiếu nhoè, dải sáng vuông góc vết xước, khi nào phản chiếu nhường chỗ cho tán xạ.

Old brass kettle, scratched aluminium pot and rusty iron padlock arranged on a workshop bench in Nam Định area of Ninh Bình, hands shading with charcoal, warm side window light

Kim loại mờ, kim loại màu và kim loại gỉ đều nằm ở khoảng giữa tấm gương và khối thạch cao, và kỹ năng vẽ chúng là biết vật đang đứng ở đâu trên khoảng đó. Một chiếc mâm đồng cũ vẫn có điểm sáng nhưng hình phản chiếu đã nhoè; một chiếc nồi nhôm xước cho dải sáng kéo dài theo một hướng lạ; một ổ khoá sắt gỉ gần như chỉ còn đậm nhạt như hòn đá.

Bài này dành cho bạn đã từng vẽ kim loại bóng như thìa inox và muốn đi tiếp sang những bề mặt đời thường hơn. Vật mẫu dễ kiếm: chậu thau, ấm đồng, nồi nhôm đã dùng lâu, ổ khoá cũ, đinh vít, bản lề cửa. Phần cuối có bài tập vẽ ba vật cạnh nhau để mắt bạn tự so sánh.

Độ nhám bề mặt: vì sao hình phản chiếu nhoè ra

Nhìn rất gần, bề mặt kim loại nào cũng có những gợn nhỏ. Mặt được đánh bóng kỹ thì gợn nhỏ tới mức ánh sáng bật ra gần như cùng một hướng, nên bạn thấy hình phản chiếu sắc nét như gương. Mặt bị mài, bị xước, bị oxy hoá thì gợn lớn hơn, mỗi gợn hắt ánh sáng đi một hướng hơi khác, và hình phản chiếu bị nhoè ra như nhìn qua kính mờ. Càng nhám, hình càng nhoè, điểm sáng càng to ra và càng kém trắng.

Với người vẽ, điều này chuyển thành một thao tác rất cụ thể: cùng một bố cục mảng như khi vẽ inox, nhưng mép các mảng mềm đi, điểm sáng nở rộng ra, và khoảng cách giữa mảng sáng nhất với mảng tối nhất co lại. Một chiếc nồi nhôm mới vẫn cho bạn thấy bóng cửa sổ khá rõ; cùng chiếc nồi đó sau vài năm chà rửa chỉ còn một vệt sáng loang và vùng tối mờ, không còn nhận ra hình gì.

Đây là lý do bạn không nên có một "công thức kim loại" duy nhất. Trước khi đặt bút, hãy tự hỏi: mình có nhận ra hình của đồ vật xung quanh trên mặt kim loại này không? Nếu nhận ra rõ, vẽ như gương. Nếu chỉ thấy mảng sáng tối mềm, vẽ như kim loại mờ. Nếu gần như không thấy phản chiếu, bạn đang vẽ một bề mặt tán xạ và có thể dùng lại toàn bộ kiến thức chia vùng sáng tối như với khối thạch cao.

Kim loại màu: điểm sáng mang màu của chính kim loại

Có một khác biệt giữa kim loại và các vật bóng không phải kim loại như sứ tráng men hay nhựa bóng. Ở sứ và nhựa, điểm sáng gần như mang màu của nguồn sáng: đèn trắng cho điểm sáng trắng, dù vật màu đỏ hay xanh. Ở kim loại màu như đồng thau, đồng đỏ hay vàng, phần ánh sáng phản chiếu lại mang màu của chính kim loại. Vì thế một chiếc ấm đồng dưới đèn trắng có điểm sáng ngả vàng ấm, và toàn bộ hình phản chiếu trên thân ấm cũng nhuốm màu đồng.

Khi vẽ màu, điều này có nghĩa là bạn không chấm điểm sáng trắng tinh lên đồ đồng một cách máy móc; điểm sáng gắt nhất có thể gần trắng ở tâm nhưng quanh nó là vàng nhạt, rồi cam ấm, rồi nâu đậm ở vùng tối. Khi vẽ bằng bút chì hay than, màu không còn, nhưng ý này vẫn có ích: đồ đồng thường cho cảm giác tối hơn inox ở các mảng trung gian, vì kim loại màu hấp thụ một phần ánh sáng ở một số bước sóng. Bạn có thể dịch điều đó thành việc đặt các mảng xám của đồ đồng đậm hơn một bậc so với inox trong cùng một bố cục.

Đồng để lâu ngoài không khí còn bị xỉn, có lớp màu sẫm hoặc lốm đốm xanh ở chỗ ẩm. Lớp xỉn làm bề mặt nhám hơn, nên đồ đồng cũ thường là kim loại mờ có màu, khác hẳn đồ đồng mới đánh bóng. Nếu nhà bạn có mâm đồng hay chậu thau cũ, chỗ tay người hay cầm thường bóng hơn phần còn lại; vẽ được sự khác biệt đó là vẽ được cả lịch sử của đồ vật.

Nhôm xước, inox xước: dải sáng chạy vuông góc với vết xước

Hiện tượng. Mặt kim loại được chải xước theo một hướng, như vỏ tủ lạnh inox, mặt đáy nồi được mài tròn hay vỏ máy tính bằng nhôm, cho điểm sáng không tròn mà kéo dài thành một dải. Dải sáng này nằm vuông góc với hướng của các vết xước. Mặt chải dọc thì dải sáng nằm ngang; đáy nồi mài thành vòng tròn đồng tâm thì dải sáng chạy theo đường bán kính, tạo hình như cánh quạt hay chữ thập mờ.

Vì sao. Mỗi rãnh xước nhỏ giống một ống trụ li ti nằm dọc theo hướng chải. Ánh sáng chạm vào một ống trụ bị trải ra theo chiều vòng quanh ống, tức là theo chiều vuông góc với ống. Hàng nghìn rãnh song song cộng lại thành dải sáng dài.

Cách vẽ. Dựng hướng xước bằng vài đường gợi rất nhẹ, xác định dải sáng vuông góc với chúng, rồi để dải sáng là phần sáng nhất. Ở hai bên dải, đậm dần. Có thể đan nét bút chì theo đúng hướng xước để chính nét bút gợi chất liệu, nhưng giữ lực đều để không thành vằn.

Kiểm tra. Xoay vật hoặc đổi chỗ ngồi: dải sáng trượt đi nhưng vẫn giữ hướng vuông góc với vết xước. Nếu dải sáng trong bản vẽ của bạn chạy song song với vết xước, gần như chắc chắn đã đặt sai.

Sắt gỉ, gang, kim loại sơn: khi phản chiếu nhường chỗ cho tán xạ

Một ổ khoá sắt đã gỉ, một chiếc chảo gang lâu năm hay một tấm tôn sơn tĩnh điện gần như không còn soi được thứ gì. Bề mặt của chúng giờ là lớp gỉ sần, lớp dầu mỡ bám hoặc lớp sơn, đều là những chất tán xạ ánh sáng. Bạn quay về vẽ chúng theo năm vùng quen thuộc: vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang, cộng bóng đổ. Phần "kim loại" lúc này nằm ở chỗ khác: cạnh sắc của khối, độ dày mỏng, những mảng bong tróc để lộ lớp kim loại sáng hơn bên dưới.

Gỉ sắt có kết cấu riêng: lốm đốm, sần, đôi khi bong thành vảy. Đừng vẽ từng hạt gỉ. Cách làm tốt là vẽ khối đúng sáng tối trước, sau đó ở vùng sáng và trung gian thêm những đốm sẫm nhỏ không đều để gợi độ sần; ở vùng tối, kết cấu gần như biến mất vì mắt không phân biệt được chi tiết trong bóng. Nguyên tắc "kết cấu hiện rõ nhất ở vùng chuyển từ sáng sang tối" đúng với hầu hết các chất liệu sần, và đặc biệt hữu ích với sắt gỉ.

Kim loại sơn bóng như vỏ xe máy là trường hợp lai: lớp sơn có màu tán xạ, lớp bóng phía trên phản chiếu như mặt kính. Vì vậy bạn thấy vừa có khối sáng tối theo màu sơn, vừa có hình phản chiếu trắng của bầu trời nằm đè lên. Vẽ theo hai lớp: lớp khối trước, lớp phản chiếu sau, và điểm sáng của lớp bóng sơn là màu của nguồn sáng chứ không phải màu sơn, khác với đồ đồng đã nói ở trên.

Bảng tra nhanh bốn loại bề mặt kim loại

Trước khi vẽ, đối chiếu vật mẫu với bảng sau để chọn cách xử lý. Nhiều vật thật có hai loại bề mặt cùng lúc, như ấm đồng cũ có chỗ bóng chỗ xỉn; khi đó vẽ từng vùng theo đúng loại của nó.

Loại bề mặtHình phản chiếuĐiểm sángMép mảngCách nghĩ khi vẽ
Kim loại đánh bóng (inox, crôm)Rõ, nhận ra đồ vậtNhỏ, rất trắng, mang hình nguồn sángSắcVẽ môi trường bị uốn cong
Kim loại màu (đồng thau, đồng đỏ)Rõ đến hơi nhoè, nhuốm màu kim loạiGần trắng ở tâm, viền ấmSắc đến hơi mềmNhư inox nhưng các mảng trung gian đậm hơn, ấm hơn
Kim loại mờ hoặc xướcNhoè, chỉ còn mảngRộng, kém trắng; xước thì thành dảiMềmNhư inox nhưng nới mép, giảm tương phản
Sắt gỉ, gang, kim loại sơn mờGần như không cóMờ hoặc không cóChuyển dầnVẽ khối theo năm vùng, thêm kết cấu ở vùng chuyển

Bảng này không phải luật cứng. Đèn càng gần và càng nhỏ, điểm sáng trên mọi bề mặt càng gọn; trời âm u thì kể cả inox cũng cho mảng mềm hơn. Luôn tin mắt mình trước, dùng bảng để kiểm tra khi phân vân.

Bài tập: ba kim loại trên cùng một tờ giấy

Chọn ba vật kích thước gần nhau: một vật inox bóng, một vật đồng hoặc nhôm cũ, một vật sắt gỉ. Đặt chúng thành hàng ngang trên mặt bàn, một đèn chiếu chéo từ trên xuống.

  1. Dựng hình cả ba vật trên cùng một tờ, cùng tỉ lệ, chừa khoảng cách để vẽ bóng đổ.
  2. Nheo mắt nhìn cả ba cùng lúc, xác định chỗ tối nhất và sáng nhất của từng vật. Đánh dấu nhẹ điểm sáng của vật inox và vật đồng.
  3. Vẽ vật gỉ trước theo năm vùng sáng tối. Vật này giống khối quen thuộc nhất, giúp bạn ổn định thang đậm nhạt cho cả tờ.
  4. Vẽ vật inox: mảng sắc, tương phản mạnh, điểm sáng trắng nguyên.
  5. Vẽ vật đồng hoặc nhôm cũ: giữ bố cục mảng nhưng nới mép, đậm các mảng giữa một bậc so với vật inox.
  6. Vẽ bóng đổ cho cả ba, cùng hướng, cùng độ đậm ở bóng tiếp xúc.
  7. Đặt bản vẽ xa hai mét, so với mẫu thật. Ghi một dòng chú thích nhỏ bên lề: vật nào khó nhất và vì sao. Lần sau đổi vị trí đèn và vẽ lại.

Bài tập so sánh như vậy hiệu quả hơn nhiều so với vẽ ba vật vào ba ngày khác nhau, vì mắt bạn được đặt trực tiếp trước sự khác biệt. Không có thang điểm nào ở đây; thứ bạn cần nhìn là mỗi vật đã "đúng chất" hơn lần trước chưa.

Học từ tranh tĩnh vật có đồ đồng

Đồ đồng là đề tài quen thuộc của tranh tĩnh vật châu Âu. Hoạ sĩ Pháp thế kỷ mười tám Jean Siméon Chardin có những bức vẽ nồi, chậu và bình đồng đặt trong bếp, nơi kim loại không hề lấp lánh như trong tranh Hà Lan mà trầm, ấm, mềm, đúng với đồ dùng hằng ngày. Đặt ảnh một bức của Chardin cạnh ảnh một bức tĩnh vật bình bạc Hà Lan cùng thời kỳ trước đó, bạn sẽ thấy đúng khoảng cách giữa kim loại mờ có màu và kim loại đánh bóng mà bài này mô tả.

Ở Việt Nam, bạn không cần đi xa để có mẫu: mâm đồng, nồi đồng, chậu thau trong nhà ông bà, những chiếc cồng chiêng được trưng bày trong bảo tàng, hay đồ đồng thủ công bày bán ở các làng nghề. Khi vẽ ở nơi công cộng, xin phép nếu cần, giữ khoảng cách với hiện vật và không chạm tay vào. Một bản ký hoạ mười phút với ba độ đậm, ghi chú chỗ bóng chỗ xỉn, là đủ để mang về nhà luyện tiếp.

Khi chép tranh, chọn một vùng nhỏ thôi, ví dụ miệng chiếc nồi đồng, và vẽ to ra gấp hai. Phóng to giúp bạn thấy hoạ sĩ đặt điểm sáng ở đâu, mép mảng mềm tới mức nào, và vùng tối có bao nhiêu sắc độ. Ghi lại nhận xét bằng chữ ngay bên cạnh, vì những gì bạn viết thành câu sẽ ở lại lâu hơn những gì chỉ nhìn qua.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một vật kim loại nên vẽ kiểu bóng hay kiểu mờ?

Hãy nhìn xem bạn có nhận ra hình đồ vật xung quanh phản chiếu trên mặt kim loại không. Nhận ra rõ thì vẽ kiểu gương với mép sắc. Chỉ thấy mảng mềm thì vẽ kiểu mờ. Gần như không thấy gì thì vẽ như khối tán xạ.

Vì sao điểm sáng trên đồ đồng có màu vàng mà trên bình sứ lại trắng?

Kim loại màu phản chiếu ánh sáng có nhuốm màu của chính nó, nên điểm sáng trên đồng ngả vàng ấm. Sứ tráng men là vật không phải kim loại, lớp men phản chiếu gần như nguyên màu nguồn sáng, nên điểm sáng trông trắng dưới đèn trắng.

Dải sáng trên nồi inox xước chạy theo hướng nào?

Dải sáng nằm vuông góc với hướng của các vết xước. Mặt chải dọc cho dải sáng nằm ngang. Đáy nồi mài thành vòng tròn đồng tâm cho dải sáng chạy theo hướng bán kính, giống hình cánh quạt mờ.

Có cần vẽ từng hạt gỉ trên ổ khoá sắt không?

Không cần. Vẽ khối đúng sáng tối trước, rồi thêm những đốm sẫm không đều ở vùng sáng và vùng chuyển tiếp để gợi độ sần. Trong vùng tối, kết cấu gần như biến mất nên chỉ cần giữ mảng tối gọn và đều.

Vẽ đồ đồng bằng bút chì làm sao cho khác inox?

Bút chì không có màu, nhưng bạn có thể đặt các mảng trung gian của đồ đồng đậm hơn một bậc, nới mép mảng nếu đồ đã cũ, và giảm độ trắng của vùng quanh điểm sáng. Đồ đồng sẽ trông trầm và ấm hơn inox.

Nên vẽ đồ đồng trong bảo tàng thế nào cho đúng mực?

Hỏi quy định về việc ký hoạ trước khi vẽ, đứng ở khoảng cách cho phép, không chạm vào hiện vật và không cản lối người khác. Một cuốn sổ nhỏ, một cây bút chì và mười phút ghi chú ba độ đậm là đủ cho buổi quan sát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138