Muốn vẽ kim loại bóng cho ra kim loại, bạn phải thôi tìm "màu của inox" và bắt đầu vẽ những gì inox đang soi lại. Một chiếc thìa, cái ấm đun nước hay tay nắm cửa mạ crôm gần như không có độ đậm nhạt riêng: chỗ sáng là nơi nó phản chiếu cửa sổ hay bóng đèn, chỗ tối là nơi nó phản chiếu mặt bàn, góc phòng, thậm chí chính bàn tay bạn đang cầm bút.
Bài này đi từ nguyên lý tới một bài tập cụ thể với chiếc thìa inox dưới đèn bàn. Bạn chỉ cần giấy, ba cây bút chì cứng mềm khác nhau, một cục tẩy và một chiếc đèn có chụp. Nếu bạn đã quen chia năm vùng sáng tối trên khối cầu thạch cao, bạn sẽ thấy kim loại bóng "phá luật" ở nhiều chỗ, và chính những chỗ phá luật đó là thứ làm mắt người xem tin rằng vật đang sáng bóng.
Kim loại bóng là một tấm gương cong, không phải một khối có màu
Khi vẽ một quả cầu thạch cao, bạn quen với chuyện ánh sáng chiếu vào và lan đều ra mọi phía. Bề mặt mờ như thế tán xạ ánh sáng, nên đậm nhạt chuyển dần theo góc giữa mặt khối và hướng đèn: mặt quay về đèn sáng, mặt quay đi tối dần, có đường ranh tối rồi phản quang nhẹ ở rìa. Kim loại đánh bóng hành xử khác hẳn. Phần lớn ánh sáng chạm vào nó bật ra theo một hướng, giống tia sáng chạm gương. Vì vậy thứ bạn thấy trên mặt kim loại phụ thuộc vào vị trí mắt bạn và những gì nằm quanh vật, nhiều hơn là phụ thuộc vào hướng đèn.
Hệ quả đầu tiên: trên inox có thể có mảng rất tối nằm ngay cạnh mảng rất sáng, không có vùng trung gian chuyển tiếp. Điều này trên thạch cao là sai, nhưng trên kim loại lại đúng, vì hai mảng đó đang phản chiếu hai thứ khác nhau, ví dụ mép cửa sổ sáng và bức tường tối bên cạnh. Hệ quả thứ hai: nếu bạn dời ghế sang trái nửa mét, toàn bộ hình phản chiếu trên chiếc ấm sẽ đổi, trong khi đậm nhạt trên quả cầu thạch cao gần như giữ nguyên. Người mới vẽ hay lúng túng vì nhìn một lúc thấy hình đổi; cách xử lý là cố định chỗ ngồi và đánh dấu vị trí ghế trước khi vẽ.
Hệ quả thứ ba ít người để ý: kim loại bóng vẫn có hình khối, nhưng hình khối được kể lại qua độ méo của hình phản chiếu. Một đường thẳng như mép bàn, khi soi lên bụng ấm tròn, sẽ cong theo độ cong của bụng ấm. Bạn vẽ đúng độ cong đó thì người xem tự hiểu ấm phình ra ở đâu, thắt lại ở đâu, mà không cần tô bóng khối theo kiểu thạch cao.
Năm dấu hiệu làm mắt người xem nhận ra inox
Tương phản mạnh. Trên cùng một vật có cả độ sáng gần như giấy trắng và độ tối gần như đậm nhất của cây 6B. Nếu bản vẽ của bạn chỉ dao động trong khoảng xám giữa, chiếc thìa sẽ trông như làm bằng nhựa xám. Hãy cho phép mình dùng hết thang đậm nhạt, kể cả khi thấy hơi "gắt" so với thói quen.
Mép mảng sắc. Ranh giới giữa các mảng phản chiếu thường gọn, đôi khi sắc như cắt bằng dao. Mặt kim loại càng bóng thì ranh giới càng sắc. Chỗ nào mặt cong mạnh, ranh giới có thể mềm đi một chút vì hình phản chiếu bị ép lại, nhưng nhìn chung bạn nên giữ mép rõ hơn hẳn khi vẽ vật mờ.
Điểm sáng nhỏ, gọn, rất trắng. Bóng đèn bàn soi lên kim loại thành một điểm sáng có hình của chính nguồn sáng: đèn tròn cho chấm tròn méo theo mặt cong, cửa sổ cho hình chữ nhật méo, đèn tuýp cho một vạch dài. Điểm sáng này là chỗ giấy trắng nguyên, không được để than chì chạm vào.
Hình môi trường lặp lại theo mặt cong. Vùng tối trên ấm thường là hình méo của mặt bàn, của chân đèn, của khoảng tối dưới gầm tủ. Bạn không cần vẽ chi tiết từng thứ, chỉ cần giữ đúng hình mảng và vị trí của chúng.
Bóng đổ của kim loại bóng sẫm và gọn. Bóng đổ trên mặt bàn tuân theo nguồn sáng như mọi vật khác, nhưng sát chân vật thường có vệt sáng phản lại từ mặt kim loại xuống mặt bàn. Với ấm tròn, vệt này đôi khi hiện như một dải sáng mờ nằm trong bóng đổ.
Đọc phản chiếu trên thìa và ấm: trên sáng, dưới tối, mép có viền
Có một quy luật giúp bạn tự kiểm tra khi không chắc mình nhìn đúng: trong phòng hoặc ngoài trời, phía trên thường sáng hơn phía dưới, vì trên đầu là trần nhà được chiếu sáng, là bầu trời, là bóng đèn; còn phía dưới là mặt bàn, mặt đất, gầm đồ đạc. Một vật kim loại cong lồi, như bụng ấm hay mặt lưng chiếc thìa, sẽ soi lại cả hai nửa đó. Kết quả là phần trên của vật thường có dải sáng rộng, phần dưới tối dần, và ở khoảng giữa có một đường ranh khá rõ, nơi "trần nhà" chuyển sang "mặt bàn" trong hình phản chiếu. Người vẽ minh hoạ hay gọi đường này là đường chân trời trên kim loại.
Mặt lõm của thìa thì khác. Mặt lõm hoạt động như gương cầu lõm: nhìn gần, hình phản chiếu lộn ngược. Bạn có thể thử ngay: nhìn vào lòng thìa, bóng đèn trên trần hiện ở nửa dưới lòng thìa, còn mặt bàn hiện ở nửa trên. Đây là chi tiết khiến bản vẽ thìa trông thật hay giả. Nếu bạn vẽ lòng thìa theo kiểu trên sáng dưới tối như mặt lưng, chiếc thìa sẽ trông như bị úp.
Mép của vật kim loại cũng đáng để ý. Ở rìa mặt cong, nơi bề mặt gần như song song với tia nhìn, hình phản chiếu bị ép lại thành dải hẹp, và thường xuất hiện một viền sáng mảnh hoặc một viền tối mảnh tách vật khỏi nền. Nhiều người vẽ thêm một đường viền đen quanh thìa cho "rõ"; làm vậy là xoá mất viền tự nhiên đó. Tốt hơn là quan sát xem ở mỗi đoạn mép, kim loại sáng hơn hay tối hơn nền phía sau, rồi để chính sự chênh lệch ấy tạo thành đường bao.
Các bước vẽ một chiếc thìa inox dưới đèn bàn
Bài tập này mất khoảng bốn mươi lăm phút. Đặt thìa nằm nghiêng trên một tờ giấy trắng hoặc khăn sáng màu, đèn bàn chiếu chéo từ trên xuống, phía sau đặt một quyển sách bìa sẫm để có mảng tối cho thìa phản chiếu.
- Dựng hình bằng bút chì cứng như H hoặc 2H, nét nhẹ. Thìa là khối dẹt, chú ý độ dày của cán và chỗ cán nối với lòng thìa; đây là nơi người mới hay vẽ mỏng như tờ giấy.
- Nheo mắt, chia thìa thành ba loại mảng: trắng nguyên, xám, đen. Vẽ đường bao nhẹ cho từng mảng như vẽ bản đồ địa hình, chưa tô.
- Khoanh vùng điểm sáng và không chạm vào nữa. Nếu sợ quên, đánh một dấu chấm rất nhỏ cạnh đó bằng bút cứng, lúc cuối tẩy đi.
- Tô mảng tối nhất trước bằng 4B hoặc 6B, đặt lực vừa đủ cho đậm, giữ mép gọn. Tô mảng tối trước giúp bạn có mốc so sánh cho mọi mảng khác.
- Tô mảng xám bằng 2B hoặc HB. Chỗ nào ranh giới trong mẫu mềm thì chuyển dần; chỗ nào sắc thì để sắc. Không xoa tán đồng loạt cả thìa, vì tán đều sẽ xoá hết mép sắc.
- Vẽ bóng đổ của thìa trên giấy lót, nhớ vệt sáng phản lại từ lòng thìa xuống mặt giấy nếu bạn thấy nó.
- Lùi ra xa hai mét nhìn lại. Nếu thìa trông như nhựa, gần như chắc chắn mảng tối chưa đủ tối hoặc điểm sáng đã bị lem. Tẩy lại điểm sáng bằng tẩy nhọn và tăng đậm mảng tối.
Khi đã vẽ được thìa, đổi sang muỗng canh có lòng sâu hơn, rồi sang chiếc ấm. Mỗi vật mới thêm một kiểu cong, và bạn sẽ nhanh chóng nhận ra mình đang vẽ "môi trường bị uốn cong" chứ không phải vẽ vật.
So sánh khối cầu thạch cao và khối cầu inox dưới cùng một đèn
Đặt một quả cầu thạch cao và một quả cầu inox (hoặc một chiếc muôi tròn úp ngược) cạnh nhau dưới cùng đèn là cách học nhanh nhất. Bảng dưới tóm tắt khác biệt bạn sẽ thấy.
| Vùng | Cầu thạch cao (bề mặt mờ) | Cầu inox (bề mặt bóng) |
|---|---|---|
| Điểm sáng | Mềm, rộng, hơi mờ biên | Nhỏ, gọn, trắng nguyên, mang hình nguồn sáng |
| Vùng sáng và trung gian | Chuyển dần theo góc với đèn | Không chuyển dần; là hình phản chiếu trần, tường, cửa sổ |
| Đường ranh tối | Rõ, nằm theo hướng đèn | Có thể không thấy; thay vào đó là "đường chân trời" giữa trời và đất trong hình phản chiếu |
| Vùng tối | Đều, hơi ấm lên ở rìa | Rất tối, phụ thuộc vào vật tối ở gần |
| Phản quang | Nhẹ, từ mặt bàn hắt lên | Rõ, là hình mặt bàn sáng bị ép ở đáy cầu |
| Đổi chỗ ngồi | Đậm nhạt gần như không đổi | Toàn bộ hình phản chiếu đổi theo |
Bảng này cũng giải thích vì sao các bài tập khối cơ bản thường dùng thạch cao: bề mặt mờ cho bạn học quy luật ánh sáng thuần tuý trước khi gặp sự rối rắm của phản chiếu. Khi chuyển sang kim loại, bạn không bỏ quy luật cũ mà cộng thêm một lớp quan sát mới.
Lỗi hay gặp khi vẽ inox và cách sửa
Đây là những lỗi gần như ai vẽ kim loại lần đầu cũng gặp. Chúng không phải do thiếu năng khiếu, mà do thói quen vẽ vật mờ mang sang.
- Tô xám đều cả vật. Inox trông như thiếc hoặc nhựa. Sửa: nheo mắt tìm mảng đen nhất và mảng trắng nhất, đẩy hai cực ra xa nhau.
- Xoa tán bằng ngón tay khắp nơi. Mép mảng mềm hết, kim loại thành mờ. Sửa: tán từng mảng riêng bằng bút tán hoặc giấy cuộn, dừng đúng ở mép.
- Vẽ điểm sáng bằng cách tẩy sau cùng một mảng xám đã tán. Điểm sáng ra màu xám nhạt, không đủ trắng. Sửa: chừa giấy từ đầu, hoặc dùng tẩy dẻo ấn mạnh rồi chấm lại bằng tẩy bút.
- Vẽ hình phản chiếu quá chi tiết. Người xem bị cuốn vào hình phản chiếu và mất hình khối của vật. Sửa: giản lược thành mảng, giữ đúng độ cong.
- Kẻ viền đen quanh vật. Vật dính vào nền như hình dán. Sửa: để mép là chỗ gặp của hai độ đậm khác nhau.
- Quên bóng đổ hoặc vẽ bóng đổ nhạt. Vật lơ lửng. Sửa: bóng tiếp xúc sát chân vật phải là một trong những chỗ tối nhất của bức vẽ.
Luyện mắt với kim loại trong nhà và ngoài phố
Kim loại bóng có mặt khắp nơi quanh bạn, nên việc luyện mắt không tốn thêm gì. Lúc rửa bát, nhìn vào mặt sau chiếc nồi inox xem cửa sổ bếp hiện ra ở đâu. Lúc chờ thang máy, nhìn vào cửa thang máy xước mịn để thấy hình người bị nhoè thế nào. Ngoài phố, xe máy dừng đèn đỏ có ống xả mạ crôm, kính chiếu hậu, vành bánh: mỗi thứ soi lại bầu trời và mặt đường theo một kiểu cong khác nhau. Bạn không cần vẽ ngay, chỉ cần tự hỏi ba câu: chỗ sáng nhất là hình của cái gì, chỗ tối nhất là hình của cái gì, và đường ranh giữa trời với đất nằm ở đâu trên vật.
Khi có mười lăm phút rảnh, vẽ nhanh một vật kim loại nhỏ trong sổ tay, không quá năm phút một hình, chỉ bằng ba độ đậm. Mục tiêu không phải là bức vẽ đẹp mà là thói quen nhìn mảng. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy mình tự động chia mảng khi nhìn bất kỳ món đồ sáng bóng nào.
Nếu muốn học thêm từ tranh, các bức tĩnh vật của hoạ sĩ Hà Lan thế kỷ mười bảy như Willem Claesz Heda có rất nhiều bình bạc, đĩa thiếc và ly vại kim loại. Tìm bản in hoặc ảnh chụp chất lượng tốt, chọn một chiếc bình trong tranh, và chép lại chỉ phần đậm nhạt của nó bằng bút chì. Bạn sẽ thấy hoạ sĩ không vẽ "màu bạc", mà vẽ cửa sổ, trần nhà và mặt bàn bị uốn cong trên thân bình. Bài tập chép như thế không nhằm bắt chước phong cách, mà để mắt bạn mượn cách nhìn của người đã quan sát kim loại cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ kim loại bóng nên dùng bút chì mềm đến mức nào?
Bạn cần ít nhất một cây đủ mềm để đạt độ đen sâu, thường là 4B hoặc 6B, cùng một cây HB hoặc 2B cho mảng xám và một cây cứng để dựng hình. Thiếu cây mềm, mảng tối không đủ tối và inox sẽ trông như nhựa xám.
Vì sao vẽ chiếc ấm inox xong lại trông như ấm nhựa?
Thường vì tương phản chưa đủ và mép mảng bị tán mềm. Kim loại bóng có mảng rất sáng nằm ngay cạnh mảng rất tối với ranh giới gọn. Hãy tăng độ đậm ở mảng tối nhất, giữ mép sắc và chừa điểm sáng bằng giấy trắng.
Có cần vẽ chính xác hình phản chiếu trên kim loại không?
Không cần chi tiết, nhưng cần đúng hình mảng và độ cong. Hình phản chiếu kể cho người xem biết mặt kim loại cong ra sao. Giản lược thành vài mảng sáng tối đặt đúng chỗ thường thuyết phục hơn là vẽ tỉ mỉ từng đồ vật bị soi.
Tại sao trong lòng thìa hình lại bị lộn ngược?
Lòng thìa là mặt lõm, hoạt động như gương cầu lõm. Khi bạn nhìn từ khoảng cách bình thường, hình phản chiếu trong đó lộn ngược, nên trần nhà sáng hiện ở nửa dưới và mặt bàn hiện ở nửa trên. Mặt lưng thìa là mặt lồi nên hình không lộn.
Ánh đèn trên kim loại có phải luôn là chấm tròn không?
Không. Điểm sáng mang hình của chính nguồn sáng, bị méo theo mặt cong. Đèn bàn tròn cho chấm tròn méo, cửa sổ cho hình chữ nhật méo, đèn tuýp cho vạch dài. Quan sát hình điểm sáng giúp bạn tả đúng cả nguồn sáng lẫn độ cong của vật.
Người mới học vẽ có nên vẽ kim loại sớm không?
Nên học khối cầu, khối hộp, khối trụ với bề mặt mờ trước để nắm quy luật sáng tối cơ bản. Sau đó vẽ kim loại là bước tiếp theo rất bổ ích, vì nó buộc bạn quan sát môi trường xung quanh vật thay vì chỉ áp công thức.