Vẽ khối lập phương là bài học về mặt phẳng: mỗi mặt nhận một lượng ánh sáng khác nhau, nên khi chỉ có một đèn, ba mặt bạn nhìn thấy sẽ là ba sắc độ khác nhau — một mặt sáng, một mặt trung gian, một mặt tối. Nhưng nếu tô mỗi mặt phẳng lì một màu, khối hộp sẽ trông như hình dán. Bí quyết nằm ở những chuyển sắc nhỏ bên trong từng mặt và ở độ sắc của các cạnh.
Trước sáng tối là phối cảnh. Khối lập phương không tha thứ lỗi dựng hình như khối cầu: một cạnh xiên sai là cả khối bị vặn. Bài này đi từ cách đặt mẫu, dựng phối cảnh bằng mắt, đến chia ba mặt, xử lý cạnh và dựng bóng đổ theo từng góc của khối.
Chọn góc nhìn: vì sao nên xoay khối lệch, nhìn thấy ba mặt
Đặt khối lập phương thẳng mặt trước mắt, bạn chỉ thấy một hình vuông và có thể thêm mặt trên hẹp. Hình vuông không cho cảm giác chiều sâu. Xoay khối khoảng ba mươi độ so với hướng nhìn, đặt nó thấp hơn tầm mắt, bạn sẽ thấy ba mặt: mặt trên, mặt bên trái, mặt bên phải. Đây là góc kinh điển của bài khối hộp vì nó buộc bạn xử lý cả phối cảnh hai điểm tụ lẫn ba sắc độ.
Tránh xoay đúng bốn mươi lăm độ. Ở góc đó hai mặt bên rộng bằng nhau, cạnh đứng gần nhất nằm ngay giữa, khối trông cứng và đối xứng, khó đọc chiều sâu. Lệch hẳn sang một phía, để một mặt bên rộng rõ hơn mặt kia, bố cục sẽ sinh động và dễ chia sáng tối hơn.
Đèn bàn đặt chếch phía trên, lệch sang một bên, sao cho một mặt bên nhận sáng trực tiếp và mặt bên kia quay hẳn vào bóng. Mặt trên khi đó thường là mặt sáng nhất hoặc sáng thứ hai, tuỳ đèn cao hay thấp. Thử dịch đèn vài lần, nheo mắt nhìn đến khi ba mặt tách bạch thành ba độ đậm rõ ràng mới bắt đầu vẽ.
Dựng khối lập phương bằng mắt, không cần thước
Người học vẽ hình hoạ dựng khối bằng ngắm đo và so sánh, không kẻ điểm tụ ra ngoài tờ giấy. Trình tự như sau:
- Vẽ cạnh đứng gần mắt nhất trước. Đây là cạnh dài nhất trên giấy, quyết định kích thước cả khối. Cạnh đứng luôn thẳng đứng khi mắt nhìn ngang, dùng bút chì giơ thẳng tay để dọi.
- Đo góc nghiêng của hai cạnh đáy xuất phát từ chân cạnh đứng đó. Giơ bút chì nằm ngang trước mẫu, so xem cạnh đáy trái và phải lệch khỏi phương ngang bao nhiêu, rồi chép đúng độ lệch xuống giấy.
- So chiều dài hai cạnh đáy với cạnh đứng. Mặt bên quay chếch nhiều hơn sẽ ngắn lại rõ rệt vì bị rút ngắn theo phối cảnh. Đặt các cạnh đứng ở hai đầu, ngắn hơn cạnh giữa một chút.
- Vẽ các cạnh trên. Kiểm tra bằng nguyên tắc: các cạnh song song ngoài thực tế sẽ hội tụ dần về cùng một phía. Cạnh trên bên trái và cạnh đáy bên trái phải chụm lại khi kéo dài ra xa về bên trái, không được song song hay toè ra.
- Vẽ xuyên các cạnh khuất bằng nét rất nhẹ. Nhìn thấy cả khung lập phương trong suốt giúp bạn phát hiện ngay chỗ mặt đáy bị vặn.
- Lùi xa, xoay ngược giấy, kiểm tra lần cuối trước khi lên sáng tối.
Ba lỗi dựng hình hay gặp nhất: cạnh đứng bị nghiêng; mặt trên vẽ quá to, như nhìn khối từ trên cao xuống trong khi mắt chỉ cao hơn khối một chút; và các cạnh song song bị vẽ toè ra xa thay vì chụm lại, khiến khối như phình ở phía sau.
Ba mặt, ba sắc độ: phân vai trước khi tô
Trước khi đan nét, quyết định mỗi mặt thuộc nhóm sắc độ nào. Bảng sau là cách phân vai với đèn chếch trên một bên, khối trắng trên nền xám vừa:
| Mặt | Sắc độ chung | Chuyển sắc bên trong mặt | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Mặt hướng về đèn | Sáng nhất, gần màu giấy | Sáng hơn ở góc gần đèn, xám nhẹ dần về góc xa | Để trắng tuyệt đối, khối mất độ dày |
| Mặt nhận sáng xiên | Trung gian, xám vừa | Đậm hơn ở cạnh tiếp giáp mặt tối, nhạt dần ra xa | Tô đậm ngang mặt tối, khối thành hai mảng |
| Mặt quay lưng với đèn | Tối | Sáng nhẹ ở phần dưới nhờ phản quang mặt bàn, đậm nhất ở cạnh giáp mặt sáng | Tô đen kín, mất phản quang |
| Bóng đổ trên bàn | Tối, có lúc đậm hơn mặt tối | Đậm sát chân khối, nhạt và mềm dần ở đuôi | Để khe trắng giữa chân khối và bóng |
Mặt nào là mặt sáng nhất không cố định: đèn cao và gần thì mặt trên sáng nhất, đèn thấp ngang tầm thì một mặt bên sáng nhất. Luôn nheo mắt so với mẫu thay vì làm theo công thức. Điều cố định là thứ tự: ba mặt phải tách thành ba bậc, và hai mặt cạnh nhau không bao giờ cùng một độ đậm.
Chuyển sắc nhỏ trong từng mặt: chỗ khối hộp sống hay chết
Ngoài mẫu thật, không mặt nào của khối hộp phẳng lì một màu. Có ba nguyên nhân. Thứ nhất, ánh sáng đèn bàn yếu dần theo khoảng cách, nên góc mặt sáng gần đèn sáng hơn góc xa đèn. Thứ hai, mặt tối nhận ánh sáng dội từ mặt bàn, nên phần dưới của nó sáng nhẹ hơn phần trên. Thứ ba, mắt nhìn thấy tương phản mạnh hơn ở chỗ hai mảng khác nhau gặp nhau, và hoạ sĩ thường cố ý đẩy nhẹ tương phản ở đó để cạnh rõ hơn.
Vì vậy, khi tô mặt tối, đừng phủ đều một lớp đậm rồi dừng. Đậm nhất là dải sát cạnh giáp mặt sáng, rồi nhạt dần xuống dưới, chỗ gần mặt bàn hơi sáng lên. Mặt trung gian thì ngược lại: đậm hơn ở cạnh giáp mặt tối, nhạt dần về phía cạnh xa. Mặt sáng giữ gần màu giấy, chỉ phủ một lớp rất mỏng ở góc xa để nó không chói.
Những chuyển sắc này rất nhẹ, chênh nhau chỉ một hai bậc trên thang chín bậc. Nếu đẩy quá mạnh, mặt phẳng sẽ trông cong như khối trụ. Mục tiêu là mắt người xem cảm thấy mặt phẳng có không khí, có ánh sáng chạy qua, nhưng vẫn phẳng.
Cạnh sắc và cạnh mềm trên khối lập phương
Cạnh giữa mặt sáng và mặt tối là cạnh sắc nhất. Đây là chỗ tương phản lớn nhất trên khối, thường là cạnh đứng gần mắt nhất. Giữ ranh giới gọn, không viền nét đen, chỉ để hai mảng sáng tối gặp nhau sát nhau.
Cạnh ở xa mềm hơn cạnh ở gần. Cạnh phía sau, đặc biệt các cạnh của mặt trên ở xa mắt, nên nhẹ tay hơn, tương phản thấp hơn. Chênh lệch này tạo chiều sâu ngay trong một vật nhỏ.
Cạnh giáp nền tuỳ theo hai bên đậm nhạt. Ở chỗ mặt sáng gặp nền tối, mép hiện rõ; ở chỗ mặt tối gặp nền cũng tối, mép gần như chìm. Không cần đi lại viền cho mọi cạnh có độ đậm như nhau.
Khối thạch cao thật có cạnh hơi vát. Nhìn kỹ, cạnh khối thạch cao thường có một dải sáng mảnh do cạnh bị mòn tròn nhẹ. Thêm một vệt sáng rất mảnh dọc cạnh gần mắt, lấy bằng tẩy nặn nhọn, khối sẽ thật hơn hẳn.
Cạnh khuất không vẽ ra ở bản hoàn chỉnh. Nét xuyên dùng để dựng hình phải tẩy đi hoặc để chìm dưới lớp chì. Để lộ nét xuyên trên bài hoàn chỉnh khiến khối trông như khung dây.
Dựng bóng đổ của khối hộp theo từng góc
Bóng đổ của khối hộp có thể dựng tương đối chính xác bằng cách theo từng góc. Với đèn bàn, tưởng tượng một tia sáng đi từ bóng đèn qua góc trên của khối, chạm xuống mặt bàn. Chỗ chạm là vị trí bóng của góc đó. Để biết chỗ chạm, bạn cần thêm điểm chân đèn, tức điểm trên mặt bàn nằm thẳng dưới bóng đèn. Kẻ một đường nhẹ từ chân đèn qua chân góc khối và kéo dài ra; tia sáng qua góc trên sẽ cắt đường này tại vị trí bóng của góc.
Làm như vậy cho hai ba góc trên có bóng rơi xuống bàn, nối các điểm lại, bạn có hình bóng đổ: thường là một đa giác kéo dài, có cạnh song song với cạnh khối ở chỗ cạnh khối song song với mặt bàn. Với mặt trời, các tia song song nên bóng các cạnh đứng song song nhau; với đèn bàn, các tia toả ra từ một điểm nên bóng các cạnh đứng toả ra như nan quạt.
Trong bài tập thường ngày, bạn không cần dựng chính xác từng điểm; chỉ cần quan sát, đo góc của mép bóng bằng bút chì giơ thẳng tay, rồi dùng nguyên tắc trên để kiểm tra xem bóng có hợp lý không. Bóng đổ dựng đúng làm cả bài khối hộp chắc lên, vì nó xác nhận vị trí đèn cho người xem.
Bài luyện một khối, bốn vị trí đèn
Cách nhanh nhất để hiểu ba sắc độ không phải là học thuộc, mà là tự xoay đèn quanh cùng một khối rồi vẽ nhanh mỗi lần mười lăm phút. Giữ nguyên khối và chỗ ngồi, chỉ dời đèn:
- Đèn cao, gần như trên đỉnh: mặt trên sáng rực, hai mặt bên gần nhau về độ đậm, bóng đổ co sát chân. Bài này dạy bạn tách hai mặt bên dù chúng chỉ chênh nhau một bậc.
- Đèn chếch trên một bên, bốn mươi lăm độ: vị trí kinh điển, ba mặt ba bậc rõ ràng, bóng đổ dài vừa phải. Dùng làm bài chuẩn để so với ba bài còn lại.
- Đèn thấp, gần ngang mặt bàn: một mặt bên sáng nhất, mặt trên chỉ còn trung gian, bóng đổ kéo dài gấp mấy lần khối. Bạn sẽ thấy rõ bóng nhạt và nhoè dần về đuôi.
- Đèn chếch phía sau khối: hai mặt bên đều nằm trong bóng, chỉ mặt trên và mép cạnh bắt sáng, bóng đổ chạy về phía người vẽ. Đây là bài khó nhất vì bạn phải phân biệt hai mặt tối bằng phản quang.
Xếp bốn bản vẽ cạnh nhau trên bàn. Không cần so bài nào đẹp hơn; chỉ cần đọc xem ở mỗi bài mặt nào sáng nhất, bóng đổ rơi về đâu, và tự hỏi vì sao. Sau một buổi như vậy, bạn sẽ ít khi phải đoán mặt nào sáng mặt nào tối khi gặp một khối hộp mới.
Câu hỏi thường gặp
Khối hộp chữ nhật và khối lập phương vẽ có khác nhau không?
Nguyên tắc dựng và chia sáng tối giống hệt. Khác ở chỗ phải đo tỉ lệ các cạnh cẩn thận hơn, vì mắt dễ quen tay vẽ mọi khối hộp thành gần vuông. Luôn so cạnh dài nhất với cạnh ngắn nhất bằng bút chì giơ thẳng tay trước khi vẽ tiếp.
Vẽ khối lập phương có cần kẻ điểm tụ ra ngoài giấy không?
Với bài vẽ quan sát, không cần. Điểm tụ thường nằm rất xa ngoài mép giấy. Bạn dựng bằng cách đo góc nghiêng từng cạnh rồi kiểm tra các cạnh song song có chụm về cùng phía không. Kẻ điểm tụ chỉ hữu ích khi bạn vẽ khối tưởng tượng, không có mẫu thật.
Có thể tự làm khối lập phương để tập vẽ ở nhà không?
Được. Cắt sáu hình vuông bằng bìa cứng, dán thành hộp, sơn một lớp trắng mờ hoặc bọc giấy trắng nhám. Một hộp giấy đựng giày bọc giấy trắng cũng đủ để tập khối hộp chữ nhật. Điều quan trọng là bề mặt mờ, không bóng, để ba mặt hiện rõ ba sắc độ.
Tại sao khối hộp mình vẽ trông như bị nghiêng đổ?
Hầu hết do các cạnh đứng không thẳng đứng, hoặc hai cạnh đáy xiên lệch không đều so với cạnh đứng gần nhất. Dọi lại các cạnh đứng bằng bút chì, rồi kiểm tra cạnh đáy hai bên. Nếu mặt bàn trong hình trông dốc, có thể mặt trên của khối đã bị vẽ quá rộng.
Có nên dùng thước kẻ khi vẽ khối hộp không?
Khi luyện vẽ quan sát, nên vẽ tay để rèn mắt và tay. Nét thước thẳng tắp, cứng, khác hẳn phần còn lại của bài và làm khối trông như bản vẽ kỹ thuật. Có thể dùng thước để kiểm tra một cạnh có thẳng không, rồi vẽ lại bằng tay.
Mặt tối của khối hộp nên đậm đến mức nào?
Đủ đậm để tách khỏi mặt trung gian ít nhất hai bậc trên thang độ đậm nhạt, nhưng vẫn nhìn ra được phản quang ở phần dưới. Bóng tiếp xúc ở chân và đoạn bóng đổ sát khối mới là chỗ đậm nhất bức vẽ, không phải toàn bộ mặt tối.