VungSang.comVùng Sáng
Vẽ khối cơ bản

Cách vẽ khối chóp tứ giác (kim tự tháp): dựng đỉnh, đáy phối cảnh và mặt sáng tối

Vẽ khối chóp đáy vuông: dựng đáy theo phối cảnh, tìm tâm đáy để đặt đỉnh, phân sắc độ cho từng mặt tam giác và dựng bóng đổ có một mũi nhọn trên bàn.

Wide shot of a small white plaster pyramid and a cube on a grey cloth in a quiet Thái Nguyên classroom after hours, lamp from upper left, empty easels in soft focus

Vẽ khối chóp tứ giác đúng nhất là dựng đáy vuông theo phối cảnh trước, tìm tâm đáy bằng hai đường chéo, dựng một trục đứng từ tâm đó lên đến đỉnh, rồi nối đỉnh với bốn góc đáy. Nếu đặt đỉnh bằng cảm giác, chóp gần như luôn bị lệch, vì tâm của hình vuông nhìn theo phối cảnh không nằm ở giữa hình trên giấy mà lùi về phía sau.

Về sáng tối, khối chóp là họ hàng của khối hộp: mỗi mặt là một mặt phẳng, nhận một lượng sáng gần đều, ranh giới giữa các mặt là cạnh sắc. Điểm khác là các mặt đều nghiêng, nên độ sáng tối của chúng nhạy với độ cao của đèn hơn khối hộp rất nhiều. Bài này đi qua dựng hình, phân sắc độ, cạnh, và bóng đổ của chóp.

Dựng khối chóp từ đáy lên

Cách dựng dưới đây dùng được cho mọi khối chóp có đáy là đa giác, chỉ khác số cạnh đáy:

  1. Vẽ đáy vuông như vẽ mặt đáy của một khối lập phương: góc gần mắt nhất trước, rồi hai cạnh đáy xiên theo góc đo được, rồi hai cạnh xa chụm lại theo phối cảnh. Đáy khối chóp thường bị vẽ quá dẹt hoặc quá mở; đo tỉ lệ chiều đứng trên chiều ngang của cả hình đáy để kiểm.
  2. Kẻ hai đường chéo của đáy bằng nét rất nhẹ. Giao điểm của chúng là tâm đáy theo phối cảnh. Bạn sẽ thấy giao điểm này nằm lùi về phía sau so với điểm giữa của hình trên giấy, vì nửa sau đáy bị rút ngắn nhiều hơn nửa trước.
  3. Từ tâm đáy, kẻ một đường thẳng đứng. Đỉnh chóp nằm trên đường này. Đo chiều cao chóp so với cạnh đáy gần mắt nhất bằng bút chì giơ thẳng tay, đánh dấu đỉnh.
  4. Nối đỉnh với bốn góc đáy. Với góc nhìn chếch, bạn sẽ thấy hai hoặc ba cạnh bên; cạnh bên phía sau bị che, vẽ xuyên nhẹ để kiểm tra.
  5. Kiểm tra: các cạnh bên đối xứng qua trục đứng theo phối cảnh, đỉnh nằm thẳng trên tâm đáy. Nếu chóp trông như sắp đổ về một phía, gần như chắc chắn đỉnh đã lệch khỏi trục.

Cách tìm tâm bằng hai đường chéo cũng dùng lại rất nhiều về sau: tìm giữa mái nhà nhìn chếch, đặt tay nắm ở giữa cánh tủ, chia đều các ô cửa sổ theo phối cảnh. Đây là một công cụ nhỏ đáng thuộc lòng.

Mặt nghiêng nhận sáng khác mặt đứng thế nào

Trên khối hộp, các mặt bên đều thẳng đứng, nên khi đèn nâng lên hạ xuống, độ sáng các mặt bên thay đổi khá chậm. Các mặt của khối chóp thì nghiêng về phía sau, một phần nằm ngửa lên trời. Khi đèn đặt cao, mặt nào cũng nhận thêm một phần ánh sáng từ trên, kể cả mặt quay lưng lại với đèn theo chiều ngang. Vì thế, với đèn cao, chóp có thể có hai mặt sáng gần ngang nhau và chỉ một mặt thật sự tối.

Ngược lại, khi đèn hạ thấp, gần ngang tầm đáy, mặt quay về phía đèn nhận sáng rất mạnh, còn mặt đối diện chìm hẳn vào bóng, thậm chí tối hơn mặt tối của khối hộp đặt cạnh. Bóng đổ khi đó kéo rất dài và nhọn.

Điều này có nghĩa là không có công thức "mặt trái sáng, mặt phải tối" cho khối chóp. Trước khi tô, nheo mắt và xếp các mặt nhìn thấy theo thứ tự từ sáng nhất đến tối nhất. Ghi nhẹ số thứ tự lên từng mặt nếu cần. Sắc độ của từng mặt sẽ tuân theo thứ tự đó trong suốt quá trình vẽ, dù bạn lên thêm bao nhiêu lớp chì.

Phân sắc độ cho khối chóp dưới ba vị trí đèn

Bảng sau tóm tắt cách các mặt nhìn thấy của khối chóp thay đổi khi bạn dời đèn bàn, với khối chóp xoay chếch để thấy hai mặt bên:

Vị trí đènMặt bên phía đènMặt bên phía kiaBóng đổ
Cao, gần như trên đỉnhSángTrung gian nhạt, chênh mặt sáng không nhiềuNgắn, ôm quanh chân chóp
Chếch bốn mươi lăm độSáng rõ, sáng hơn ở gần đáy nếu đèn gầnTối vừa, có phản quang ở phần dướiTam giác dài vừa, mũi nhọn rõ
Thấp, gần ngang đáyRất sángTối sâu, phản quang yếuDài, mũi nhọn kéo xa, đuôi nhoè
Chếch phía sau mẫuTrung gianTối, gần bằng bóng đổChạy về phía người vẽ, che mất một phần đáy

Với mỗi trường hợp, các mặt vẫn có chuyển sắc nhỏ bên trong: phần gần đáy nhận thêm phản quang từ mặt bàn nên sáng nhẹ hơn ở mặt tối, phần gần đỉnh thì tương phản giữa hai mặt mạnh nhất vì hai mặt gặp nhau ở một cạnh hẹp. Giữ chênh lệch này nhỏ, không để mặt phẳng trông như mặt cong.

Trình tự lên đậm nhạt cho khối chóp trong một buổi

Khối chóp có ít mặt nên rất hợp để luyện thói quen lên chì theo lớp. Một buổi khoảng hai tiếng trên khổ A3 có thể chia như sau:

  1. Mười lăm phút đầu: dựng đáy, tìm tâm, dựng trục và đỉnh, nối cạnh. Lùi xa kiểm tra, sửa khung đến khi chóp đứng thẳng.
  2. Phủ một lớp chì 2B nhẹ, đều tay cho toàn bộ những gì không nhận sáng trực tiếp: mặt tối, bóng đổ, và cả mặt trung gian. Sau bước này, bức vẽ chỉ có hai mảng là giấy trắng và xám nhạt.
  3. Phủ lớp thứ hai cho mặt tối và bóng đổ, để mặt trung gian ở lại phía sau. Giờ bạn đã có ba bậc: sáng, trung gian, tối.
  4. Thêm lớp cho phần trên của mặt tối, sát cạnh giáp mặt sáng, và cho phần bóng đổ gần chân chóp. Để phần dưới mặt tối nhạt hơn một chút cho phản quang.
  5. Lên nhẹ phần xa đèn của mặt sáng bằng chì H, để mặt sáng không trắng chói như tờ giấy. Phủ lớp nền xám cho mặt bàn và tường phía sau.
  6. Nhấn bóng tiếp xúc dọc cạnh đáy phía tối bằng 4B hoặc 6B. Dùng tẩy nặn nhọn làm sạch cạnh sáng gần mắt, làm mềm đuôi bóng đổ.
  7. Mười phút cuối: dựng bài lên tường, lùi ra xa, so với mẫu. Chỉ chỉnh những chỗ sai tương quan lớn; bỏ qua chi tiết nhỏ.

Trình tự này giữ cho cả bài luôn ở trạng thái cân bằng: dừng ở bất kỳ bước nào, bạn vẫn có một khối chóp đọc được, chỉ khác độ hoàn thiện. Đó là điều quan trọng hơn việc vẽ xong một mặt thật kỹ trong khi các mặt khác còn trắng.

Cạnh của khối chóp: chỗ cần sắc, chỗ cần mềm

Cạnh bên giữa mặt sáng và mặt tối là chỗ tương phản lớn nhất. Thường đó là cạnh bên gần mắt nhất. Giữ ranh giới gọn, để hai mảng chạm nhau mà không viền nét đen. Sát đỉnh, tương phản này càng mạnh vì hai mặt hội tụ.

Cạnh đáy gặp mặt bàn. Phía tối của chóp, cạnh đáy gần như chìm vào bóng đổ; chỉ có bóng tiếp xúc mảnh tách hai bên. Phía sáng, cạnh đáy hiện rõ nhờ mặt sáng gặp mặt bàn xám.

Đỉnh chóp. Đỉnh thạch cao thường bị mòn nhẹ. Đừng vẽ đỉnh nhọn như kim; để đỉnh hơi mềm nhưng ranh giới sáng tối ngay dưới đỉnh vẫn rõ.

Cạnh xa mềm hơn cạnh gần. Cạnh bên phía sau, khi nhìn thấy được qua viền ngoài, nên nhẹ tay hơn. Tương phản giảm dần theo chiều sâu, dù khoảng cách trên bàn chỉ vài chục xăng-ti-mét.

Nét xuyên dựng hình phải biến mất. Hai đường chéo của đáy, trục đứng và cạnh khuất là giàn giáo. Tẩy hoặc để chìm dưới lớp chì khi hoàn thiện, nếu không chóp sẽ trông như hình học trong vở toán.

Dựng bóng đổ của khối chóp: chỉ cần tìm bóng của đỉnh

Bóng đổ của khối chóp dựng dễ hơn khối hộp, vì chỉ có một điểm cao nhất là đỉnh. Tìm bóng của đỉnh trên mặt bàn, rồi nối điểm đó với hai góc đáy ở hai bên phía tối, bạn có hình bóng đổ: một tam giác hoặc tứ giác có mũi nhọn chĩa ra xa đèn.

Để tìm bóng của đỉnh với đèn bàn: xác định chân đèn, tức điểm trên mặt bàn thẳng dưới bóng đèn. Kẻ một đường nhẹ từ chân đèn qua tâm đáy chóp, kéo dài ra phía sau. Kẻ tiếp một đường từ bóng đèn qua đỉnh chóp. Chỗ hai đường này gặp nhau là bóng của đỉnh. Với ánh nắng, các tia sáng song song nên bóng của đỉnh nằm theo hướng nắng, và bóng các khối khác nhau đều song song nhau.

Hai góc đáy được nối với bóng đỉnh là hai góc mà ánh sáng vừa lướt qua, tức là chân của hai cạnh ranh giới sáng tối. Đây là cùng quy luật đã gặp ở khối nón: mép bóng đổ nối tiếp ranh giới sáng tối trên vật. Nếu trên bài vẽ, mép bóng xuất phát từ một góc đáy khác với chân cạnh ranh tối, ánh sáng trong bài sẽ không nhất quán.

Từ khối chóp đến mái nhà và các vật có mặt nghiêng

Khối chóp là chìa khoá để vẽ mái nhà. Mái bốn mái của nhà ở nhiều vùng quê, mái các chòi canh, đỉnh tháp, nóc lều trại đều là chóp hoặc một phần của chóp đặt trên khối hộp. Khi phác cảnh làng quê ở Phú Thọ hay Ninh Bình chẳng hạn, nếu dựng mái như một khối chóp có đáy theo phối cảnh của thân nhà, mái sẽ ngồi đúng lên tường thay vì trông như một tờ giấy gấp đặt hờ.

Ánh nắng ngoài trời làm nổi rõ quy luật mặt nghiêng: buổi trưa, mọi mặt mái đều sáng vì nắng gần như từ trên xuống, nhà trông phẳng; buổi chiều, nắng thấp, một mái sáng rực, mái kia tối hẳn, nhà nổi khối rõ. Quan sát điều này trên thật, rồi quay về bàn vẽ dời đèn bàn lên xuống trên khối chóp, bạn sẽ hiểu vì sao người vẽ phong cảnh thích ánh sáng sáng sớm và chiều muộn.

Những vật nhỏ trong nhà cũng có mặt nghiêng: hộp quà hình chóp, cái chặn giấy, đế đèn, lăng kính. Mỗi lần gặp chúng, xác định mặt nào ngửa lên nhiều hơn, mặt nào quay về đèn, bạn sẽ đoán được thứ tự sáng tối trước cả khi nheo mắt.

Câu hỏi thường gặp

Khối chóp tam giác vẽ có khác khối chóp tứ giác không?

Cách dựng giống nhau: vẽ đáy tam giác theo phối cảnh, tìm tâm đáy, dựng trục đứng, nối đỉnh với ba góc. Tâm tam giác tìm bằng giao của các đường nối mỗi góc với trung điểm cạnh đối diện. Khối chóp tam giác thường chỉ cho thấy hai mặt, nên dễ chia sáng tối hơn nhưng khó cho cảm giác khối hơn.

Vì sao khối chóp mình vẽ trông như hình tam giác phẳng?

Thường vì chỉ thấy một mặt, hoặc hai mặt bên được tô cùng độ đậm. Xoay mẫu để thấy hai mặt bên với độ rộng khác nhau, và đảm bảo hai mặt chênh nhau ít nhất hai bậc sắc độ. Đáy nhìn từ trên xuống một chút cũng giúp chóp có chiều sâu.

Có thể tự làm khối chóp tứ giác để tập không?

Được. Cắt bốn tam giác cân bằng nhau và một hình vuông từ bìa trắng, dán lại. Muốn chóp cao thì cạnh bên của tam giác dài hơn cạnh đáy nhiều; muốn chóp thấp thì chọn tam giác gần đều. Sơn trắng mờ hoặc dán giấy nhám trắng để bề mặt không bóng.

Tâm đáy tìm bằng mắt có được không?

Ở hình vuông nhìn chính diện thì được, nhưng nhìn theo phối cảnh thì mắt hầu như luôn đặt tâm quá gần phía trước. Kẻ hai đường chéo mất vài giây và cho kết quả đúng. Về sau, khi đã quen, bạn có thể ước lượng, nhưng vẫn nên kiểm bằng đường chéo khi chóp trông lệch.

Khối chóp nên đi cùng khối nào trong bài nhóm khối?

Khối chóp đặt cạnh khối lập phương hoặc khối trụ cho tương phản tốt: một bên mặt nghiêng, một bên mặt đứng hoặc mặt cong. Bạn sẽ thấy rõ cùng một ánh sáng cho ra sắc độ khác nhau trên từng loại mặt, đúng mục đích của bài tập.

Đỉnh khối chóp có nên nhấn đậm cho rõ không?

Không cần nhấn đậm đỉnh. Thứ làm đỉnh rõ là tương phản giữa mặt sáng và mặt tối ở sát đỉnh, cộng với nền phía sau. Nhấn một chấm đậm ở đỉnh thường làm khối trông như có cái chốt cắm vào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138