Phần lớn bài vẽ khối của người tự học vướng cùng một nhóm lỗi nhỏ, và chỉ cần sửa đúng hai ba lỗi trong số đó là khối đã tròn, đã đứng lên rõ rệt. Những lỗi này không phải do thiếu năng khiếu mà do mắt chưa quen nhìn ánh sáng như ánh sáng, vẫn nhìn vật như một hình có đường viền để tô màu vào trong.
Bài này gom mười hai lỗi hay gặp nhất, chia làm ba nhóm: dựng hình, sáng tối, và thói quen làm bài. Mỗi lỗi có dấu hiệu để tự nhận ra và cách sửa cụ thể. Bạn có thể đặt bài vẽ của mình bên cạnh và đi qua từng mục như một bảng tự xem lại, không cần ai chấm.
Vì sao người tự học hay mắc cùng những lỗi này
Từ nhỏ, chúng ta học vẽ bằng ký hiệu: quả bóng là một vòng tròn, cái hộp là hình vuông có thêm hai đường xiên, bóng tối là chỗ tô đen. Những ký hiệu đó đủ để kể chuyện nhưng không mô tả ánh sáng. Khi bắt đầu vẽ khối, tay vẫn quen vẽ ký hiệu, nên phần lớn lỗi đều là dấu vết của thói quen này: viền đen quanh vật, bóng tô một màu đặc, elip vẽ như hình con mắt.
Lý do thứ hai là não người tự điều chỉnh những gì mắt thấy. Bạn biết quả cầu thạch cao màu trắng, nên khi nhìn phần tối của nó, não vẫn báo là nó khá sáng; bạn biết mặt hộp là hình vuông, nên khó chấp nhận nó thành hình thang trên giấy. Người vẽ phải tập tách cái mình biết khỏi cái mình thấy, và các phép đo, nheo mắt, so sánh trực tiếp là công cụ để làm việc đó.
Lý do thứ ba là học một mình. Không có người bên cạnh chỉ ra chỗ lệch, mắt người tự học dễ quen dần với chính lỗi của mình, bài sau lặp lại bài trước. Cách bù lại là các công cụ tự kiểm khách quan: xoay ngược giấy, soi gương, chụp ảnh đen trắng, và một bảng lỗi như dưới đây để đối chiếu.
Vì các lỗi có chung nguồn gốc, sửa một lỗi thường kéo theo sửa được vài lỗi khác. Đừng cố sửa tất cả cùng lúc. Mỗi bài, chọn một hai lỗi để chú ý, giữ nguyên trong vài bài liền cho đến khi nó không còn xuất hiện.
Trước khi tìm lỗi trên giấy, kiểm tra mẫu và đèn
Không ít bài vẽ khối khó vì chính cách đặt mẫu, chứ không vì tay người vẽ. Nếu trong phòng còn ánh sáng cửa sổ trộn với đèn bàn, mẫu sẽ có hai bộ bóng đổ mờ chồng nhau và đường ranh tối nhoè đi, không ai vẽ gọn được. Nếu mặt bàn trắng tinh, phản quang sẽ sáng thật sự, và bạn sẽ vẽ đúng cái mình thấy mà khối vẫn dẹt. Nếu đèn đặt gần như ngay trước mẫu, khối gần như không có phần tối.
Vì vậy, trước khi xem bài, xem lại mẫu: chỉ một nguồn sáng, đèn chếch từ trên một bên, mặt bàn và nền màu trung tính, mẫu có bề mặt mờ. Ngồi đủ xa để nhìn được cả mẫu lẫn bóng đổ mà không phải đảo đầu. Bốn điều kiện này loại bỏ được nhiều cái tưởng là lỗi kỹ năng.
Khi đã chắc mẫu và đèn ổn, mười hai lỗi dưới đây mới thực sự là việc của người vẽ. Chúng được xếp theo thứ tự nên sửa: dựng hình trước, sáng tối sau, thói quen làm bài nằm xuyên suốt.
Bốn lỗi dựng hình
Lỗi dựng hình nên sửa trước mọi thứ khác, vì sáng tối đúng trên một khung sai vẫn cho ra một khối sai:
| Lỗi | Dấu hiệu nhận ra | Cách sửa |
|---|---|---|
| Elip nhọn đầu hoặc vuông đầu | Miệng trụ như con mắt, hoặc như hình chữ nhật bo góc | Vẽ elip nội tiếp hình chữ nhật dẹt, luyện mười phút elip trước mỗi buổi |
| Elip đáy và elip đỉnh cùng độ mở | Khối trụ trông như cái ống in phẳng, không có chiều sâu | Đo riêng độ mở hai elip; elip xa tầm mắt hơn phải mở rộng hơn |
| Cạnh đứng nghiêng | Khối hộp như sắp đổ, khối trụ như bị bẻ | Dọi lại mọi cạnh đứng bằng bút chì giơ thẳng tay |
| Cạnh song song toè ra phía sau | Khối hộp phình ở mặt sau, trông méo | Kiểm tra các cạnh song song có chụm dần về cùng phía khi đi vào chiều sâu |
Mẹo chung cho cả bốn lỗi: xoay ngược tờ giấy hoặc soi bài qua gương. Hình bị lật làm mắt mất thói quen cũ và nhìn ra sai lệch ngay lập tức. Nếu bạn vẽ trên giấy để trên bàn phẳng, dựng bài lên thẳng đứng khi kiểm tra; giấy nằm nghiêng tự nó làm hình bị kéo dài theo phối cảnh.
Năm lỗi sáng tối
Viền đen quanh vật. Dấu hiệu: mọi mép khối có một đường nét đậm đều nhau. Ngoài mẫu, mép vật chỉ là chỗ hai mảng sắc độ gặp nhau. Sửa: chấm tẩy nặn làm nhạt nét viền, phủ nền ở phía sáng để mép sáng hiện ra nhờ tương phản, để mép phía tối hoà vào nền ở chỗ chúng cùng độ đậm.
Phản quang sáng quá. Dấu hiệu: phần đáy quả cầu hoặc mép tối khối trụ sáng gần bằng vùng sáng, khối dẹt như cái đĩa. Sửa: phủ thêm chì lên phản quang đến khi nó tối hơn rõ rệt mọi chỗ trong vùng sáng. Quy tắc: không có gì trong phần tối được sáng hơn phần sáng.
Thiếu trung gian. Dấu hiệu: sáng nhảy thẳng sang tối, khối trông như hai nửa ghép. Sửa: lên nhiều lớp chì H mỏng từ đường ranh tối ngược về phía sáng, mỗi lớp rộng hơn lớp trước về phía tối.
Bóng đổ đen đặc một màu. Dấu hiệu: bóng như mảnh giấy đen dán lên bàn. Sửa: giữ phần gốc sát chân vật đậm và sắc, làm nhạt và mềm phần đuôi bằng tẩy nặn, để thấy bóng nhận chút ánh sáng từ không gian xung quanh.
Đường ranh tối sai hình. Dấu hiệu: trên khối cầu nó là đường thẳng, trên khối trụ nó cong, trên khối nón nó song song mép. Sửa: nhớ quy luật của từng khối. Ranh tối trên cầu là cung elip, trên trụ là dải thẳng song song trục, trên nón là đường thẳng chụm về đỉnh.
Ba lỗi thói quen làm bài
Ba lỗi sau không nằm ở một chỗ cụ thể trên giấy mà ở cách bạn làm bài. Chúng khó thấy hơn nhưng ảnh hưởng tới mọi bài vẽ:
- Hoàn thiện từng phần thay vì cả bài. Khối đầu tiên được vẽ kỹ đến từng sắc độ trong khi các khối khác còn trắng. Kết quả là tương quan sắc độ lệch, phải sửa lại. Sửa bằng cách lên chì theo lượt cho cả bài, như mô tả trong quy trình bốn bước.
- Di chì bằng ngón tay và di quá sớm. Dầu trên da để lại vết loang bóng không nhận chì; di khi mới có một lớp làm chì bị ép vào thớ giấy. Sửa bằng cách đan nét nhiều lớp mỏng trước, chỉ di bằng bút di giấy ở vài chỗ cần mịn, sau khi đã có ba bốn lớp.
- Không lùi xa nhìn bài. Vẽ cả buổi với mặt cách giấy ba mươi xăng-ti-mét, bạn chỉ thấy chi tiết. Sửa bằng thói quen cứ mỗi mười lăm hai mươi phút dựng bài lên, lùi ra hai ba mét, nhìn bài cạnh mẫu. Có thể chụp ảnh bài bằng điện thoại, chuyển sang đen trắng, xem trên màn hình nhỏ: sai lệch tổng thể hiện ra rất rõ.
Ba thói quen này sửa được ngay từ buổi tiếp theo, không cần luyện kỹ năng mới. Chỉ cần dán một mẩu giấy nhắc ở cạnh bàn vẽ trong vài tuần.
Tự xem lại một bài vẽ khối trong mười phút
Sau mỗi bài, dành mười phút đi qua danh sách sau. Không chấm điểm, không so với ai; chỉ ghi lại một hai điều để chú ý ở bài sau:
- Đặt bài cạnh mẫu, lùi xa hai mét. Nheo mắt: hai mảng sáng tối lớn trên bài có giống mẫu không?
- Xoay ngược bài hoặc soi qua gương: có cạnh nào nghiêng, elip nào méo không?
- Tìm chỗ tối nhất trên bài: có phải là bóng tiếp xúc hoặc gốc bóng đổ không? Nếu là một mặt tối hay một đường viền, thứ bậc sắc độ đang sai.
- Tìm chỗ sáng nhất: có phải là điểm bắt sáng nằm trong vùng sáng không? Nếu là phản quang hay nền, cần phủ lại.
- Nhìn chân các khối: có khe trắng giữa vật và bóng đổ không? Có bóng tiếp xúc không?
- Ghi vào sổ một điều làm tốt hơn bài trước và một điều muốn thử khác ở bài sau.
Giữ sổ ghi chú này cùng tập bài vẽ. Sau một tháng, đọc lại các dòng ghi, bạn sẽ thấy những lỗi từng lặp đi lặp lại đã thưa dần. Đó là thước đo tiến bộ đáng tin hơn mọi lời khen.
Khi gặp lỗi mãi không sửa được
Có những lỗi bạn biết rõ mà vẫn mắc, ví dụ phản quang cứ sáng quá dù đã đọc quy tắc nhiều lần. Thường đó là vì mắt vẫn chưa thật sự thấy phản quang tối hơn vùng sáng. Một cách giúp mắt thấy: lấy một mẩu giấy xám có khoét một lỗ nhỏ, đặt sát mắt, nhìn qua lỗ vào vùng phản quang rồi vào vùng sáng của mẫu. Lỗ nhỏ cô lập từng sắc độ khỏi xung quanh, mắt không còn bị não điều chỉnh, và bạn thấy rõ chênh lệch.
Một cách khác là thu nhỏ bài tập. Thay vì vẽ cả khối cầu hoàn chỉnh, vẽ mười khối cầu nhỏ cỡ đồng xu, mỗi khối năm phút, chỉ tập trung vào một vấn đề: chỉ ranh tối, chỉ phản quang, chỉ bóng đổ. Bài nhỏ, nhanh, lặp nhiều lần sửa lỗi hiệu quả hơn một bài lớn kéo dài.
Và đôi khi chỉ cần nghỉ. Mắt mỏi sau hai tiếng nhìn sắc độ xám sẽ bắt đầu đọc sai. Đứng dậy, nhìn ra xa, uống nước, quay lại sau mười lăm phút, nhiều lỗi tự lộ ra mà trước đó bạn nhìn mãi không thấy. Học vẽ khối là một chặng dài và đều; mỗi bài sửa được một lỗi đã là một bài có ích.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết lỗi nào cần sửa trước?
Sửa theo thứ tự: dựng hình trước, rồi mảng sáng tối lớn, rồi chi tiết. Một elip sai hay một cạnh nghiêng ảnh hưởng tới cả khối, còn một chỗ trung gian chưa mịn chỉ ảnh hưởng một vùng nhỏ. Lùi xa nhìn bài, lỗi nào thấy được từ xa là lỗi cần sửa trước.
Bài đã lên chì đậm rồi có sửa dựng hình được không?
Được, nhưng tốn công. Dùng tẩy nặn chấm nhẹ nhiều lần để nhấc bớt chì, tránh chà mạnh làm xơ giấy. Nếu sai lớn, như khối nghiêng hẳn, có khi vẽ lại bài mới nhanh hơn và học được nhiều hơn so với cố cứu bài cũ.
Chụp ảnh bài vẽ để kiểm tra có đáng tin không?
Hữu ích để nhìn tổng thể và chuyển đen trắng xem tương quan sắc độ. Nhưng điện thoại tự cân sáng và tăng tương phản, nên đừng dùng ảnh để đánh giá độ đậm tuyệt đối. Chụp thẳng góc, dưới ánh sáng đều, không có bóng tay hay bóng điện thoại đổ lên giấy.
Có nên vẽ lại cùng một mẫu nhiều lần không?
Rất nên. Vẽ lại cùng mẫu, cùng đèn, cùng chỗ ngồi giúp bạn thấy rõ sự thay đổi của chính mình, vì mọi yếu tố khác đã giữ nguyên. Một khối cầu vẽ năm lần trong một tháng dạy nhiều hơn năm khối khác nhau vẽ mỗi khối một lần.
Vẽ khối cho trẻ em có cần sửa lỗi như vậy không?
Với trẻ nhỏ, không nên sửa theo kiểu chỉ lỗi. Tốt hơn là cùng trẻ quan sát: bóng của quả bóng nằm ở đâu, chỗ nào sáng nhất, đèn dời đi thì bóng chạy về đâu. Khích lệ trẻ nhìn và thử, không chấm điểm hay so bài của trẻ với bài của người khác.
Bao lâu thì hết mắc các lỗi cơ bản?
Không có mốc chung, vì còn tuỳ tần suất luyện và việc bạn có tự xem lại bài không. Điều chắc chắn là các lỗi thưa dần theo số bài vẽ có ý thức, tức là mỗi bài chọn một hai lỗi để chú ý. Vẽ nhiều mà không xem lại thì lỗi cũ lặp mãi.