VungSang.comVùng Sáng
Vẽ khối cơ bản

Ngắm đo, dựng hình, chia mảng: quy trình bốn bước vẽ một bài khối thạch cao

Quy trình một bài khối từ đầu đến cuối: cầm bút ngắm đo cho đúng, dựng hình bằng nét thẳng, chia hai mảng sáng tối, rồi lên đậm nhạt theo lớp đến hoàn thiện.

Person seen from behind holding a pencil at full arm length toward a white plaster cube and cone, one eye closed, sketch board on knees, dim room in Nghệ An, single lamp

Một bài khối thạch cao, dù là một khối hay một nhóm, đều đi qua bốn bước theo cùng thứ tự: ngắm đo để biết tỉ lệ và vị trí, dựng hình bằng nét thẳng nhẹ, chia hai mảng sáng tối lớn, rồi lên đậm nhạt theo lớp đến hoàn thiện. Mỗi bước có một câu hỏi riêng phải trả lời xong trước khi sang bước sau. Nhảy cóc, chẳng hạn tô bóng khi hình còn sai, là nguyên nhân phổ biến nhất khiến bài vẽ nặng chì mà không đứng.

Bài này mô tả kỹ từng bước, đặc biệt là kỹ thuật ngắm đo bằng bút chì mà nhiều người tự học làm sai từ tư thế cầm bút. Các bài riêng về khối cầu, khối hộp, khối trụ trên trang đi sâu vào sáng tối của từng khối; ở đây là khung chung cho mọi bài.

Chuẩn bị chỗ vẽ trước khi cầm bút đo

Phép đo chỉ đúng khi chỗ ngồi, mẫu và giấy được sắp ổn định. Giấy nên dựng gần thẳng đứng trên giá vẽ hoặc một tấm ván tựa vào ghế, mặt giấy vuông góc với hướng nhìn. Giấy nằm phẳng trên bàn bị phối cảnh kéo dài phần phía xa, hình bạn vẽ ra sẽ ngắn và bè ở phía dưới khi dựng lên nhìn lại. Đây là lý do lớp hình hoạ nào cũng vẽ trên giá.

Đặt giá vẽ sao cho chỉ cần đảo mắt là nhìn từ mẫu sang giấy, không phải quay đầu. Lý tưởng nhất là mẫu nằm ngay bên cạnh mép giấy theo hướng nhìn. Tay cầm bút ở phía không che mẫu: người thuận tay phải đặt mẫu hơi lệch sang trái giá vẽ.

Ánh sáng chiếu lên giấy cần đủ và đều, nhưng không được là nguồn sáng chiếu lên mẫu. Nếu chỉ có một đèn bàn cho mẫu, giấy có thể nhờ ánh sáng hắt từ tường, hoặc một đèn nhỏ thứ hai hướng thẳng xuống giấy và được che để không lọt sang mẫu. Giấy tối quá, bạn sẽ vẽ đậm quá mà không biết; đến khi mang bài ra chỗ sáng mới thấy cả bài nặng chì.

Ngắm đo đúng cách: tư thế quyết định độ chính xác

Duỗi thẳng tay, khoá khuỷu. Bút chì phải luôn ở cùng một khoảng cách với mắt trong mọi lần đo. Cách duy nhất để giữ khoảng cách đó là duỗi thẳng hết tay. Tay hơi co ở lần này, duỗi ở lần kia, các số đo không còn so được với nhau.

Nhắm một mắt. Hai mắt nhìn hai góc hơi khác nhau, bút chì sẽ như có hai cây. Nhắm một mắt, luôn cùng một mắt, trong suốt buổi.

Giữ bút vuông góc với hướng nhìn. Bút chì phải nằm trên một mặt phẳng song song với mặt giấy tưởng tượng trước mặt bạn. Ngả đầu bút về phía mẫu hoặc về phía mình là sai số đo ngay lập tức, kể cả khi tay đã duỗi thẳng.

Không nghiêng người. Ngồi yên một chỗ, lưng thẳng. Mỗi lần đổi tư thế ngồi là đổi góc nhìn, phối cảnh và tỉ lệ trên mẫu đổi theo. Đánh dấu chỗ để ghế bằng băng dính giấy.

Đo bằng đầu bút và ngón cái. Đặt đầu bút trùng một mép, trượt ngón cái tới mép kia. Đoạn bút giữa hai điểm là số đo. Giữ nguyên ngón cái, xoay bút sang chiều khác để so với một đoạn khác trên mẫu.

Đo tỉ lệ, không đo kích thước. Số đo trên bút chì không dùng để chép thẳng lên giấy. Nó dùng để so: chiều cao bằng bao nhiêu lần chiều ngang, cạnh này bằng mấy phần cạnh kia. Kích thước trên giấy do bạn chọn khi đặt bố cục.

Ba phép đo dùng nhiều nhất: tỉ lệ, dọi và góc nghiêng

Phép thứ nhất là so tỉ lệ. Chọn một đoạn làm đơn vị, thường là chiều cao khối gần nhất hoặc cạnh đứng gần mắt nhất. Mọi đoạn khác đo theo đơn vị này: khối trụ cao một đơn vị rưỡi, khối cầu rộng ba phần tư đơn vị. Giữ một đơn vị suốt bài; đổi đơn vị giữa chừng dễ làm sai tỉ lệ dây chuyền.

Phép thứ hai là dọi, tức giơ bút chì thẳng đứng hoặc nằm ngang để xem các điểm trên mẫu thẳng hàng với nhau ra sao. Mép phải khối hộp thẳng đứng với điểm nào trên khối cầu phía sau? Chân khối trụ nằm ngang với điểm nào trên khối chóp? Mỗi câu trả lời là một điểm neo, giúp các khối nằm đúng vị trí tương đối.

Phép thứ ba là đo góc nghiêng. Giơ bút chì nằm ngang, hoặc thẳng đứng, rồi xoay bút trùng với một cạnh xiên trên mẫu, như cạnh đáy của khối hộp. Giữ nguyên góc bút, hạ tay xuống đặt lên giấy, so với cạnh đã vẽ. Một số người tưởng tượng mặt đồng hồ: cạnh này lệch như kim chỉ hai giờ, cạnh kia như kim chỉ tám giờ rưỡi. Phép đo góc là phép quan trọng nhất cho khối có cạnh thẳng, vì phối cảnh nằm hết ở các góc nghiêng.

Dựng hình bằng nét thẳng, từ lớn đến nhỏ

Dựng hình là trả lời câu hỏi: cái gì ở đâu, to bao nhiêu, dáng thế nào. Chưa có sáng tối ở bước này:

  1. Đặt bố cục: vài nét nhẹ đánh dấu điểm cao nhất, thấp nhất, trái nhất, phải nhất của cả mẫu kể cả bóng đổ. Kiểm tra lề giấy đều đặn, khoảng trống phía có bóng rộng hơn.
  2. Phác hình bao của từng khối bằng nét thẳng, kể cả khối cầu và khối trụ. Hình tròn lúc này là một đa giác tám cạnh, hình trụ là một hình chữ nhật. Nét thẳng dễ đo và dễ sửa hơn nét cong.
  3. Đo lại tỉ lệ và vị trí của từng hình bao bằng ba phép đo ở trên. Sửa ngay khi thấy lệch.
  4. Dựng trục, elip, cạnh và vẽ xuyên các cạnh khuất. Lúc này mới bo các hình bao thành đường cong cho khối tròn.
  5. Đánh dấu nhẹ đường ranh tối trên từng khối và mép bóng đổ trên bàn. Đây là cầu nối sang bước chia mảng.
  6. Dựng bài lên, lùi xa, xoay ngược hoặc soi qua gương. Bước dựng hình chỉ kết thúc khi không còn thấy chỗ nào lệch.

Nét dựng hình nên dùng chì HB hoặc H, cầm bút xa ngòi để nét nhẹ và tay đi rộng. Nét đậm ở bước này là nét khó xoá về sau.

Chia mảng: biến bức vẽ thành hai sắc độ

Chia mảng là trả lời câu hỏi: chỗ nào nhận sáng, chỗ nào không. Bạn chỉ dùng hai sắc độ: màu giấy cho mọi phần nhận sáng trực tiếp, và một lớp xám đều cho mọi phần không nhận sáng, gồm cả bóng bản thân lẫn bóng đổ. Phản quang, trung gian, điểm bắt sáng đều chưa vẽ.

Nheo mắt là công cụ chính ở bước này. Khi nheo, chi tiết nhỏ và các chuyển sắc mềm biến mất, mẫu chỉ còn những mảng lớn sáng và tối. Ranh giới giữa chúng chính là đường ranh tối trên vật và mép bóng đổ trên bàn, nối liền nhau thành một hình duy nhất. Nhiều người vẽ có kinh nghiệm gọi đây là hình của bóng, và coi nó quan trọng ngang hình của vật.

Một lưu ý về nền: ở bước chia mảng, nền và mặt bàn tạm thời để nguyên màu giấy, trừ phần bóng đổ. Phủ nền quá sớm làm bạn khó thấy hình của bóng, vì ranh giới giữa vật sáng và nền xám có thể lẫn với ranh giới giữa sáng và tối trên chính vật. Nền sẽ được xử lý ở các lượt sau, khi thứ bậc sắc độ của các khối đã rõ.

Phủ lớp xám bằng chì 2B, nhẹ tay, đan nét đều theo một hướng. Lớp xám này không cần đậm; mục đích là tách bạch hai thế giới sáng và tối. Sau bước này, nhìn bài từ xa, các khối đã phải hiện ra rõ dáng và rõ hướng sáng. Nếu chưa, có thể ranh giới đặt sai chỗ, sửa ngay bây giờ, khi lớp chì còn mỏng và dễ tẩy.

Lên đậm nhạt theo lớp: mỗi lượt trả lời một câu hỏi

Sau khi chia mảng, bài vẽ đi qua nhiều lượt lên chì. Mỗi lượt có một mục tiêu, và cả bức vẽ được nâng lên đều nhau trong mỗi lượt:

LượtCâu hỏiViệc làmChì gợi ý
MộtPhần tối có đúng hình không?Phủ thêm cho bóng bản thân và bóng đổ, nhấn đường ranh tối2B đến 4B
HaiÁnh sáng chuyển vào bóng thế nào?Lên trung gian từ ranh tối ngược về phía sáng, nhiều lớp mỏngHB, H
BaPhần tối có thở không?Lấy phản quang bằng tẩy nặn, giữ nó tối hơn trung gianTẩy nặn
BốnVật có đứng trên bàn không?Nhấn bóng tiếp xúc, làm đậm gốc bóng đổ, mềm đuôi bóng4B đến 6B
NămVật có tách khỏi nền không?Phủ nền vừa đủ, điều chỉnh cạnh sắc cạnh mềmHB, 2B
SáuMắt có dừng đúng chỗ không?Đẩy tương phản ở trung tâm, làm dịu chỗ xa, lấy điểm bắt sángTẩy nặn, 2B

Thứ tự trong bảng có thể đổi đôi chút, nhưng nguyên tắc không đổi: luôn làm việc trên toàn bức vẽ, không hoàn thiện một góc rồi mới sang góc khác. Sau mỗi lượt, dựng bài lên và lùi xa trước khi bắt đầu lượt sau.

Biết khi nào dừng

Người tự học hay vẽ quá tay: thêm lớp này đến lớp khác, di chì nhiều lần, đến lúc giấy bóng sáp và không nhận thêm chì, khối mất cả sáng lẫn tối. Dấu hiệu nên dừng là khi lùi xa, các khối đã đứng vững, hướng sáng rõ, và những chỉnh sửa bạn đang làm chỉ thấy được khi ghé sát mặt vào giấy.

Một thói quen tốt là đặt trước thời gian cho mỗi bước. Ví dụ giả định với một buổi hai tiếng: hai mươi phút ngắm đo và dựng hình, mười lăm phút chia mảng, một tiếng lên đậm nhạt, mười lăm phút cuối chỉnh tổng thể. Hết giờ một bước mà chưa xong, bạn vẫn chuyển bước, và ghi lại bước nào hay bị thiếu thời gian để lần sau chú ý.

Không có điểm số nào cho một bài khối. Thứ đáng lưu lại là ghi chú ngắn sau mỗi bài: hôm nay đo góc có chuẩn hơn không, mảng tối có đặt đúng ngay lần đầu không, bước nào trôi chảy, bước nào vướng. Giữ các bài theo thứ tự ngày, vài tuần sau xem lại, bạn sẽ thấy rõ mình đã đi được bao xa.

Câu hỏi thường gặp

Ngắm đo bằng bút chì có chính xác không?

Đủ chính xác cho vẽ quan sát nếu giữ đúng tư thế: tay duỗi thẳng, khoá khuỷu, nhắm một mắt, bút vuông góc với hướng nhìn. Sai số lớn nhất thường đến từ việc co tay hoặc ngả bút. Đo đi đo lại và đo chéo giữa nhiều đoạn giúp phát hiện sai số.

Có nên dùng khung ngắm hoặc lưới kẻ ô không?

Khung ngắm, tức một tấm bìa khoét ô chữ nhật cùng tỉ lệ với giấy, rất hữu ích để chọn bố cục. Lưới kẻ ô giúp chép tỉ lệ nhanh nhưng dễ làm bạn phụ thuộc. Khi tự học, dùng khung ngắm để chọn bố cục, còn tỉ lệ thì luyện bằng ngắm đo.

Vì sao phải dựng hình bằng nét thẳng cả với khối tròn?

Nét thẳng dễ đo góc và chiều dài, dễ nhìn ra sai lệch. Một đa giác tám cạnh bao quanh khối cầu cho bạn tám điểm có thể kiểm tra, trong khi một vòng tròn vẽ ngay từ đầu thì chỉ có thể nhìn bằng cảm giác.

Có nên tẩy hết nét dựng hình trước khi lên sáng tối không?

Không cần tẩy hết. Làm nhạt nét dựng bằng cách chấm nhẹ tẩy nặn, chỉ giữ lại một dấu vết mờ đủ để bạn biết đường đi. Phần lớn nét dựng sẽ chìm dưới các lớp chì. Những nét dựng còn lộ ở vùng sáng thì tẩy ở bước hoàn thiện.

Một bài khối thường được chia thành bao nhiêu buổi?

Một khối đơn trên khổ A3 thường xong trong một buổi hai đến ba tiếng. Nhóm ba khối thường cần hai đến ba buổi. Nếu chia buổi, hãy dừng ở cuối một bước, ví dụ xong chia mảng, để buổi sau bắt đầu bước mới với mắt tươi.

Ngồi cách mẫu bao xa là hợp lý?

Một quy tắc hay dùng là ngồi cách mẫu ít nhất hai đến ba lần kích thước lớn nhất của cụm mẫu. Ngồi quá gần, phối cảnh bị méo mạnh và mắt không bao quát được toàn bộ mẫu. Ngồi quá xa, chi tiết sáng tối khó thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138