VungSang.comVùng Sáng
Vẽ khối cơ bản

Vẽ khối giao nhau: tìm đường giao giữa trụ, hộp và cầu bằng mặt cắt phụ

Cách vẽ hai khối xuyên vào nhau: vẽ xuyên cả hai khối, dùng mặt cắt phụ tìm từng điểm của đường giao, rồi đặt sáng tối và cạnh tại chỗ hai bề mặt gặp nhau.

Macro view of a white cardboard cylinder pushed through a cardboard box, resting on a grey board in a Đồng Nai workshop corner, side lamp, fingertips tracing the joint

Khi hai khối xuyên vào nhau, chỗ hai bề mặt gặp nhau tạo thành một đường giao, và đường này hầu như không bao giờ là đường thẳng hay đường tròn đơn giản như người mới đoán. Cách tìm chắc chắn là vẽ xuyên cả hai khối như làm bằng kính, rồi dùng các mặt cắt phụ: cắt cả hai khối bằng một loạt mặt phẳng tưởng tượng, mỗi mặt cắt cho một hai điểm của đường giao, nối các điểm lại.

Bài này dành cho người đã vẽ được từng khối riêng và muốn bước sang khối ghép, bước chuẩn bị trực tiếp cho vẽ đồ vật, kiến trúc và cả cơ thể người, nơi gần như mọi hình đều là các khối cắm vào nhau. Ba trường hợp được giải thích: trụ xuyên hộp, hai trụ giao nhau, và trụ cắm vào cầu.

Vì sao cần học khối giao nhau

Đồ vật quanh ta hiếm khi là một khối đơn. Cái ấm là khối cầu cắm vòi hình nón cụt và quai. Ống nước chữ T là hai khối trụ giao nhau. Ngôi nhà có ống khói là khối hộp xuyên qua mái chóp. Cánh tay nối vào vai, cổ cắm vào ngực, mũi nhô ra khỏi khối mặt. Nếu không hiểu đường giao giữa các khối, bạn sẽ vẽ những chỗ nối này như hai hình dán chồng lên nhau, không có chiều sâu.

Đường giao còn quan trọng với sáng tối. Tại đường giao, hướng bề mặt đổi đột ngột, nên sắc độ cũng đổi đột ngột: đây thường là một cạnh rõ. Đồng thời, khối này đổ bóng lên khối kia ngay sát đường giao. Đặt đúng đường giao, bạn có sẵn khung cho cả ranh giới sáng tối lẫn bóng đổ.

Trong các bài tập hình hoạ truyền thống, khối giao nhau thường được dạy sau các khối đơn và nhóm khối, như bước nối giữa khối hình học và tượng thạch cao. Không cần làm toán; bạn chỉ cần một nguyên tắc dựng hình rất trực quan và kiên nhẫn đặt từng điểm.

Nguyên tắc mặt cắt phụ, áp dụng cho khối trụ xuyên khối hộp

Lấy ví dụ một khối trụ nằm ngang xuyên qua một khối hộp đứng, trục trụ vuông góc với một mặt hộp:

  1. Dựng khối hộp theo phối cảnh, vẽ xuyên tất cả các cạnh. Dựng trục khối trụ, đi xuyên qua mặt hộp, và hai elip ở hai đầu trụ.
  2. Trường hợp này đơn giản nhất: khối trụ cắt mặt phẳng của hộp theo một hình tròn, vì mặt hộp vuông góc với trục trụ. Trên giấy, hình tròn đó hiện ra thành một elip nằm trên mặt hộp, có cùng độ nghiêng phối cảnh với mặt hộp.
  3. Để vẽ elip đó đúng, dựng một hình vuông trên mặt hộp bao quanh vị trí giao, với tâm là chỗ trục trụ xuyên qua mặt hộp. Hình vuông theo phối cảnh của mặt hộp, rồi vẽ elip nội tiếp hình vuông đó, chạm giữa bốn cạnh.
  4. Kiểm tra elip vừa vẽ có song song, cùng độ mở với elip ở đầu trụ ở gần đó không. Hai elip này cắt cùng một trụ, chênh nhau chỉ vì vị trí trong phối cảnh.
  5. Làm tương tự cho mặt hộp phía bên kia nếu trụ xuyên qua cả hai mặt. Phần trụ nằm trong hộp tẩy đi.

Trường hợp trụ cắm xiên vào mặt hộp, đường giao không còn là hình tròn mà là elip thật trên mặt hộp. Khi đó mới cần mặt cắt phụ đầy đủ, như mô tả ở phần tiếp theo cho hai khối trụ.

Hai khối trụ giao nhau: đường giao cong yên ngựa

Hai khối trụ có đường kính khác nhau giao vuông góc, như ống nước chữ T, tạo ra một đường giao cong ba chiều: nhìn chính diện nó giống một cung cong, nhìn từ trên xuống nó ôm theo trụ lớn. Đường này không phải elip, cũng không phải đường tròn. Muốn vẽ đúng, dùng mặt cắt phụ.

Tưởng tượng một loạt mặt phẳng song song với cả hai trục trụ, cắt qua hai khối. Mỗi mặt phẳng cắt trụ nhỏ theo hai đường thẳng song song với trục trụ nhỏ, và cắt trụ lớn theo hai đường thẳng song song với trục trụ lớn. Chỗ các đường của trụ nhỏ gặp các đường của trụ lớn là điểm trên đường giao. Mặt cắt đi qua trục trụ nhỏ cho hai điểm ở viền; mặt cắt sát mép trụ nhỏ cho điểm thấp nhất của đường cong.

Trong thực hành, bạn đánh dấu trên elip đầu trụ nhỏ khoảng sáu đến tám điểm cách đều, kéo các đường song song với trục trụ nhỏ từ mỗi điểm. Rồi xác định mỗi đường ấy chạm mặt trụ lớn ở đâu, dựa trên mặt cắt ngang của trụ lớn. Nối các điểm chạm bằng một đường mềm. Khi hai trụ cùng đường kính, đường giao nhìn chính diện thành hai đoạn thẳng chéo hình chữ X, một kết quả rất bất ngờ với người mới.

Khối trụ cắm vào khối cầu và các trường hợp hay gặp

Mỗi cặp khối có một kiểu đường giao điển hình. Thuộc những kiểu sau giúp bạn đoán đúng trước khi dựng:

  • Trụ cắm vào cầu, trục trụ đi qua tâm cầu: đường giao là một đường tròn, hiện ra thành elip có trục lớn vuông góc với trục trụ. Đây là trường hợp cổ chai trên bầu chai, thân cây đâm vào gốc tròn.
  • Trụ cắm vào cầu, trục lệch khỏi tâm: đường giao méo, phần gần tâm cầu lõm sâu hơn. Phải dùng mặt cắt phụ ngang để tìm điểm.
  • Nón đứng xuyên mặt phẳng ngang: đường giao là một elip, như vành nón lá hay mặt cắt chao đèn.
  • Hộp xuyên mái chóp: ống khói trên mái nhà. Đường giao là các đoạn thẳng trên từng mặt mái, gãy ở cạnh mái. Tìm bằng cách kéo các cạnh đứng của ống khói xuống chạm mặt mái.
  • Hai trụ cùng đường kính giao vuông góc: nhìn từ phía vuông góc với cả hai trục, đường giao là hai đoạn thẳng chéo nhau.
  • Cầu chồng lên trụ, chạm nhau: không xuyên mà chỉ tiếp xúc, đường giao thu lại thành một vòng tròn nhỏ hoặc một điểm. Bóng tiếp xúc ở đây rất đậm.

Những kiểu này là kết quả của nguyên tắc mặt cắt phụ, không phải công thức riêng. Khi gặp tổ hợp lạ, quay về nguyên tắc: cắt cả hai khối bằng cùng một mặt phẳng, tìm giao điểm của hai lát cắt.

Sáng tối tại đường giao

Đường giao thường là một cạnh sắc. Hai bề mặt gặp nhau với hai hướng khác nhau, nhận hai lượng sáng khác nhau. Giữ ranh giới gọn ở đây, giống cạnh khối hộp, dù hai khối có thể đều là mặt cong.

Có chỗ đường giao biến mất. Nếu tại một điểm nào đó hai bề mặt tình cờ có cùng sắc độ, đường giao gần như tan. Đừng vẽ thêm nét để nó hiện ra; để nó mất đúng như mẫu, mắt người xem vẫn hiểu.

Khối nhô ra đổ bóng lên khối nền. Trụ nhỏ cắm vào trụ lớn sẽ đổ một bóng ngắn lên trụ lớn ở phía tối, bắt đầu ngay từ đường giao. Bóng này uốn theo mặt trụ lớn.

Góc trong tối hơn. Ở phía góc nhọn giữa hai khối, ánh sáng khó lọt vào và phản quang bị chặn, nên đây là chỗ đậm nhất quanh đường giao, tương tự bóng tiếp xúc.

Phản quang qua lại. Mặt sáng của khối này có thể hắt sáng vào mặt tối của khối kia ngay gần đường giao, làm vùng đó sáng nhẹ hơn dự đoán. Nheo mắt so với mẫu để không bỏ sót.

Những lỗi hay gặp khi vẽ khối giao nhau

Phần lớn lỗi ở bài khối giao nhau nằm ở khâu dựng hình, trước khi đụng tới sáng tối:

  • Đoán đường giao là đường thẳng: chỗ trụ cắm vào trụ hay trụ cắm vào cầu gần như luôn cong. Nếu đường giao trên bài của bạn thẳng, kiểm tra lại bằng mặt cắt phụ.
  • Đường giao không khớp với elip của khối: khi trục trụ vuông góc với mặt phẳng, đường giao phải cùng độ mở với elip đầu trụ ở gần đó. Lệch độ mở là trụ trông như bị bẻ ngay tại chỗ nối.
  • Không vẽ xuyên: vẽ hai khối chỉ phần nhìn thấy, bạn không biết trục trụ đi tiếp ra sao bên trong khối kia, và chỗ trụ ló ra ở phía sau thường lệch khỏi trục.
  • Trục của hai khối không cùng phối cảnh: trục trụ xuyên hộp phải tuân theo cùng hướng hội tụ với các cạnh hộp song song với nó. Trục lệch phối cảnh làm trụ như cắm xiên dù mẫu thật cắm thẳng.
  • Viền đậm quanh đường giao: chỗ nối trông như có keo dán. Để hai mảng sắc độ chạm nhau thay cho nét viền.
  • Quên bóng đổ của khối nhô ra: trụ nhỏ cắm vào trụ lớn luôn đổ bóng lên trụ lớn ở phía tối; thiếu bóng này, trụ nhỏ như dán phẳng lên bề mặt.

Khi gặp một chỗ nối trông sai mà chưa rõ vì sao, tẩy phần sáng tối quanh đó, vẽ lại trục và các mặt cắt bằng nét nhẹ. Hầu như lần nào nguyên nhân cũng hiện ra ở khung, không ở sắc độ.

Làm mẫu khối giao nhau ở nhà và cách luyện tiến dần

Khối giao nhau thạch cao không dễ kiếm, nhưng bìa cứng và ống giấy đủ để làm. Khối trụ xuyên hộp: khoét một lỗ tròn trên hai mặt đối diện của hộp giấy, luồn ống giấy trắng qua. Hai trụ giao nhau: cắt một ống giấy theo cung tròn ở đầu cho ôm sát thân một ống lớn hơn, dán lại. Mẫu tự làm có lợi là bạn tự cắt, nên hiểu hình dạng đường giao bằng tay trước khi vẽ.

Một mẹo quan sát: dùng bút dạ quang vẽ dọc đường giao trên mẫu tự làm. Khi xoay mẫu, bạn thấy đường giao đổi dáng theo góc nhìn: lúc là cung cong, lúc gần thẳng, lúc thành hình chữ X. Sau vài phút xoay như vậy, mắt sẽ đoán được dáng đường giao nhanh hơn rất nhiều.

Lộ trình luyện: bắt đầu với trụ xuyên hộp vuông góc, rồi trụ cắm vào cầu qua tâm, rồi hai trụ khác đường kính giao vuông góc, cuối cùng là các trường hợp xiên. Mỗi trường hợp vẽ hai lần: một lần chỉ dựng hình bằng nét xuyên, một lần có sáng tối đầy đủ. Bài dựng hình nên giữ lại để so khi bạn quay lại vẽ đồ vật thật.

Câu hỏi thường gặp

Khối giao nhau có cần học khi chỉ vẽ cho vui không?

Không cần học kỹ phần dựng chính xác, nhưng hiểu nguyên tắc rất có ích. Chỉ cần biết đường giao thường cong, tìm được bằng mặt cắt và là chỗ đổi sắc độ, bài vẽ đồ vật của bạn sẽ chắc hơn rõ rệt, ví dụ cổ chai, vòi ấm, quai cốc.

Có phải dựng mặt cắt phụ mỗi khi vẽ đồ vật không?

Không. Mặt cắt phụ là công cụ để hiểu và để kiểm tra khi bạn không chắc. Khi đã quen, bạn ước lượng dáng đường giao bằng mắt và chỉ dựng lại khi thấy chỗ nối trông sai. Giống như học bảng cửu chương rồi tính nhẩm.

Đường giao nên vẽ đậm hay nhạt?

Không vẽ thành nét viền đậm. Đường giao hiện ra nhờ hai bề mặt có hai sắc độ khác nhau. Lúc dựng hình thì vẽ nét nhẹ; lúc lên sáng tối, để các mảng sắc độ chạm nhau tại đó, nét dựng chìm đi.

Vì sao hai trụ cùng đường kính lại cho đường giao hình chữ X?

Hai trụ cùng bán kính giao vuông góc thì giao tuyến nằm trên hai mặt phẳng chéo nhau. Nhìn từ hướng vuông góc với cả hai trục, mỗi mặt phẳng đó hiện ra thành một đường thẳng, nên bạn thấy hai đoạn thẳng chéo nhau. Đây là cách các khớp nối ống nước cùng cỡ được cắt.

Nên vẽ khối giao nhau trên giấy gì?

Bài dựng hình nên dùng giấy nháp mỏng hoặc giấy can để vẽ xuyên và tẩy nhiều lần mà không hỏng giấy. Bài sáng tối hoàn chỉnh dùng giấy vẽ chì thông thường, chuyển hình từ bản dựng sang bằng cách kẻ ô hoặc chép qua kính sáng.

Sau khối giao nhau nên học gì tiếp theo?

Bước tiếp theo tự nhiên là vẽ đồ vật thật như ấm, bình, chai lọ, và các tượng thạch cao đơn giản như khối mặt người đã đơn giản hoá thành mặt phẳng. Cả hai đều là nhiều khối cắm vào nhau, nơi kỹ năng tìm đường giao được dùng liên tục.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138