Bóng bản thân là phần tối nằm trên chính bề mặt vật, ở phía quay lưng với nguồn sáng; bóng đổ là vùng tối rơi lên một bề mặt khác vì vật đã chắn mất tia sáng. Một cái do hướng của bề mặt gây ra, cái kia do sự che chắn gây ra. Cả hai cùng thuộc nhóm tối, nằm sát nhau ở chân vật, nên rất dễ bị vẽ thành một mảng đen chung không phân biệt.
Phân biệt được hai loại bóng giúp bạn chọn đúng độ sắc của mép, đúng độ đậm và đúng hình dạng cho từng phần, nhờ đó bài vẽ vừa có khối vừa có không gian. Bài này đưa ra phép thử đơn giản để biết một mảng tối thuộc loại nào, bảng so sánh các đặc điểm, trường hợp hay gây bối rối là bóng đổ rơi lên chính vật, và cách vẽ hai loại bóng cạnh nhau mà không lẫn.
Một phép thử đơn giản để biết bóng nào là bóng nào
Cách chắc chắn nhất là tự hỏi: nếu bỏ hết mọi thứ xung quanh, chỉ còn vật và đèn, mảng tối này còn không? Nếu còn, đó là bóng bản thân, vì nó sinh ra từ việc bề mặt quay đi khỏi đèn. Nếu mất, đó là bóng đổ, vì nó cần một vật nào đó chắn ánh sáng và một mặt nào đó để rơi lên.
Một phép thử khác làm được ngay trên bàn: đưa bàn tay chen vào giữa đèn và mẫu. Bóng của bàn tay rơi lên vật là bóng đổ, và bạn thấy nó trượt đi khi tay di chuyển. Còn phần tối ở phía sau quả cầu thì đứng yên chừng nào đèn còn yên, đó là bóng bản thân.
Phép thử thứ ba là nhìn hình dạng. Hình bóng bản thân luôn bám theo khối của chính vật: quả cầu cho bóng bản thân hình lưỡi liềm, khối hộp cho bóng bản thân phủ trọn một mặt. Hình bóng đổ thì bám theo bề mặt nhận bóng: cùng quả cầu đó, bóng đổ trên mặt bàn là elip, trên bức tường là một hình tròn méo, trên bậc thang thì gãy khúc theo từng bậc.
Ba phép thử này cho cùng một kết quả trong hầu hết trường hợp. Chỉ có một trường hợp hay làm người mới bối rối là khi một phần của vật đổ bóng lên phần khác của chính nó, bàn ở mục dưới.
So sánh bóng bản thân và bóng đổ
Bảng này tóm tắt những khác biệt bạn quan sát được dưới một đèn bàn với vật mờ, màu sáng. Với ánh sáng quá mềm hoặc vật quá bóng, một số khác biệt có thể yếu đi.
| Đặc điểm | Bóng bản thân | Bóng đổ |
|---|---|---|
| Nằm ở đâu | Trên chính vật, phần quay lưng với đèn | Trên mặt bàn, tường, vật khác hoặc phần khác của chính vật |
| Vì sao có | Bề mặt không còn hướng về nguồn sáng | Vật chắn tia sáng trên đường đi |
| Ranh giới với vùng sáng | Đường ranh tối, mềm trên khối tròn | Mép bóng đổ, sắc gần vật, mềm dần ra xa |
| Hình dạng theo | Khối của chính vật | Hình bóng của vật chiếu lên mặt nhận bóng |
| Độ đậm thường gặp | Đậm ở lõi tối, sáng lên ở phản quang | Đậm nhất sát chân vật, nhạt dần ra xa |
| Khi dời đèn | Xoay quanh vật, diện tích thay đổi | Đổi hướng, đổi độ dài, có khi đổi hẳn hình dạng |
Chú ý hàng thứ ba: hai loại bóng có hai kiểu mép khác nhau. Đây là manh mối mạnh nhất để mắt người xem tách chúng ra trên bài vẽ, kể cả khi độ đậm của chúng gần bằng nhau. Nếu bạn vẽ mép bóng bản thân sắc như mép bóng đổ, quả cầu sẽ trông như một hình tròn bị cắt đôi.
Khi bóng đổ rơi lên chính vật
Quai cốc chắn ánh sáng và đổ một vệt tối lên thân cốc. Vành mũ đổ bóng xuống trán. Sống mũi đổ bóng lên má. Cành lá phía trên đổ bóng lên những chiếc lá phía dưới. Tất cả các vệt tối này nằm trên chính vật, nhưng chúng không phải bóng bản thân, vì chúng sinh ra do một phần của vật chắn sáng, không phải do bề mặt quay lưng với đèn.
Cách nhận ra rất đơn giản: vệt tối đó có nằm trên phần bề mặt vẫn đang hướng về phía đèn không? Nếu có, nó là bóng đổ. Thân cốc chỗ bị quai che vẫn quay về phía đèn, đáng lẽ sáng, nhưng bị quai chắn nên tối. Vì vậy mép của nó sắc như mép bóng đổ, và hình dạng của nó là hình cái quai bị uốn theo mặt cong của thân cốc.
Việc phân biệt này quan trọng khi vẽ. Nếu coi vệt bóng quai cốc là bóng bản thân, bạn sẽ có xu hướng làm mềm mép và nối nó vào vùng tối của cốc, khiến quai cốc trông như dính liền thân. Vẽ nó như bóng đổ, với mép sắc và hình bám theo thân cốc, quai sẽ tách ra, có khoảng không giữa quai và thân.
Trong chân dung, bóng mũi đổ lên má là một trong những vệt bóng đổ quan trọng nhất. Kiểu chiếu sáng mà nhiều người gọi theo tên Rembrandt có đặc điểm là bóng mũi nối với bóng bản thân của má bên kia, để lại một tam giác sáng nhỏ dưới mắt. Chi tiết về ánh sáng trên gương mặt có danh mục riêng của trang.
Vì sao bóng đổ thường đậm hơn bóng bản thân ở gần chân vật
Ít ánh dội lọt vào. Phần bóng đổ sát chân vật bị chính vật che khuất cả phía trên lẫn phía bên, nên nhận rất ít ánh sáng dội từ phòng. Trong khi đó bóng bản thân của vật vẫn quay ra không gian rộng và đón phản quang từ mặt bàn.
Mặt nhận bóng thường nằm ngang. Mặt bàn hướng lên trên, trong phòng có trần và tường phía trên thường không sáng bằng mặt bàn bên dưới. Mặt dưới của vật thì hướng xuống mặt bàn sáng, nên được chiếu ngược nhiều hơn.
Không phải lúc nào cũng đúng. Nếu mặt bàn sẫm màu còn vật sáng màu, hoặc có tường trắng sát bên dội vào bóng đổ, thứ tự có thể đảo lại. Quy tắc chung chỉ là điểm xuất phát; mẫu trước mặt luôn là trọng tài cuối cùng.
Cách kiểm tra. Nheo mắt so hai vùng tối ở chân vật. Nếu chúng gần bằng nhau, hãy dựa vào mép để tách: bóng bản thân mép mềm cong, bóng đổ mép sắc gần chân. Nếu chúng khác hẳn nhau, giữ đúng thứ tự bạn thấy.
Vẽ hai loại bóng cạnh nhau mà không lẫn
Thứ tự sau đây giữ cho nhóm tối liền một khối nhưng hai loại bóng vẫn đọc được riêng. Áp dụng cho một vật tròn đặt trên bàn, đèn chếch bên.
- Phác đường ranh tối trên vật và đường viền bóng đổ trên bàn bằng nét mảnh. Hai đường này gặp nhau ở chân vật, phía tối.
- Tô cả bóng bản thân và bóng đổ cùng một lớp xám phẳng. Lúc này nhóm tối liền mạch, đúng như khi nheo mắt nhìn.
- Tăng đậm bóng đổ ở phần gần chân vật và làm mép bóng đổ sắc ở đoạn đó, mềm dần về phía đầu bóng.
- Thêm lõi tối dọc đường ranh tối trên vật, giữ mép đường ranh mềm theo độ cong của khối.
- Lấy phản quang ở mép dưới vật, chỉ nhạt hơn bóng đổ kế bên một chút. Chính chút khác biệt này làm đường bao dưới của vật hiện ra tách khỏi bóng đổ.
- Nhấn bóng tiếp xúc ở chỗ chạm. Đây là điểm nối hai loại bóng, đậm nhất cả bài.
Bạn sẽ thấy ở bước năm, ranh giới giữa vật và bóng đổ của nó không cần một nét viền nào. Chỉ cần phản quang nhạt hơn bóng đổ một chút, mắt người xem đã tự tách hai thứ ra. Cách xử lý này giữ cho vật và bóng của nó gắn với nhau về không gian nhưng vẫn rõ ràng về hình.
Lỗi hay gặp khi vẽ hai loại bóng
Kẻ viền ngăn cách vật với bóng đổ. Một nét viền đậm quanh đáy vật cắt vật khỏi bàn. Dùng phản quang để tách vật khỏi bóng, như ở bước năm phía trên.
Cho bóng đổ cùng hình với bóng bản thân. Bóng đổ của quả cầu trên mặt bàn là elip kéo dài theo hướng sáng, không phải hình lưỡi liềm giống phần tối trên quả cầu. Dựng hình bóng đổ riêng theo hướng đèn.
Làm mép hai loại bóng như nhau. Mép bóng bản thân trên khối tròn mềm, mép bóng đổ gần chân vật sắc. Đồng đều hoá hai kiểu mép làm mất manh mối tách bóng.
Bỏ quên bóng đổ trên chính vật. Quai cốc, vành mũ, nắp ấm đều đổ bóng lên thân vật. Thiếu những vệt này, các bộ phận trông như dán chồng lên nhau.
Đặt hai loại bóng không cùng nguồn sáng. Bóng bản thân và bóng đổ cùng do một đèn tạo ra nên phải cùng phía. Trước khi hoàn thiện, kéo một đường tưởng tượng từ đèn qua vật để kiểm tra.
Tập nhìn hai loại bóng ngoài đời
Ra ngoài vào buổi chiều nắng là cách nhanh nhất để mắt quen phân biệt hai loại bóng, vì nắng chiều cho bóng đổ dài, rõ, tách hẳn khỏi vật. Một chiếc xe máy dựng trên vỉa hè có bóng bản thân ở hông xe phía khuất nắng, mềm theo các đường cong của yếm xe, còn bóng đổ của nó trải dài trên mặt đường với mép sắc ở chỗ bánh xe chạm đất. Một chậu cây trên ban công có bóng bản thân ở nửa chậu khuất nắng và bóng đổ của lá rơi lên bức tường, gãy theo gờ tường.
Hãy chú ý đến những bóng đổ rơi lên bề mặt không bằng phẳng. Bóng của cột điện đổ qua bậc thềm sẽ gãy khúc theo từng bậc; bóng của hàng rào rơi lên mái tôn lượn sóng sẽ uốn lên uốn xuống. Bóng bản thân không bao giờ làm như vậy, vì nó không phụ thuộc mặt nhận bóng. Đây là một trong những dấu hiệu dễ thấy nhất để tách hai loại bóng trong cảnh thật.
Một bài tập ngắn khi đi dạo: mỗi lần dừng lại, chọn một vật và tự nói thầm đâu là bóng bản thân, đâu là bóng đổ, bóng đổ rơi lên mặt nào. Không cần vẽ. Sau vài lần đi bộ quanh khu phố, dù là phố biển ở Khánh Hoà hay một con hẻm ở Thành phố Hồ Chí Minh, mắt bạn sẽ tự động tách hai loại bóng mỗi khi nhìn, và điều đó sẽ hiện ra trên bài vẽ ở bàn làm việc mà không cần cố.
Câu hỏi thường gặp
Bóng bản thân là gì?
Bóng bản thân là phần tối nằm trên chính bề mặt vật, ở phía không còn hướng về nguồn sáng. Nó có đường ranh tối mềm trên khối tròn, gồm lõi tối, phần vùng tối và phản quang, tài liệu tiếng Anh gọi là form shadow.
Bóng đổ là gì?
Bóng đổ là vùng tối rơi lên một bề mặt khác vì vật chắn tia sáng từ nguồn chính. Hình dạng của nó phụ thuộc vào hình bóng của vật và bề mặt nhận bóng, tài liệu tiếng Anh gọi là cast shadow.
Bóng của quai cốc trên thân cốc là bóng gì?
Đó là bóng đổ, dù nó nằm trên chính chiếc cốc. Phần thân cốc ở đó vẫn hướng về phía đèn nhưng bị quai chắn sáng, nên vệt tối có mép sắc và hình dạng của quai bị uốn theo mặt cong của thân.
Bóng nào đậm hơn, bóng bản thân hay bóng đổ?
Thường thì bóng đổ sát chân vật đậm hơn, vì ít ánh sáng dội lọt vào. Nhưng nếu mặt bàn sẫm hoặc có mặt sáng dội vào bóng đổ, thứ tự có thể khác. Hãy nheo mắt so trên mẫu thật.
Làm sao để vật không dính vào bóng đổ của nó?
Không kẻ viền, mà để phản quang ở mép dưới vật nhạt hơn bóng đổ kế bên một chút. Chút khác biệt độ đậm đó đủ để mắt tách đường bao của vật ra khỏi bóng.
Mép bóng đổ lúc nào cũng sắc phải không?
Không. Mép bóng đổ sắc ở gần chỗ vật chạm bàn và mềm dần khi đi ra xa, mức độ mềm còn tuỳ kích thước nguồn sáng. Cách dựng bóng đổ theo nguồn sáng có ở danh mục bóng đổ và phối cảnh bóng của trang.