Vùng trung gian là dải chuyển độ nằm giữa vùng sáng và đường ranh tối, nơi bề mặt khối nghiêng dần khỏi nguồn sáng nên tối dần từng chút một. Trên khối tròn, đây thường là vùng rộng nhất và cũng là vùng nói cho mắt người xem biết khối cong nhiều hay ít. Vùng sáng và vùng tối chỉ cho biết đâu là phía đèn; vùng trung gian mới cho biết hình dạng.
Nhiều người tập vẽ thấy khối của mình dẹt như tấm bìa dù đã có đủ sáng và tối. Nguyên nhân hầu như luôn nằm ở đây: trung gian quá hẹp, bị nhảy bậc, hoặc bị tô bẩn lẫn với vùng tối. Bài này giải thích cơ chế của dải chuyển độ, cách chia nó thành bậc trước khi làm mượt, hướng đi nét theo khối, và một bài tập trên khối trụ chỉ cần giấy, chì và đèn bàn.
Vì sao trung gian quyết định khối tròn hay dẹt
Mỗi điểm trên bề mặt nhận lượng sáng tuỳ vào góc giữa nó với tia sáng. Trên một quả cầu, góc đó thay đổi đều đặn từ chỗ quay thẳng về đèn tới chỗ song song với tia sáng, nên độ sáng cũng giảm đều đặn. Người xem không đo góc, nhưng mắt họ đọc được tốc độ tối đi: tối đi chậm nghĩa là mặt cong thoai thoải, tối đi nhanh nghĩa là mặt cong gấp.
Vì vậy cùng một vùng sáng và vùng tối, nếu bạn làm dải trung gian hẹp lại, khối sẽ trông như có một cạnh bẻ gãy; làm nó rộng và mượt, khối sẽ tròn đầy. Một quả trứng khác quả bóng chính ở chỗ dải trung gian của nó rộng hẹp không đều: phía đầu nhọn chuyển nhanh, phía bụng chuyển chậm.
Nguyên lý này cũng giải thích vì sao một khối hộp gần như không có trung gian trên mặt phẳng. Mặt phẳng có cùng một góc với đèn ở mọi điểm, nên nó mang một độ đậm gần như đều; sự chuyển độ chỉ xuất hiện ở cạnh bo tròn rất hẹp giữa hai mặt. Khi bạn vẽ một cạnh hộp mà để chuyển độ quá rộng, cạnh đó trông như bị mài tròn.
Nói ngắn gọn, vùng trung gian là nơi hình khối được mô tả. Đầu tư thời gian vào đây đáng hơn bất kỳ chỗ nào khác trên bài vẽ.
Trung gian trên các khối quen thuộc
Cùng một chiếc đèn bàn chếch trái trên, mỗi khối có dải trung gian với hình dạng và độ rộng riêng. Nhận ra khác biệt này giúp bạn không dùng một kiểu tán cho mọi vật.
| Khối | Hình dạng dải trung gian | Độ rộng | Ghi chú khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Khối cầu | Dải cong hình lưỡi liềm ôm theo đường ranh tối | Rộng, đều | Đi nét theo vòng cung song song đường ranh tối |
| Khối trụ đứng | Dải thẳng dọc thân | Vừa, đều từ trên xuống | Chuyển độ chỉ theo chiều ngang; theo chiều dọc gần như không đổi |
| Khối nón | Dải hình nan quạt hẹp dần về đỉnh | Rộng ở đáy, hẹp ở đỉnh | Các nét hội tụ về đỉnh nón |
| Khối hộp | Gần như không có trên mặt; chỉ ở cạnh bo | Rất hẹp | Mỗi mặt một độ đậm phẳng, cạnh giữ sắc |
| Quả trứng | Lưỡi liềm méo, hẹp ở đầu nhọn | Không đều | So dải trung gian hai đầu trứng trước khi tô |
| Má người | Dải rộng, mềm từ gò má xuống hàm | Rộng | Da tán sáng nhẹ vào trong nên trung gian mềm hơn thạch cao |
Bảng này cũng cho thấy vì sao luyện khối trụ trước khối cầu thường dễ hơn: trên khối trụ, bạn chỉ phải lo chuyển độ theo một chiều. Làm chủ được dải chuyển một chiều rồi, bạn mới thêm chiều thứ hai cho quả cầu.
Chia trung gian thành bậc trước, làm mượt sau
Cố tán một dải mượt ngay từ đầu thường cho kết quả loang lổ, vì tay bạn phải vừa đoán độ đậm vừa giữ lực đều. Tách việc thành hai nhịp — chia bậc rồi mới làm mượt — dễ kiểm soát hơn nhiều.
- Xác định hai đầu mút: độ nhạt nhất của vùng sáng và độ đậm của lõi tối ngay sau đường ranh tối.
- Chọn ba bậc xám nằm giữa hai đầu mút: nhạt, vừa, đậm. Thử ba bậc này trên mép giấy nháp trước cho tay quen lực ấn.
- Trên khối, phác hai đường cong mảnh chia dải trung gian thành ba băng song song đường ranh tối. Băng gần đèn rộng hơn, băng gần đường ranh tối hẹp hơn, vì trên khối cầu độ sáng giảm nhanh dần khi tới gần ranh.
- Tô mỗi băng một độ xám phẳng. Lúc này khối trông như những bậc thang — đúng như dự tính, đừng lo.
- Làm mượt chỗ giáp giữa các băng bằng nét chì nhẹ đi chồng qua ranh, hoặc lướt nhẹ đầu ngón tay đã lau khô, hoặc cuộn giấy tán. Chỉ làm mượt chỗ giáp, không chà cả băng.
- Nheo mắt kiểm tra: dải chuyển phải đi một chiều từ sáng sang tối, không có chỗ nào sáng lên bất thường giữa đường.
Với người đã quen tay, ba bậc có thể nâng lên năm bậc, và bước làm mượt diễn ra ngay trong lúc tô. Nhưng ngay cả hoạ sĩ lâu năm khi gặp một khối khó vẫn quay về cách chia bậc này để không lạc độ.
Đi nét chì theo khối trong vùng trung gian
Nét vòng theo mặt cong. Trên khối cầu và khối trụ, nét chì đi theo đường bao vòng quanh khối như những vòng kinh tuyến, vĩ tuyến. Nét theo khối tự nó đã gợi độ cong, cộng với chuyển độ là khối nổi rất nhanh.
Nét song song đường ranh tối. Một cách khác là cho nét chạy song song với đường ranh tối. Cách này giữ dải chuyển gọn gàng, đặc biệt hữu ích khi trung gian hẹp.
Đan nét lớp hai. Lớp nét thứ hai chéo với lớp đầu một góc nhỏ giúp lấp các khe trắng, làm dải mịn mà không cần tán. Đừng đan vuông góc trong trung gian vì dễ tạo thành ô lưới thu hút mắt.
Giữ lực ấn nhẹ hơn bạn nghĩ. Trung gian phần lớn là xám nhạt đến vừa. Ấn mạnh tay ở đây làm bóng mặt chì, sau đó không đè thêm lớp được nữa. Thà đi năm lớp nhẹ còn hơn một lớp mạnh.
Tán có chừng mực. Giấy cuộn tán hay ngón tay cho dải mượt nhanh, nhưng tán quá tay làm mất vân giấy và làm trung gian xám đục, khó chồng thêm. Nhiều người dạy vẽ khuyên tán ít, để chính nét chì làm phần lớn việc. Cách cầm và dùng từng dụng cụ được bàn kỹ ở danh mục kỹ thuật theo chất liệu.
Ánh sáng cứng, ánh sáng mềm và độ rộng trung gian
Trung gian không chỉ phụ thuộc vào khối mà còn phụ thuộc vào nguồn sáng. Một nguồn sáng nhỏ, ở xa, như bóng đèn trần không chụp hay nắng gắt buổi trưa, cho ánh sáng cứng: các tia gần như song song, vùng sáng và vùng tối tách rõ, dải trung gian hẹp lại. Một nguồn sáng lớn, ở gần, như cửa sổ có rèm mỏng hay trời âm u, cho ánh sáng mềm: tia sáng đến từ nhiều hướng, dải trung gian trải rộng và ôm vòng quanh khối.
Bạn có thể thấy ngay sự khác biệt bằng một tờ giấy ăn. Đặt quả cam dưới đèn bàn, quan sát dải trung gian, rồi căng một tờ giấy ăn trước chụp đèn cho ánh sáng khuếch tán. Dải trung gian sẽ rộng ra, đường ranh tối mềm đi, cả khối trông dịu hơn. Lấy tờ giấy ra, khối lại sắc nét.
Khi vẽ, đây là chỗ bạn được quyền chọn. Muốn bài sáng tối mạnh, kịch tính, hãy tập với ánh sáng cứng và trung gian gọn. Muốn bài nhẹ nhàng, tinh tế, hãy tập với ánh sáng cửa sổ và trung gian rộng. Điều quan trọng là giữ nhất quán: cả bài cùng một kiểu ánh sáng, không vật thì trung gian rộng vật thì hẹp nếu chúng đứng cạnh nhau dưới cùng một đèn.
Cách nhìn nguồn sáng cứng mềm từ trước khi cầm chì có bài riêng trong danh mục nhìn ánh sáng của trang; ở đây chỉ bàn hệ quả của nó lên dải trung gian.
Ba lỗi trung gian hay gặp và cách sửa
Trung gian bị bậc thang. Thấy rõ các băng xám như vân gỗ là do bước làm mượt chưa đủ hoặc lực tay không đều. Cách sửa: đi thêm một lớp nét rất nhẹ chồng lên chỗ giáp, theo đúng hướng nét cũ. Đừng tẩy, vì tẩy giữa trung gian dễ để lại vệt sáng lạc.
Trung gian bị bẩn, xám đục. Xảy ra khi bạn tán chì từ vùng tối kéo sang vùng sáng, mang theo bụi chì đậm. Hãy tán theo chiều ngược lại, từ sáng về phía tối, và lau sạch giấy tán thường xuyên. Nếu đã bẩn, dùng tẩy nặn chấm nhẹ cả dải cho nhạt bớt một lượt rồi đi lại.
Trung gian bị mất. Người mới có xu hướng nhảy thẳng từ vùng sáng sang vùng tối vì muốn khối rõ. Kết quả là khối có cạnh như hộp. Kiểm tra bằng cách đo: trên khối cầu dưới đèn chếch, trung gian thường chiếm một phần đáng kể bề mặt nhìn thấy, không phải một sợi chỉ.
Trung gian lẫn vào nhóm tối. Phần đậm nhất của trung gian vẫn phải sáng hơn phản quang. Nếu bạn tô trung gian gần đường ranh đậm ngang vùng tối, đường ranh tối biến mất và khối nhoè. Giữ một khoảng cách rõ giữa trung gian đậm nhất và lõi tối.
Bài tập dải chuyển trên khối trụ dưới đèn bàn
Khối trụ là mẫu tốt nhất để luyện trung gian vì chuyển độ chỉ theo một chiều. Có thể dùng ống giấy cứng sơn trắng, lon sữa dán giấy trắng mờ, hoặc cốc giấy úp ngược.
- Đặt khối trụ đứng, đèn chếch trái ngang tầm giữa thân. Đường ranh tối sẽ là một đường thẳng dọc thân, lệch về bên phải.
- Vẽ hình chữ nhật đứng cao cỡ một gang tay, thêm hai elip ở đỉnh và đáy. Kẻ nhẹ đường ranh tối.
- Chia phần từ mép trái tới đường ranh tối thành năm băng dọc, tô năm độ xám tăng dần, mỗi băng một độ phẳng.
- Làm mượt chỗ giáp giữa các băng cho tới khi không còn thấy ranh, giữ nét chì chạy dọc theo thân.
- Thêm lõi tối ngay sau đường ranh tối, rồi vùng tối và phản quang ở mép phải. So dải trung gian với mẫu.
- Lặp lại với đèn bọc giấy ăn cho ánh sáng mềm, so độ rộng trung gian giữa hai bài.
Hai khối trụ đặt cạnh nhau sẽ cho bạn thấy rõ hơn mọi lời giải thích: cùng một khối, cùng một tay vẽ, chỉ đổi ánh sáng mà dải trung gian khác hẳn. Đây cũng là tài liệu tốt để xem lại sau vài tuần, khi bạn muốn biết tay mình đã mượt hơn tới đâu so với chính mình trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Vùng trung gian còn được gọi là gì?
Tuỳ sách và thầy dạy, vùng trung gian còn được gọi là bán sáng, vùng chuyển sáng hay dải chuyển độ. Trong tài liệu tiếng Anh nó thường được gọi là halftone. Tất cả đều chỉ dải chuyển từ vùng sáng tới đường ranh tối.
Vì sao khối hộp gần như không có vùng trung gian?
Vì mặt phẳng có cùng một góc với nguồn sáng ở mọi điểm, nên mỗi mặt mang một độ đậm gần như đều. Chuyển độ chỉ xuất hiện ở cạnh bo rất hẹp giữa hai mặt, và nếu vẽ dải đó rộng, cạnh hộp sẽ trông như bị mài tròn.
Nên tán bằng ngón tay hay để nguyên nét chì?
Cả hai đều dùng được, nhưng tán quá tay làm mất vân giấy và làm trung gian đục. Người mới nên tập để nét chì tự tạo phần lớn độ mượt, chỉ tán nhẹ chỗ giáp giữa các bậc, và luôn tán từ phía sáng sang phía tối.
Vùng trung gian nên chia mấy bậc?
Người mới bắt đầu với ba bậc là vừa: nhạt, vừa, đậm. Khi tay đã quen, có thể chia năm bậc. Mục đích của việc chia bậc là kiểm soát độ đậm trước, rồi mới làm mượt, chứ không phải để bài vẽ giữ nguyên các bậc.
Ánh sáng mềm làm vùng trung gian thay đổi thế nào?
Ánh sáng mềm từ nguồn lớn hoặc khuếch tán làm dải trung gian rộng ra và đường ranh tối mềm đi. Ánh sáng cứng từ nguồn nhỏ làm trung gian hẹp lại, sáng tối tách rõ. Hãy chọn một kiểu và giữ nhất quán cho cả bài.
Làm sao biết trung gian đã đủ mượt chưa?
Đặt bài ra xa khoảng hai mét hoặc nheo mắt nhìn. Nếu vẫn thấy rõ các băng xám như bậc thang, hoặc có vệt sáng lạc giữa dải, thì cần đi thêm lớp nét nhẹ ở chỗ giáp. Nhìn gần quá lâu dễ khiến mắt bỏ sót các bậc.