Khi một nguồn sáng chiếu vào một khối tròn, bề mặt khối chia thành năm vùng chính: vùng sáng, vùng trung gian, vùng tối, phản quang và bóng đổ. Người dạy vẽ còn tách thêm ba vùng phụ nằm bên trong năm vùng đó: điểm bắt sáng, đường ranh tối với lõi tối, và bóng tiếp xúc ngay chỗ vật chạm mặt bàn. Nhìn ra được đủ các vùng này là bạn đã có tấm bản đồ để đặt đậm nhạt, thay vì tô theo cảm giác.
Bài này là trang tổng quan của cả danh mục: gọi đúng tên từng vùng, chỉ ra nó nằm ở đâu trên một quả cầu đặt dưới đèn bàn, giải thích vì sao ánh sáng lại chia khối theo cách đó, và đề xuất thứ tự lên đậm nhạt để bài vẽ không bị rối. Mỗi vùng có bài riêng đi sâu hơn trong cùng danh mục. Bạn chỉ cần giấy, một cây bút chì mềm, tẩy và một chiếc đèn bàn có chụp.
Năm vùng chính và ba vùng phụ: gọi tên cho đúng
Cùng một vùng có thể mang vài tên khác nhau tuỳ thầy dạy và sách dịch. Bảng dưới gom các tên hay gặp, kèm vị trí trên một quả cầu được chiếu từ phía trên bên trái, để bạn đọc tài liệu nào cũng đối chiếu được.
| Vùng | Tên khác hay gặp | Nằm ở đâu trên quả cầu | Độ đậm tương đối |
|---|---|---|---|
| Điểm bắt sáng (phụ) | điểm sáng nhất, điểm loé | Một chấm nhỏ trong vùng sáng, phía gần đèn | Trắng nhất, thường để giấy trắng |
| Vùng sáng | mặt sáng, mảng sáng | Phần mặt cầu quay thẳng về đèn | Rất nhạt |
| Vùng trung gian | bán sáng, chuyển sáng | Dải chuyển từ vùng sáng sang phía bị khuất | Xám nhạt tới xám vừa |
| Đường ranh tối và lõi tối (phụ) | đường phân sáng tối, lõi bóng | Đường cong nơi mặt cầu bắt đầu quay lưng với đèn, dải đậm nằm ngay sau đó | Đậm nhất trong phần thân vật |
| Vùng tối | bóng bản thân, mặt tối | Phần mặt cầu không nhận tia sáng trực tiếp | Đậm |
| Phản quang | ánh phản chiếu, ánh dội | Mép dưới của vùng tối, gần mặt bàn | Hơi nhạt hơn vùng tối nhưng vẫn thuộc nhóm tối |
| Bóng đổ | bóng ngã | Trên mặt bàn, về phía đối diện với đèn | Đậm, đậm nhất gần chân vật |
| Bóng tiếp xúc (phụ) | bóng chân, vệt tối tiếp xúc | Đường mảnh ngay chỗ quả cầu chạm bàn | Gần như đen |
Đừng cố nhớ cả tám tên ngay. Hãy nhớ trước hai nhóm lớn: nhóm sáng gồm điểm bắt sáng, vùng sáng và trung gian; nhóm tối gồm lõi tối, vùng tối, phản quang và bóng đổ. Ranh giới giữa hai nhóm chính là đường ranh tối. Phần lớn lỗi của người mới đều bắt đầu từ chỗ để hai nhóm này lẫn vào nhau.
Vì sao ánh sáng chia một khối thành nhiều vùng
Hãy hình dung mỗi điểm trên mặt quả cầu như một tấm gạch nhỏ đặt nghiêng theo một hướng riêng. Tấm nào quay mặt thẳng về phía đèn thì đón trọn chùm tia, nên sáng nhất. Tấm nào nghiêng dần đi thì tia sáng đến chéo, trải ra trên một diện tích lớn hơn, nên mỗi chỗ nhận ít sáng hơn. Đó là lý do bề mặt cong không sáng đều mà nhạt dần từ vùng sáng qua trung gian.
Tới một vị trí, mặt cầu nghiêng song song với tia sáng: tia chỉ lướt qua, không chiếu vào nữa. Đường nối những điểm như vậy là đường ranh tối. Vượt qua nó, bề mặt quay lưng hẳn với đèn và chỉ còn nhận ánh sáng gián tiếp — ánh sáng dội lại từ mặt bàn, bức tường, tờ giấy bên cạnh. Vùng tối vì thế không bao giờ đen tuyệt đối, và phần mép gần mặt bàn sáng lên một chút thành phản quang.
Còn bóng đổ sinh ra vì quả cầu chắn đường tia sáng tới mặt bàn. Bóng đổ nằm trên một vật khác, không nằm trên chính quả cầu, nên nó tuân theo hình dạng của mặt nhận bóng. Ngay chỗ quả cầu chạm bàn, khe hở giữa hai mặt hẹp tới mức hầu như không ánh sáng nào lọt vào, kể cả ánh sáng dội, nên ở đó xuất hiện bóng tiếp xúc đậm nhất cả bài.
Hiểu cơ chế này giúp bạn khỏi phải học thuộc. Gặp một vật lạ, bạn chỉ cần hỏi: mặt này quay về đèn hay quay đi, nó có bị vật khác che không, có mặt sáng nào ở gần để dội sáng vào không. Câu trả lời cho biết nó thuộc vùng nào.
Dựng mẫu quả cầu dưới đèn bàn để nhìn đủ các vùng
Một quả cầu thạch cao trắng là mẫu lý tưởng, nhưng quả bóng bàn sơn trắng mờ, quả trứng hay quả cam cũng dùng được. Điều quan trọng là bề mặt mờ, không bóng, một màu sáng. Làm theo các bước sau trong phòng tắt bớt đèn trần.
- Đặt mẫu lên một tờ giấy trắng hoặc khăn sáng màu trên bàn, cách mép bàn một gang tay để có chỗ cho bóng đổ.
- Đặt đèn bàn chếch phía trên bên trái mẫu, cao hơn mẫu khoảng hai đến ba lần chiều cao của nó, chụp đèn hướng xuống chéo. Hướng này cho các vùng rõ và quen mắt nhất.
- Tắt đèn trần hoặc kéo rèm để chỉ còn một nguồn sáng chính. Hai nguồn sáng ngang nhau sẽ cho hai bóng đổ và làm các vùng chồng lên nhau, rất khó đọc.
- Ngồi sao cho mắt bạn ngang hoặc hơi cao hơn mẫu, đèn ở bên trái và hơi phía trước bạn. Nếu bạn thuận tay phải, cách đặt này còn giúp tay không đổ bóng lên giấy.
- Nheo mắt nhìn mẫu khoảng mười giây. Các chi tiết nhỏ mờ đi, chỉ còn mảng sáng và mảng tối. Đường ranh giữa hai mảng chính là đường ranh tối.
- Mở mắt bình thường, lần lượt chỉ bút vào từng vùng theo bảng ở trên và gọi tên thành tiếng. Việc gọi tên nghe đơn giản nhưng giúp mắt tách vùng nhanh hơn nhiều so với nhìn suông.
Nếu không thấy phản quang, hãy đặt thêm một tờ giấy trắng dựng đứng phía bên phải mẫu, cách vài đốt ngón tay. Bạn sẽ thấy mép vùng tối sáng lên ngay, và đó là cách dễ nhất để hiểu phản quang đến từ đâu.
Thứ tự lên đậm nhạt: từ mảng lớn tới chi tiết
Bước một — phác hình và đường ranh tối. Vẽ đường tròn nhẹ tay, rồi phác luôn đường ranh tối và đường viền bóng đổ bằng nét thật mảnh. Ba đường này là khung xương của bài; sai ở đây thì tô đẹp mấy khối cũng lệch.
Bước hai — phủ một lớp xám đều cho cả nhóm tối. Tô vùng tối và bóng đổ cùng một độ xám vừa phải, chưa phân biệt gì. Ngay lúc này bài vẽ đã có khối, vì mắt đọc được sự tách bạch sáng và tối.
Bước ba — đặt các điểm đậm nhất. Thêm lõi tối dọc theo đường ranh tối, nhấn bóng tiếp xúc ở chân vật và phần bóng đổ sát chân. Những điểm đậm nhất làm mốc để bạn so các vùng còn lại.
Bước bốn — làm vùng trung gian. Chuyển độ từ đường ranh tối ngược về phía đèn, nhạt dần. Đây là bước tốn thời gian nhất vì khối tròn hay dẹt phụ thuộc vào độ mượt của dải này.
Bước năm — chừa và chỉnh vùng sáng, điểm bắt sáng. Vùng sáng chỉ cần một lớp rất mỏng hoặc để trống. Điểm bắt sáng giữ nguyên giấy trắng, nếu lỡ tô thì dùng tẩy nặn chấm nhẹ để lấy lại.
Bước sáu — mở phản quang sau cùng. Dùng tẩy nặn lấy bớt chì ở mép dưới vùng tối, rất ít thôi. Làm phản quang ở cuối giúp bạn so được với vùng trung gian và không để nó sáng quá.
Các vùng thay đổi thế nào khi bạn dời đèn
Đèn chếch trên, phía trước. Vùng sáng chiếm phần lớn mặt khối, vùng tối chỉ là một vành mỏng ở phía sau và dưới. Bóng đổ ngắn, nằm sau vật. Ánh sáng này dễ chịu nhưng khối trông hơi phẳng.
Đèn chếch bên, ngang tầm vật. Đường ranh tối chạy gần như dọc chính giữa, khối chia đôi sáng tối, bóng đổ kéo dài sang ngang. Khối nổi mạnh nhất, nên các thầy hay chọn hướng này cho bài tập đầu.
Đèn thấp, gần mặt bàn. Bóng đổ dài ra rất nhiều, vùng sáng thu hẹp lại ở nửa trên của khối. Hướng sáng này cho cảm giác chiều muộn, khá kịch tính.
Đèn phía sau vật, gọi là ngược sáng. Phần lớn mặt khối bạn nhìn thấy nằm trong vùng tối, chỉ còn viền sáng mảnh ở mép, bóng đổ chạy về phía bạn. Phản quang lúc này đóng vai trò lớn vì nó giữ được hình khối trong mảng tối.
Thử cả bốn trong một buổi. Giữ nguyên quả cầu và chỗ ngồi, chỉ dời đèn, vẽ bốn hình nhỏ cỡ lòng bàn tay, mỗi hình chừng mười phút. Đặt bốn hình cạnh nhau, bạn sẽ thấy tên các vùng không đổi nhưng diện tích và vị trí của chúng xoay theo đèn.
Những chỗ người mới hay nhầm và cách gỡ
Vẽ viền đen quanh khối. Mép khối phía sáng gần như không có đường viền, chỉ có chỗ vùng sáng gặp nền. Thay vì kẻ viền, hãy tô nền sau lưng khối đậm hơn một chút ở phía sáng là khối tự hiện ra.
Tô vùng tối đen đặc đều tay. Vùng tối có lõi tối đậm và phản quang nhạt hơn, đen đều thì khối dẹt lại như tấm bìa cắt. Nhớ rằng ánh sáng dội luôn có mặt ở đâu đó.
Cho phản quang sáng ngang vùng sáng. Đây là lỗi kinh điển: khối trông như bị chiếu hai đèn. Phản quang thuộc nhóm tối, luôn đậm hơn vùng trung gian sáng nhất. Nheo mắt kiểm tra là thấy ngay.
Đặt bóng đổ ngược phía đèn. Bóng đổ phải nằm ở phía đối diện nguồn sáng. Mẹo kiểm tra: kéo một đường tưởng tượng từ đèn qua đỉnh vật, đường đó chạm mặt bàn ở đâu thì đầu bóng nằm quanh đó.
Làm quá nhiều chi tiết trước khi có mảng. Mải đánh bóng một góc nhỏ khiến cả bài lệch độ. Hãy luôn giữ cả bài ở cùng một mức hoàn thiện, đi từ lớp xám chung rồi mới tăng dần.
Tự trách mình vì nét chưa mượt. Độ mượt đến từ số giờ cầm chì, không phải năng khiếu. Mỗi quả cầu bạn vẽ là một lần tay quen thêm lực ấn; hãy so bài hôm nay với bài của chính mình tuần trước, không so với ai khác.
Mang năm vùng ra khỏi khối thạch cao
Khi đã quen với quả cầu, hãy tìm năm vùng trên những vật quen thuộc trong nhà. Một quả bưởi trên bàn ăn, chiếc bát sứ úp ngược, cái chén trà, cuộn giấy vệ sinh, quả trứng gà — vật nào cũng có vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang và bóng đổ, chỉ khác nhau về độ sắc của đường ranh và độ đậm của từng vùng. Vật hình hộp như hộp sữa giấy thì các vùng nằm gọn trên từng mặt phẳng; vật tròn thì chúng chảy liền vào nhau.
Một bài tập nhẹ nhàng là chọn một vật mỗi tối, đặt dưới đèn bàn, không vẽ mà chỉ ghi chú bằng chì lên một mẩu giấy nhỏ: vùng sáng ở đâu, đường ranh tối sắc hay mềm, phản quang lấy sáng từ đâu. Năm phút mỗi tối, sau vài tuần mắt bạn sẽ tự đọc các vùng khi nhìn bất cứ thứ gì, kể cả khi ngồi quán cà phê ở Đà Nẵng hay đứng chờ xe buýt ở Cần Thơ.
Các bài tiếp theo trong danh mục đi sâu từng vùng: điểm bắt sáng, vùng trung gian, đường ranh tối và lõi tối, phản quang, bóng tiếp xúc, cách phân biệt bóng bản thân với bóng đổ, góc chiếu sáng của từng mặt, cách tách nhóm sáng và nhóm tối, và cách xử lý mép sáng tối. Bạn có thể đọc theo thứ tự hoặc nhảy tới vùng mình đang thấy khó.
Câu hỏi thường gặp
Năm vùng sáng tối gồm những vùng nào?
Năm vùng chính là vùng sáng, vùng trung gian, vùng tối, phản quang và bóng đổ. Nhiều thầy dạy tách thêm điểm bắt sáng, đường ranh tối kèm lõi tối và bóng tiếp xúc, nên bạn có thể gặp cách gọi bảy hoặc tám vùng; bản chất vẫn giống nhau.
Vì sao vùng tối lại có chỗ sáng hơn ở mép dưới?
Chỗ sáng đó là phản quang: ánh sáng từ đèn chiếu xuống mặt bàn rồi dội ngược lên mặt dưới của vật. Mặt bàn càng sáng màu và càng gần vật thì phản quang càng rõ, nhưng nó vẫn thuộc nhóm tối.
Nên đặt đèn ở hướng nào khi mới tập?
Hướng chếch trên và chếch bên, khoảng bốn mươi lăm độ so với mẫu, là dễ đọc nhất vì khối chia rõ sáng tối và bóng đổ kéo ra một bên. Khi đã quen, hãy thử thêm đèn thấp và ngược sáng để thấy các vùng xoay theo.
Có cần mua tượng thạch cao mới tập được không?
Không bắt buộc. Quả trứng, quả bóng bàn sơn trắng mờ, quả cam hay chiếc bát sứ trắng đều đủ để tập. Điều cần là bề mặt mờ và một màu, vì vật bóng loáng hay có hoa văn làm các vùng khó đọc.
Nên dùng bút chì loại nào để vẽ các vùng?
Một cây HB để phác và làm vùng nhạt, một cây 2B hoặc 4B cho vùng tối và bóng là đủ cho người mới. Kèm theo tẩy nặn để lấy lại điểm bắt sáng và phản quang. Cách dùng từng độ chì có bài riêng trong danh mục kỹ thuật theo chất liệu.
Vẽ mãi mà khối vẫn dẹt thì sửa ở đâu trước?
Kiểm tra theo thứ tự: nhóm sáng và nhóm tối có tách bạch không, lõi tối có nằm sát đường ranh tối không, phản quang có sáng quá không. Ba chỗ này giải thích phần lớn trường hợp khối bị dẹt.