VungSang.comVùng Sáng
Các vùng sáng tối trên khối

Điểm bắt sáng khi vẽ chì: vì sao nó dời theo mắt nhìn và cách giữ giấy trắng

Điểm bắt sáng là chỗ phản chiếu hình nguồn sáng, dời theo vị trí mắt. Cách xác định vị trí, hình dạng, độ sắc và giữ giấy trắng khi vẽ chì.

Close view of hands holding a kneaded eraser over a pencil drawing of a glossy ceramic cup, warm desk lamp light, student dormitory in Thai Nguyen at night

Điểm bắt sáng là chỗ bề mặt vật phản chiếu gần như nguyên vẹn hình của nguồn sáng về phía mắt bạn, nên nó sáng nhất bài và dời đi khi bạn đổi chỗ ngồi. Khác với vùng sáng — phụ thuộc vào vị trí đèn — điểm bắt sáng phụ thuộc cả vào vị trí đèn lẫn vị trí mắt người nhìn. Vì vậy hai người ngồi hai bên cùng một mẫu sẽ vẽ điểm bắt sáng ở hai chỗ khác nhau, và cả hai đều đúng.

Trong vẽ chì, điểm bắt sáng gần như luôn là giấy trắng chưa đụng chì. Bài này giải thích nó hình thành thế nào, vì sao vật bóng có điểm bắt sáng sắc còn vật mờ có điểm bắt sáng nhoè, cách xác định đúng vị trí, cách giữ giấy trắng từ đầu, và cách cứu khi lỡ tô lấp. Phần cuối có bài tập ngắn với một cái cốc sứ và đèn bàn.

Điểm bắt sáng hình thành thế nào

Ánh sáng chạm vào một bề mặt sẽ đi theo hai đường. Một phần thấm vào lớp ngoài cùng rồi toả ra mọi hướng, gọi là tán xạ; phần này cho ta vùng sáng, trung gian và mọi sắc độ của khối. Một phần khác bật ra ngay trên bề mặt như ánh sáng chạm gương, gọi là phản xạ gương; phần này chỉ đi theo một hướng nhất định, góc tới bằng góc phản xạ. Điểm bắt sáng là chỗ mà tia phản xạ gương bật đúng vào mắt bạn.

Vì tia phản xạ gương chỉ đi theo một hướng, bạn phải đứng đúng chỗ mới thấy nó. Dịch đầu sang trái một chút, điểm bắt sáng trên quả táo cũng trôi theo. Trong khi đó vùng sáng do tán xạ thì đứng yên, vì ánh sáng tán xạ toả đều mọi phía. Bạn có thể thử ngay: nhìn một quả cà chua dưới đèn, nghiêng đầu qua lại và để ý chấm sáng nhỏ trượt trên vỏ trong khi mảng sáng lớn vẫn giữ nguyên.

Điều này dẫn tới một hệ quả thực hành quan trọng: khi vẽ, hãy giữ nguyên tư thế ngồi. Nếu bạn đứng lên, ngồi xuống, nghiêng người mỗi lần nhìn mẫu, điểm bắt sáng trên giấy và trên mẫu sẽ không còn khớp, và bạn sẽ thấy mình liên tục muốn sửa một chỗ vốn không sai.

Điểm bắt sáng luôn nằm trong vùng sáng, phía gần nguồn sáng, chưa bao giờ nằm trong vùng tối nếu chỉ có một đèn. Thấy một chấm sáng trong vùng tối thì đó là phản chiếu của một nguồn khác, có thể là cửa sổ hay tấm giấy trắng bên cạnh.

Vật bóng, vật mờ: điểm bắt sáng khác nhau ra sao

Độ nhẵn của bề mặt quyết định điểm bắt sáng to hay nhỏ, sắc hay nhoè, và tương phản mạnh hay yếu với vùng sáng xung quanh. Bảng dưới so sánh vài bề mặt quen thuộc dưới cùng một đèn bàn.

Bề mặtHình dạng điểm bắt sángMépKhác biệt với vùng sáng quanh nó
Cốc sứ tráng men, quả táo bóngNhỏ, rõ hình chụp đènSắcRất mạnh, từ xám nhạt nhảy lên trắng
Quả cam, vỏ sầnLấm tấm nhiều chấm nhỏ trong một vùngVụn, lởm chởmVừa phải
Trứng gà, giấy dàyRộng, gần như hoà vào vùng sángRất mềmYếu, khó tách
Khối thạch caoHầu như không thấyKhông rõGần như không có
Thìa inox, ấm kim loạiRõ hình đèn, có khi thấy cả cửa sổRất sắcCực mạnh, cạnh vùng rất tối
Da ngườiVệt nhỏ ở sống mũi, trán, gò máHơi mềmVừa, rõ hơn khi da ẩm

Đọc bảng theo chiều dọc bạn thấy quy luật: bề mặt càng nhẵn thì phản xạ gương càng tập trung, điểm bắt sáng càng nhỏ, càng sắc và càng tách khỏi vùng sáng. Bề mặt càng nhám thì phản xạ gương bị chia vụn và trộn vào tán xạ. Vì vậy khi vẽ chất liệu, điểm bắt sáng là một trong những dấu hiệu mạnh nhất cho mắt người xem biết vật làm bằng gì — chi tiết từng chất liệu có danh mục riêng.

Xác định đúng vị trí điểm bắt sáng trên khối tròn

Người mới thường đặt điểm bắt sáng ở chính giữa vùng sáng theo thói quen. Thực tế nó lệch về phía đèn và phía mắt. Có một cách dựng đơn giản giúp bạn đặt đúng mà không cần đoán.

  1. Nhìn mẫu và tìm điểm sáng nhất bằng mắt thường trước, đánh một chấm thật nhẹ lên giấy.
  2. Kiểm tra bằng suy luận: trên quả cầu, điểm bắt sáng nằm khoảng giữa hướng từ tâm cầu tới đèn và hướng từ tâm cầu tới mắt bạn. Đèn chếch trái trên, mắt chính diện, thì điểm bắt sáng nằm ở góc phần tư trên bên trái, gần tâm hơn so với vị trí đèn.
  3. Phác hình dạng điểm bắt sáng theo hình nguồn sáng: đèn chụp tròn cho chấm tròn hoặc bầu dục, cửa sổ chữ nhật cho mảng gần chữ nhật bị uốn theo mặt cong.
  4. Trên mặt cong, hình điểm bắt sáng bị bóp lại theo hướng mặt cong quay đi. Chấm tròn ở gần mép quả cầu sẽ thành hình bầu dục dẹt, trục dài nằm song song với mép.
  5. Đóng khung nhẹ vùng chừa trắng bằng nét chì cứng thật mảnh, rộng hơn kích thước thật một chút để còn chỗ chỉnh.
  6. Dời đầu sang hai bên một chút để chắc chắn điểm sáng bạn thấy không phải là phản chiếu của nguồn sáng thứ hai trong phòng.

Với vật trụ như chai, lon, cốc, điểm bắt sáng không còn là chấm mà kéo dài thành một vệt dọc thân. Với vật hộp có mặt phẳng nhẵn, điểm bắt sáng có thể phủ cả một mặt nếu mặt đó nghiêng đúng góc phản chiếu đèn về mắt bạn.

Giữ giấy trắng từ đầu: bốn cách làm trong vẽ chì

Chừa ngay từ lúc tô lớp đầu. Khi phủ lớp xám đầu tiên cho vùng sáng, hãy đi chì vòng quanh điểm bắt sáng chứ không tô qua. Lớp chì rất mỏng cũng lấp mất vân giấy, sau này tẩy khó trả lại độ trắng như cũ.

Che bằng một mẩu giấy. Cắt một mẩu giấy nhỏ đúng hình điểm bắt sáng, đặt lên khi tô vùng xung quanh. Cách này tiện cho người tay chưa vững, nhưng cần giữ mẩu giấy không xê dịch.

Ấn rãnh trước bằng đầu cán nhọn. Dùng đầu bút bi đã hết mực hoặc que nhọn tròn ấn một rãnh nông vào giấy theo hình điểm bắt sáng. Khi tô chì lướt qua, rãnh lõm không bắt chì nên giữ được nét trắng. Kỹ thuật này hợp với điểm bắt sáng mảnh như vệt trên mép cốc hay sợi tóc.

Đặt mốc bằng vùng xung quanh. Điểm bắt sáng chỉ trông trắng khi chung quanh nó đủ xám. Nếu bạn thấy điểm bắt sáng chưa nổi, thường cách sửa không phải là tẩy thêm mà là tô đậm thêm vùng sáng bao quanh một bậc.

Đừng dùng bút trắng che lỗi trên bài chì. Mực trắng trên nền chì trông như một miếng vá, phản chiếu ánh đèn khác hẳn giấy. Bút trắng có chỗ dùng trên giấy màu hay bài than, nhưng với chì trên giấy trắng, giấy vẫn là màu trắng đẹp nhất bạn có.

Lỡ tô lấp điểm bắt sáng: cách cứu

Tẩy nặn, chấm chứ đừng chà. Nặn tẩy thành một mũi nhọn, ấn rồi nhấc lên nhiều lần. Mỗi lần nhấc kéo theo một ít chì mà không làm xơ giấy. Chà qua lại sẽ làm vân giấy bị nhoè và loang chì ra vùng quanh.

Tẩy cứng cắt mỏng cho mép sắc. Với điểm bắt sáng của vật bóng cần mép rõ, dùng dao rọc giấy cắt tẩy cứng thành một cạnh mỏng, miết đúng một đường. Kẹp một tấm thẻ giấy để che phần không muốn tẩy.

Tẩy bút cho chấm nhỏ. Loại tẩy dạng bút, đầu nhỏ, hợp để lấy lại chấm sáng li ti trên mắt, trên giọt nước hay trên đầu đinh.

Chấp nhận độ trắng thứ hai. Tẩy dù khéo cũng hiếm khi trả lại độ trắng như giấy chưa đụng chì. Nếu điểm bắt sáng vẫn hơi xám, hãy hạ cả vùng sáng xung quanh xuống thêm nửa bậc để giữ khoảng cách đậm nhạt, mắt người xem đọc theo tương quan chứ không đọc theo độ trắng tuyệt đối.

Chọn giấy chịu tẩy. Giấy vẽ chì định lượng vừa phải, mặt hơi nhám, chịu được vài lần tẩy. Giấy in văn phòng mỏng sẽ xơ và thủng nếu bạn cứu đi cứu lại một chỗ.

Những lỗi hay gặp với điểm bắt sáng

Lỗi đầu tiên là đặt điểm bắt sáng lên mọi thứ. Thấy vật nào cũng chấm một chấm trắng, bài vẽ trông như mọi đồ vật đều bóng loáng. Khối thạch cao, vải bông, giấy, gỗ thô gần như không có điểm bắt sáng rõ; với những vật này, chỗ sáng nhất chỉ là phần nhạt nhất của vùng sáng, chuyển rất êm.

Lỗi thứ hai là vẽ điểm bắt sáng quá to. Chấm trắng to làm vật trông ướt hoặc như có lỗ thủng trên bề mặt. Hãy đo bằng mắt: điểm bắt sáng trên quả táo dưới đèn bàn thường chỉ cỡ hạt đỗ so với quả táo cỡ nắm tay. Nhỏ, sắc và đặt đúng chỗ thì thuyết phục hơn nhiều so với một mảng trắng lớn.

Lỗi thứ ba là viền quanh điểm bắt sáng một nét đậm cho nó nổi. Nét viền làm điểm sáng giống một miếng dán. Mép điểm bắt sáng trên vật bóng thì sắc nhưng không có viền; nó nổi nhờ vùng chung quanh xám đều, không nhờ đường kẻ.

Lỗi thứ tư khá tinh: đặt điểm bắt sáng trong vùng trung gian xa đèn. Nếu chỉ có một nguồn sáng, điểm bắt sáng phải nằm trong vùng sáng và nghiêng về phía đèn. Thấy nó lạc xuống gần đường ranh tối, hãy kiểm lại vị trí đèn hoặc tư thế ngồi của chính mình.

Bài tập mười lăm phút với một cái cốc sứ

Bài tập này giúp bạn thấy tận mắt điểm bắt sáng dời theo mắt và theo đèn. Chuẩn bị một cái cốc sứ trắng tráng men, đèn bàn, giấy và bút chì 2B.

  • Đặt cốc trên bàn, đèn chếch trái. Ngồi yên, vẽ nhanh hình cốc và đánh dấu điểm bắt sáng, chừng ba phút.
  • Dịch ghế sang phải một bước, không đụng vào cốc và đèn. Vẽ hình thứ hai, đánh dấu lại điểm bắt sáng. So với hình đầu, nó đã trượt theo thân cốc.
  • Quay về chỗ cũ, dời đèn sang phải. Vẽ hình thứ ba. Lần này cả vùng sáng lẫn điểm bắt sáng đều đổi phía.
  • Đặt ba hình cạnh nhau, ghi chú bằng chữ nhỏ bên dưới mỗi hình: vị trí mắt, vị trí đèn.
  • Chọn một trong ba hình, hoàn thiện đậm nhạt trong năm phút còn lại, chỉ tập trung giữ giấy trắng cho điểm bắt sáng.

Không cần hình nào đẹp. Mục tiêu của bài tập là để mắt bạn tin vào điều nó thấy: điểm bắt sáng là một hiện tượng phụ thuộc người nhìn, và bạn có toàn quyền quyết định giữ nó ở đâu khi đã chọn một chỗ ngồi cố định.

Câu hỏi thường gặp

Điểm bắt sáng và vùng sáng khác nhau thế nào?

Vùng sáng là phần bề mặt quay về phía đèn, sinh ra do ánh sáng tán xạ nên đứng yên khi bạn dời mắt. Điểm bắt sáng là phản chiếu hình nguồn sáng, sinh ra do phản xạ gương, nên dời theo vị trí mắt người nhìn.

Vật nào cũng có điểm bắt sáng không?

Về nguyên lý hầu hết bề mặt đều có chút phản xạ gương, nhưng với vật nhám như thạch cao, vải bông, gỗ thô, nó quá yếu và quá loang để thấy thành điểm. Khi vẽ những vật này, bạn chỉ cần chỗ nhạt nhất của vùng sáng chuyển êm, không cần chấm trắng.

Có nên dùng bút trắng để vẽ điểm bắt sáng không?

Trên bài chì trên giấy trắng thì không nên, vì mực trắng phản chiếu khác giấy và trông như vết vá. Bút trắng hợp với bài vẽ trên giấy màu, giấy xám hoặc bài than, nơi giấy không đủ trắng.

Vì sao điểm bắt sáng trên mặt cong lại có hình bầu dục?

Vì hình nguồn sáng bị bề mặt cong bóp lại theo hướng mặt cong quay đi khỏi mắt bạn. Càng gần mép vật, mặt cong nghiêng càng nhiều nên điểm bắt sáng càng dẹt, trục dài song song với mép.

Lỡ tô kín điểm bắt sáng có lấy lại được không?

Được, bằng tẩy nặn chấm nhấc nhiều lần hoặc tẩy cứng cắt mỏng cho mép sắc. Nếu không lấy lại được độ trắng hoàn toàn, hãy hạ vùng xung quanh thêm một chút để điểm bắt sáng vẫn nổi theo tương quan.

Có mấy điểm bắt sáng trên một vật?

Mỗi nguồn sáng đủ mạnh trong phòng có thể tạo một điểm bắt sáng riêng trên vật bóng. Khi tập, hãy tắt các nguồn phụ để chỉ còn một điểm, sau này vẽ cảnh thật thì chọn giữ điểm chính và làm mờ các điểm phụ cho bài gọn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138