Đường ranh tối là đường nối những điểm trên khối nơi bề mặt vừa nghiêng song song với tia sáng — bên này còn nhận sáng trực tiếp, bên kia thì không. Ngay sau đường ranh tối là lõi tối: dải đậm nhất của phần bóng nằm trên thân vật, vì nó không nhận được tia sáng trực tiếp mà cũng chưa quay đủ về phía mặt bàn để đón ánh sáng dội lại.
Hai khái niệm này đi liền nhau và là xương sống của mọi bài sáng tối. Đặt đúng đường ranh tối là khối đứng đúng hướng sáng; đặt đúng lõi tối là khối có chiều sâu. Bài này chỉ cách dựng vị trí đường ranh tối trên các khối cơ bản, những yếu tố làm nó sắc hay mềm, lý do lõi tối đậm nhất và những lỗi hay gặp khi vẽ hai vùng này.
Dựng đường ranh tối trên khối cầu
Người mới thường vẽ đường ranh tối theo cảm giác và đặt nó lệch quá nhiều về phía tối. Dựng theo hướng sáng cho bạn một điểm xuất phát chắc chắn, sau đó mới chỉnh theo mắt nhìn.
- Xác định hướng sáng: tưởng tượng một mũi tên đi từ đèn tới tâm quả cầu.
- Đường ranh tối là đường vòng quanh quả cầu, vuông góc với mũi tên đó — giống như đường xích đạo nếu coi điểm gần đèn nhất là cực bắc.
- Nhìn từ chỗ bạn ngồi, đường vòng đó hiện ra thành một hình elip đi qua hai mép quả cầu. Đèn càng chếch sang bên, elip càng mở rộng và đường ranh càng gần chính giữa quả cầu; đèn càng ra trước mặt bạn, đường ranh càng lùi về phía sau, chỉ còn một vành mỏng.
- Phác nhẹ nửa elip nằm ở mặt trước quả cầu. Đó là vị trí sơ bộ của đường ranh tối.
- Nhìn lại mẫu và chỉnh: đèn đặt rất gần thì phần được chiếu nhỏ hơn nửa quả cầu một chút nên đường ranh dịch về phía đèn; chụp đèn rộng hoặc có giấy khuếch tán thì dải chuyển loang qua đường dựng sang phía tối. Hai hiệu ứng này nhỏ, hình dựng chỉ là điểm xuất phát, mẫu mới là trọng tài.
- Đánh dấu lõi tối bằng một dải mảnh ngay phía tối của đường vừa vẽ.
Cách dựng này đúng cho khối cầu. Trên khối trụ đứng, đường ranh tối là một đường thẳng dọc thân; trên khối nón, nó là đường thẳng chạy từ đáy lên đỉnh; trên khối hộp, nó trùng với một cạnh. Nắm được bốn trường hợp này, bạn có thể suy ra đường ranh tối trên hầu hết đồ vật được ghép từ các khối đó.
Sắc hay mềm: ba yếu tố quyết định độ nét của đường ranh tối
Kích thước nguồn sáng. Nguồn sáng nhỏ và xa cho đường ranh sắc, chuyển nhanh từ sáng sang tối. Nguồn sáng lớn và gần như cửa sổ hay đèn có chụp khuếch tán làm đường ranh mềm, nhoè ra thành một dải. Đây là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất.
Độ cong của khối tại chỗ đó. Ở chỗ khối bẻ góc gấp, như cạnh hộp hay sống mũi, đường ranh sắc dù ánh sáng mềm. Ở chỗ khối cong thoai thoải, như bụng quả bí hay má người, đường ranh mềm dù ánh sáng cứng. Trên cùng một vật, đường ranh có thể sắc chỗ này mềm chỗ kia, và chính sự thay đổi đó mô tả hình khối.
Chất liệu bề mặt. Một số chất liệu cho ánh sáng thấm vào bên trong rồi toả ra một chút, như da người, sáp nến, quả nho, cánh hoa. Ở những chất liệu này, đường ranh tối có thêm một dải chuyển ấm và mềm, khác hẳn đường ranh khô gọn trên thạch cao hay gỗ.
Ghi chú khi vẽ. Trước khi tô, hãy dò dọc đường ranh tối trên mẫu và ghi chú chỗ nào sắc, chỗ nào mềm bằng ký hiệu riêng của bạn. Bài vẽ có đường ranh đều một độ sắc từ đầu tới cuối thường trông cứng và giả, dù mọi vùng khác đã đúng.
Vì sao lõi tối lại đậm nhất trên thân vật
Thoạt nghe thì lạ: tại sao chỗ tối nhất của vùng tối không nằm ở mép ngoài cùng, chỗ xa đèn nhất, mà lại nằm sát đường ranh? Câu trả lời nằm ở ánh sáng dội. Phần vùng tối càng quay xuống dưới và ra sau thì càng hướng về phía mặt bàn, bức tường hay các vật xung quanh, và đón được ánh sáng dội từ chúng. Phần nằm ngay sau đường ranh thì vừa không nhận tia trực tiếp, vừa đang hướng về phía chính nguồn sáng — nơi không có mặt nào để dội sáng lại. Nó bị kẹt giữa hai nguồn, nên tối nhất.
Vì vậy trong vùng tối của một khối tròn, độ đậm thường đi theo thứ tự: lõi tối đậm nhất ngay sau đường ranh, nhạt dần khi đi về phía mép, rồi sáng lên một chút ở phản quang. Đây là chi tiết làm vùng tối có chiều sâu, khác với một mảng tô đều.
Lõi tối không phải lúc nào cũng rõ. Trong căn phòng tường trắng, ánh sáng dội nhiều, lõi tối nổi bật. Trong phòng tường tối hay khi vẽ ngoài trời đêm, hầu như không có ánh dội, vùng tối gần như đều và lõi tối hoà vào cả vùng. Khi đặt mẫu tập, bạn có thể dùng một tờ giấy trắng làm tấm hắt để quan sát lõi tối rõ hơn, rồi bỏ tấm hắt đi để thấy nó nhạt mờ.
Trên khối hộp, không có lõi tối dạng dải mà thay vào đó là một mép đậm ở cạnh tiếp giáp giữa mặt sáng và mặt tối: mặt tối thường đậm nhất ngay sát cạnh đó và nhạt dần về phía xa nếu có mặt bàn sáng hắt vào.
Đường ranh tối trên các khối và đồ vật thường gặp
Bảng dưới gom hình dạng đường ranh tối trên những khối và đồ vật bạn hay gặp khi tập, với đèn bàn chếch bên.
| Khối hoặc vật | Hình dạng đường ranh tối | Thường sắc hay mềm |
|---|---|---|
| Khối cầu, quả cam | Nửa elip đi qua hai mép | Mềm vừa |
| Khối trụ, chai, lon | Đường thẳng dọc thân | Mềm vừa, đều từ trên xuống |
| Khối nón, phễu | Đường thẳng chạy từ đáy về đỉnh | Sắc dần về phía đỉnh |
| Khối hộp, hộp sữa giấy | Trùng cạnh giữa mặt sáng và mặt tối | Sắc |
| Quả trứng | Elip méo, nghiêng theo trục trứng | Mềm, sắc hơn ở đầu nhọn |
| Nếp vải | Đường uốn lượn theo từng nếp | Sắc ở nếp gấp gãy, mềm ở nếp tròn |
| Gương mặt | Đường chạy qua trán, gò má, cánh mũi, cằm | Sắc ở sống mũi, mềm ở má |
Nhìn cột hình dạng, bạn thấy đường ranh tối giống như một mặt cắt của khối. Nó đi theo các chỗ lồi lõm của bề mặt, nên chỉ cần vẽ đúng đường này, người xem đã đọc được khối phồng ở đâu, lõm ở đâu, ngay cả khi phần còn lại chưa tô. Nhiều hoạ sĩ vẽ nghiên cứu nhanh chỉ bằng một đường ranh tối và một mảng xám phẳng cho nhóm tối.
Đường ranh tối như một đường mô tả hình khối
Hãy thử một thí nghiệm nhỏ. Lấy một tờ giấy A4, vò nhẹ rồi trải ra, đặt dưới đèn bàn chếch thấp. Bạn sẽ thấy vô số đường ranh tối nhỏ chạy ngoằn ngoèo theo từng nếp nhăn. Không cần tô gì cả, chỉ cần vẽ lại những đường ranh đó bằng nét mảnh, tờ giấy vò đã hiện lên trên bài vẽ. Đây là lý do nhiều người dạy vẽ coi đường ranh tối quan trọng hơn cả đường viền ngoài.
Khi vẽ một vật phức tạp, đường ranh tối thường không liền mạch mà đứt quãng, lúc bị bóng đổ của phần khác che, lúc biến mất vào chỗ khối chuyển hướng. Đừng cố nối nó thành một đường trơn. Hãy vẽ đúng những đoạn bạn thấy, chỗ nào đường ranh mờ thì để mờ.
Với gương mặt, đường ranh tối là thứ đầu tiên người vẽ chân dung tìm khi bắt đầu. Đèn chếch bên làm đường ranh chạy dọc giữa trán, vòng qua hốc mắt, xuống gò má rồi tới cằm. Chỉ cần đường này đúng, khuôn mặt đã có khối; cách xử lý ánh sáng trên gương mặt được bàn riêng ở danh mục chân dung của trang.
Một mẹo quan sát: dùng đầu bút chì chỉ dọc theo đường ranh tối trên mẫu, chậm rãi, như đang lần theo một con đường. Động tác đó buộc mắt dừng lại ở từng chỗ đường ranh đổi hướng hay đổi độ sắc, những chỗ mà nhìn lướt sẽ bỏ qua.
Lỗi hay gặp với đường ranh tối và lõi tối
Đặt chỗ đậm nhất ở mép ngoài vùng tối. Đây là lỗi phổ biến nhất. Khối trông như một tấm đĩa bị viền đen thay vì một quả cầu. Dời phần đậm nhất về sát đường ranh và mở nhẹ phần mép cho phản quang.
Kẻ đường ranh tối như một nét. Đường ranh là chỗ hai mảng gặp nhau, không phải một đường kẻ. Nét phác ban đầu phải được tô lẫn vào mảng, không để lộ như dây thép.
Lõi tối đậm đều suốt chiều dài. Lõi tối mạnh nhất ở đoạn mà khối quay lưng với đèn rõ nhất, yếu đi ở chỗ gần mặt bàn vì ánh dội. Tô đều làm khối cứng như tạc.
Đường ranh không khớp hướng bóng đổ. Bóng đổ và đường ranh tối cùng do một nguồn sáng tạo ra nên phải thống nhất. Đường ranh cho thấy đèn từ bên trái mà bóng đổ cũng nằm bên trái là có gì đó sai.
Đường ranh sắc như nhau khắp bài. Như phần trên đã nói, độ sắc thay đổi theo độ cong của khối. Hãy cho phép đường ranh mềm ở chỗ cong rộng, sắc ở chỗ gấp.
Thấy chưa đúng là bỏ cả bài. Đường ranh lệch một chút là chuyện bình thường của mọi bài tập. Tẩy nhẹ, dựng lại theo hướng sáng, rồi đi tiếp. Mỗi lần sửa là một lần mắt bạn hiểu thêm khối.
Bài tập ba mươi phút: chỉ vẽ đường ranh tối và lõi tối
Bài tập này cố tình bỏ qua mọi vùng khác để mắt và tay chỉ tập trung vào hai thứ. Chuẩn bị ba vật trong nhà có hình khối khác nhau, ví dụ một quả trứng, một hộp giấy nhỏ và một cái cốc, cùng đèn bàn và bút chì 2B.
- Mười phút đầu: đặt từng vật dưới đèn chếch bên, mỗi vật vẽ hình bao thật nhẹ rồi chỉ vẽ đường ranh tối bằng nét mảnh, không tô gì.
- Mười phút tiếp: trên cả ba hình, tô nhóm tối bằng một lớp xám phẳng duy nhất, không phân biệt lõi tối hay phản quang. Quan sát xem chỉ với hai mảng, ba vật đã có khối tới đâu.
- Mười phút cuối: đặt một tờ giấy trắng dựng đứng phía đối diện đèn làm tấm hắt, quan sát lõi tối hiện ra, rồi thêm lõi tối vào cả ba hình bằng một lớp đậm hơn ngay sát đường ranh.
- Ghi bên cạnh mỗi hình một dòng nhận xét cho chính mình: đường ranh ở vật nào sắc nhất, ở vật nào mềm nhất, vì sao.
Sau bài tập này, nhiều người nhận ra rằng hai mảng phẳng cộng với một đường ranh đặt đúng đã làm được phần lớn công việc, phần còn lại chỉ là tinh chỉnh. Đó cũng là lý do các bài nghiên cứu nhanh của hoạ sĩ thường dừng ở mức này mà vẫn đầy sức sống.
Câu hỏi thường gặp
Đường ranh tối là gì trong vẽ sáng tối?
Đường ranh tối là ranh giới trên thân vật giữa phần còn nhận tia sáng trực tiếp và phần đã quay lưng với nguồn sáng. Nó chia khối thành nhóm sáng và nhóm tối, tài liệu tiếng Anh gọi là terminator.
Lõi tối và vùng tối khác nhau thế nào?
Vùng tối là toàn bộ phần thân vật không nhận sáng trực tiếp. Lõi tối là dải đậm nhất nằm trong vùng tối, ngay sát đường ranh tối, vì chỗ đó không nhận tia trực tiếp mà cũng ít nhận ánh sáng dội từ xung quanh.
Vì sao đường ranh tối trên quả cầu lại cong?
Vì đường ranh tối là một vòng tròn bao quanh quả cầu, vuông góc với hướng sáng. Nhìn từ một phía, vòng tròn đó hiện ra thành hình elip, nên trên giấy bạn thấy một đường cong đi qua hai mép quả cầu.
Làm sao để đường ranh tối mềm hơn?
Dùng nguồn sáng lớn hoặc khuếch tán, như căng giấy ăn trước chụp đèn hay vẽ cạnh cửa sổ có rèm mỏng. Khi tô, tăng độ rộng dải chuyển ở hai bên đường ranh và đi nét nhẹ tay chồng qua ranh.
Khối hộp có lõi tối không?
Khối hộp không có lõi tối dạng dải như khối tròn. Thay vào đó, mặt tối thường đậm nhất ngay sát cạnh giáp với mặt sáng và nhạt dần về phía xa nếu có mặt bàn sáng hắt ánh dội vào.
Có cần vẽ đường ranh tối trước khi tô không?
Nên phác nhẹ đường ranh tối ngay sau khi dựng hình, trước khi tô bất kỳ mảng nào. Đường này quyết định nhóm sáng và nhóm tối, nên có nó trước giúp các lớp tô sau không bị lẫn.