Độ sáng của một mặt phụ thuộc vào góc giữa mặt đó với hướng ánh sáng: mặt quay thẳng về nguồn sáng nhận nhiều sáng nhất, mặt càng nghiêng đi càng nhận ít, và mặt song song với tia sáng hay quay lưng lại thì rơi vào vùng tối. Đây là quy luật đứng sau mọi vùng sáng tối trên khối, từ vùng sáng, trung gian tới đường ranh tối.
Khi nắm được nguyên lý này, bạn không còn phải nhìn mẫu để đoán từng mặt đậm bao nhiêu, mà có thể suy ra từ hướng của mặt. Bài này trình bày nguyên lý bằng ví dụ chiếc đèn pin, một bảng ước lượng theo góc, cách áp dụng lên khối hộp, cách chia khối tròn thành các mặt phẳng nhỏ, và một yếu tố nữa hay bị quên là khoảng cách tới đèn.
Nguyên lý góc chiếu sáng qua chiếc đèn pin
Cầm một chiếc đèn pin chiếu thẳng vào bức tường, bạn thấy một vòng tròn sáng gọn. Giữ nguyên khoảng cách, nghiêng đèn đi, vòng tròn kéo dài thành elip và mờ hẳn đi. Lượng ánh sáng phát ra từ đèn không đổi, nhưng khi chiếu xiên, nó phải trải ra một diện tích lớn hơn, nên mỗi chỗ trên tường nhận ít hơn.
Bề mặt khối cũng vậy. Mặt quay thẳng về đèn giống như bức tường được chiếu vuông góc: mỗi đơn vị diện tích nhận trọn phần sáng. Mặt nghiêng giống bức tường bị chiếu xiên: cùng một chùm sáng phải chia cho nhiều diện tích hơn. Khi mặt nghiêng tới mức song song với tia sáng, chùm sáng chỉ lướt qua, mặt không nhận được gì từ đèn nữa — đó chính là đường ranh tối.
Nhà toán học Johann Heinrich Lambert đã mô tả quy luật này từ thế kỷ mười tám, nên người ta thường gọi nó là định luật cosin Lambert: với bề mặt mờ, độ sáng tỉ lệ với cosin của góc giữa hướng sáng và hướng vuông góc với mặt. Bạn không cần tính cosin khi vẽ. Điều cần nhớ là độ sáng không giảm đều theo góc: nghiêng ít lúc đầu thì độ sáng giảm chậm, gần tới đường ranh tối thì giảm rất nhanh.
Chính đặc điểm "giảm chậm rồi giảm nhanh" này giải thích vì sao vùng sáng trên quả cầu khá rộng và đều, còn phần trung gian sát đường ranh tối lại chuyển độ gấp.
Bảng ước lượng độ sáng theo góc nghiêng
Bảng dưới cho con số ước lượng theo định luật cosin, với bề mặt mờ lý tưởng và một nguồn sáng ở xa. Trên mẫu thật, ánh sáng dội và độ bóng của bề mặt làm con số lệch đi, nên hãy dùng bảng như cách hình dung, không phải thước đo.
| Góc giữa mặt và hướng quay thẳng về đèn | Lượng sáng so với mặt quay thẳng | Gợi ý khi vẽ chì |
|---|---|---|
| 0 độ, mặt quay thẳng về đèn | Trọn vẹn | Sáng nhất, gần như để giấy |
| 30 độ | Gần chín phần mười | Vẫn rất sáng, khó phân biệt với mặt quay thẳng |
| 45 độ | Khoảng bảy phần mười | Nhạt, bắt đầu thấy khác |
| 60 độ | Một nửa | Xám nhạt tới vừa |
| 75 độ | Khoảng một phần tư | Xám vừa, sát đường ranh |
| 90 độ, mặt song song tia sáng | Không còn ánh sáng trực tiếp | Đường ranh tối, bắt đầu nhóm tối |
Đọc bảng bạn thấy rằng hai mặt lệch nhau chỉ ba mươi độ ở gần phía đèn trông gần như nhau, còn hai mặt lệch nhau ba mươi độ ở gần đường ranh tối lại khác nhau rõ. Hệ quả thực hành: muốn tách hai mặt hộp cho rõ, hãy đặt đèn sao cho một trong hai mặt nằm gần góc chín mươi độ.
Áp dụng lên khối hộp: ba mặt, ba độ đậm
Khối hộp là nơi nguyên lý góc chiếu sáng hiện ra rõ nhất, vì mỗi mặt có một hướng duy nhất. Lấy một hộp giấy màu sáng, đặt trên bàn sao cho bạn nhìn thấy ba mặt: mặt trên, mặt trái, mặt phải.
- Đặt đèn chếch phía trên bên trái, hơi ra phía trước. Mặt trên và mặt trái sẽ nhận sáng, mặt phải quay đi.
- Tự hỏi mặt nào gần vuông góc với tia sáng nhất. Thường là mặt trên khi đèn cao, hoặc mặt trái khi đèn thấp. Mặt đó sáng nhất.
- Mặt còn lại trong nhóm sáng nhận sáng xiên hơn, đậm hơn một bậc.
- Mặt phải quay lưng với đèn, thuộc nhóm tối. Tô nó một độ đậm hẳn, cách xa hai mặt kia.
- Kiểm tra cạnh giữa các mặt: ba độ đậm khác nhau gặp nhau ở cạnh tạo nên độ sắc của khối. Không cần kẻ viền cạnh.
- Dời đèn xuống thấp, lặp lại. Thứ tự sáng tối giữa mặt trên và mặt trái đảo lại.
Bài tập này cho thấy độ đậm của một mặt không phải thuộc tính cố định của vật, mà là quan hệ giữa mặt đó với đèn. Cùng một hộp giấy trắng, mặt trên có thể là mặt sáng nhất hoặc chỉ là mặt sáng nhì, tuỳ bạn đặt đèn ở đâu. Cách dựng hình hộp theo phối cảnh có trong danh mục vẽ khối cơ bản.
Chia khối tròn thành những mặt phẳng nhỏ
Một cách học sáng tối rất hiệu quả là tạm quên khối cầu tròn trịa, coi nó như được ghép từ nhiều mặt phẳng nhỏ, giống quả bóng da khâu từ nhiều miếng. Mỗi miếng hướng về một phía, nên mỗi miếng nhận một lượng sáng riêng theo nguyên lý góc chiếu. Bạn tô mỗi miếng một độ phẳng, khối đã hiện ra dù còn góc cạnh. Sau đó làm mượt các cạnh, quả cầu trở lại tròn.
Cách nghĩ này được dùng nhiều trong vẽ đầu người. Gương mặt được đơn giản hoá thành các mặt phẳng lớn: mặt trán phía trước, hai mặt thái dương, mặt gò má, mặt dưới cằm, mặt sống mũi và hai mặt bên mũi. Dưới một đèn chếch, mỗi mặt phẳng lấy một độ đậm, và các mặt cùng hướng thì lấy cùng độ đậm dù nằm ở hai chỗ khác nhau trên mặt. Nhiều lớp vẽ dùng tượng đầu chia mặt phẳng bằng thạch cao để học điều này.
Ích lợi lớn nhất của cách chia mặt phẳng là nó buộc bạn quyết định. Thay vì lưỡng lự tô thêm hay bớt ở một chỗ cong mơ hồ, bạn hỏi: mặt này hướng về đâu, so với đèn thì nghiêng nhiều hay ít. Câu trả lời cho ra một độ đậm cụ thể.
Khi tập, hãy lấy một quả bưởi hoặc quả dưa, phác bằng chì những đường chia nó thành tám tới mười hai mặt phẳng, rồi tô theo nguyên lý góc chiếu. Bài tập trông vụng về lúc đầu nhưng dạy mắt rất nhanh.
Mặt nằm ngang, mặt đứng, mặt nghiêng trong cảnh thật
Dưới nắng trưa. Mặt trời gần đỉnh đầu, nên các mặt nằm ngang như mặt đường, mái bằng, mặt bàn ngoài trời quay thẳng về nguồn sáng và sáng nhất. Tường đứng nhận nắng xiên, đậm hơn. Đây là lý do cảnh trưa thường có bóng ngắn và mặt đất chói.
Dưới trời âm u. Nguồn sáng là cả bầu trời phía trên. Mặt nằm ngang hướng lên thấy nhiều trời nhất nên vẫn sáng nhất, mặt đứng thấy nửa bầu trời nên đậm hơn, mặt quay xuống như mái hiên phía dưới thì tối. Quy luật góc chiếu vẫn đúng, chỉ là nguồn sáng trải rộng.
Trong phòng có cửa sổ một phía. Nguồn sáng chính đi ngang vào phòng. Mặt đứng quay về phía cửa sổ sáng nhất, mặt bàn nằm ngang lại nhận sáng xiên, có khi đậm hơn bức tường đối diện cửa sổ. Thứ tự này khác hẳn ngoài trời, người mới hay vẽ theo thói quen ngoài trời mà sai.
Với mái ngói, bậc thang, lá cây. Những bề mặt có nhiều mặt nghiêng xếp lặp lại cho nhịp sáng tối đều đặn, mỗi mặt cùng hướng lấy cùng độ đậm. Nắm được điều này giúp bạn ký hoạ nhanh một dãy mái nhà ở phố cổ hay một sườn đồi chè ở Thái Nguyên mà không phải tô từng chi tiết. Ánh sáng theo giờ và thời tiết có danh mục phong cảnh riêng.
Khoảng cách tới đèn cũng làm đổi độ đậm
Nguyên lý góc chiếu đúng khi nguồn sáng ở rất xa, như mặt trời, nơi mọi điểm trên vật cách nguồn gần như bằng nhau. Với đèn bàn đặt gần, có thêm một yếu tố: chỗ nào gần đèn hơn sẽ sáng hơn, vì ánh sáng toả ra và loãng dần theo khoảng cách. Theo vật lý, cường độ giảm theo bình phương khoảng cách, nghĩa là xa gấp đôi thì chỉ còn khoảng một phần tư.
Trên bài vẽ tĩnh vật với đèn bàn, bạn thấy điều này rõ nhất ở mặt bàn: phần bàn ngay dưới đèn sáng hẳn, xa ra phía sau tối dần dù vẫn là một mặt phẳng cùng hướng. Hai mặt hộp cùng hướng nhưng một mặt gần đèn hơn cũng sẽ sáng hơn một chút. Nếu bạn tô mặt bàn đều một độ, cảnh trông như chiếu bằng mặt trời, mất đi cái ấm cúng của đèn bàn.
Ngược lại, nếu muốn mẫu tập có ánh sáng đều, dễ đọc như dưới nắng, hãy đặt đèn ra xa hơn. Khoảng cách tới đèn càng lớn so với kích thước mẫu, sự chênh lệch do khoảng cách càng nhỏ. Đây là một nút điều chỉnh mà người tập hay quên: muốn bóng đổ mềm thì đưa đèn lại gần, muốn ánh sáng đều thì đưa đèn ra xa, nhưng hai điều này kéo ngược nhau, nên hãy chọn ưu tiên của bài.
Lỗi hay gặp khi áp nguyên lý góc chiếu
Tô hai mặt khác hướng cùng một độ. Khi hai mặt của hộp có cùng độ đậm, cạnh giữa chúng biến mất và khối bẹp thành hình phẳng. Nếu trên mẫu hai mặt trông gần bằng nhau, hãy xoay mẫu hoặc dời đèn một chút cho chúng tách ra, thay vì vẽ chúng bằng nhau.
Áp quy luật ngoài trời vào phòng có cửa sổ. Mặt nằm ngang không phải lúc nào cũng sáng nhất. Trong phòng có ánh sáng ngang từ cửa sổ, mặt đứng quay về cửa sổ thường sáng hơn mặt bàn. Luôn xác định nguồn sáng trước khi áp thứ tự.
Cho mặt cùng hướng hai độ đậm khác hẳn nhau. Trên gương mặt hay trên một dãy hộp, các mặt cùng hướng nên có độ đậm gần nhau, chỉ khác chút ít do khoảng cách tới đèn hay ánh dội. Lệch quá nhiều làm các phần như được chiếu bởi những đèn khác nhau.
Quên rằng vùng tối cũng có hướng. Các mặt trong nhóm tối nhận ánh sáng dội theo cùng nguyên lý góc: mặt nào quay về phía mặt bàn sáng sẽ nhạt hơn. Vì vậy mặt dưới của một khối hộp kê nghiêng có thể nhạt hơn mặt bên khuất đèn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mặt quay về đèn lại sáng hơn mặt nghiêng?
Vì khi chiếu xiên, cùng một chùm sáng phải trải ra diện tích lớn hơn, nên mỗi chỗ nhận ít sáng hơn. Mặt quay thẳng về đèn nhận trọn phần sáng trên mỗi đơn vị diện tích, giống đèn pin chiếu thẳng vào tường.
Định luật cosin Lambert có cần học khi vẽ không?
Không cần tính toán. Chỉ cần nhớ ý chính: độ sáng giảm chậm khi mặt mới nghiêng ít, rồi giảm nhanh khi gần tới đường ranh tối. Điều này giải thích vì sao vùng sáng rộng và đều, còn phần trung gian sát ranh chuyển gấp.
Khối hộp có ba mặt thì mặt nào sáng nhất?
Mặt gần vuông góc với hướng sáng nhất là mặt sáng nhất. Đèn cao thì thường là mặt trên, đèn thấp thì có thể là mặt bên. Độ đậm của mỗi mặt là quan hệ với đèn, không phải đặc tính cố định của hộp.
Chia khối tròn thành mặt phẳng có làm bài vẽ bị góc cạnh không?
Chỉ ở giai đoạn đầu. Sau khi mỗi mặt có độ đậm đúng, bạn làm mượt các cạnh và khối trở lại tròn. Cách chia mặt phẳng giúp quyết định độ đậm nhanh và chắc, rất hữu ích khi vẽ đầu người.
Vì sao mặt bàn dưới đèn bàn không sáng đều?
Vì đèn bàn ở gần, và ánh sáng loãng dần theo khoảng cách. Phần bàn ngay dưới đèn sáng nhất, xa ra tối dần. Muốn mặt bàn đều hơn, hãy đưa đèn ra xa mẫu, nhưng bóng đổ sẽ sắc hơn.
Ngoài trời âm u thì mặt nào sáng nhất?
Mặt nằm ngang hướng lên trời thường sáng nhất, vì nó thấy được nhiều bầu trời nhất. Mặt đứng đậm hơn, mặt quay xuống như dưới mái hiên tối nhất. Quy luật góc chiếu vẫn đúng, chỉ là nguồn sáng trải rộng cả bầu trời.