VungSang.comVùng Sáng
Các vùng sáng tối trên khối

Phản quang trong vẽ sáng tối: vì sao vùng tối không đen đều và lỗi vẽ quá sáng

Phản quang là ánh sáng dội từ mặt bàn, tường, vật bên cạnh vào vùng tối. Vì sao nó luôn thuộc nhóm tối, cách quan sát bằng tấm hắt và cách vẽ bằng chì.

Two white eggs and a sheet of blank white card propped beside them on a dark wooden table, warm lamp from the right, quiet kitchen in Can Tho at dusk

Phản quang là phần vùng tối sáng lên nhờ ánh sáng dội lại từ các mặt xung quanh — mặt bàn, bức tường, tờ giấy, vật đứng cạnh — chứ không phải từ nguồn sáng chính. Nhờ nó mà vùng tối không đen đặc, và khối vẫn giữ được độ tròn ngay cả ở phía quay lưng với đèn. Nhưng phản quang luôn thuộc nhóm tối: nó sáng hơn lõi tối, chưa bao giờ sáng bằng vùng trung gian bên phía đèn nếu chỉ có một nguồn sáng chính.

Đây là vùng mà người mới vẽ hay làm quá tay nhất, vì một khi đã nhìn ra nó, mắt có xu hướng phóng đại. Bài này giải thích phản quang đến từ đâu, những yếu tố quyết định nó sáng hay mờ, cách tự làm thí nghiệm với tấm hắt bằng giấy, cách vẽ phản quang bằng chì và cách nhận ra khi mình đã làm nó quá sáng.

Phản quang đến từ đâu

Ánh sáng từ đèn bàn không dừng lại khi chạm vào mặt bàn. Một phần bị hấp thụ, phần còn lại bật ra mọi phía. Mặt bàn lúc này trở thành một nguồn sáng rất yếu, rộng, nằm ngay bên dưới vật. Phần vùng tối nào quay xuống phía mặt bàn sẽ đón được thứ ánh sáng dội đó, và sáng lên một chút. Đó là phản quang.

Cùng cơ chế ấy, mọi mặt được chiếu sáng trong phòng đều dội sáng ngược lại: bức tường trắng bên cạnh, tờ giấy vẽ bạn đặt gần mẫu, chiếc áo sáng màu của chính bạn, thậm chí một vật khác đứng kế bên. Vì vậy phản quang không chỉ nằm ở mép dưới; nó có thể xuất hiện ở bất kỳ phía nào của vùng tối, miễn phía đó có một mặt sáng hướng vào.

Độ sáng của phản quang phụ thuộc vào ba thứ. Thứ nhất, mặt dội sáng đến đâu: khăn trắng dội nhiều, bàn gỗ sẫm dội ít. Thứ hai, mặt dội gần đến đâu: tờ giấy cách mẫu một đốt ngón tay cho phản quang rõ hơn hẳn khi cách một gang tay. Thứ ba, mặt dội đang nhận bao nhiêu ánh sáng chính: mặt bàn nằm trong vùng sáng của đèn dội mạnh, mặt bàn nằm trong bóng đổ thì gần như không dội gì.

Khi hiểu như vậy, bạn sẽ không còn vẽ phản quang theo công thức "lúc nào cũng có một viền sáng ở dưới", mà nhìn quanh mẫu để xem ánh sáng dội thật sự đến từ đâu.

Phản quang luôn thuộc nhóm tối

Vì sao lại như vậy. Ánh sáng dội là ánh sáng đã qua một lần va chạm và mất đi một phần, lại còn trải rộng ra mọi hướng. Nó yếu hơn tia trực tiếp từ đèn rất nhiều. Phần vùng tối nhận được thứ ánh sáng yếu đó không thể sáng bằng phần thân vật đang nhận tia trực tiếp, kể cả phần trung gian sắp chạm đường ranh.

Cách kiểm tra bằng mắt. Nheo mắt thật nhỏ nhìn mẫu. Khi chi tiết mờ đi, phản quang sẽ chìm vào vùng tối, chỉ còn hai mảng sáng và tối lớn. Nếu nheo mắt nhìn bài vẽ mà phản quang vẫn nhảy lên thành một vệt sáng tách khỏi vùng tối, bạn đã làm nó quá sáng.

Ngoại lệ cần biết. Khi có một nguồn sáng thứ hai thật sự, như cửa sổ phía sau mẫu hay một đèn phụ, phía đó có thể sáng mạnh như vùng sáng. Nhưng đó không còn là phản quang mà là ánh sáng phụ, có vùng sáng và đường ranh tối riêng. Khi tập, hãy tách bạch hai trường hợp này.

Vật bóng là trường hợp riêng. Trên vật bóng như ấm inox hay quả táo đánh bóng, phản quang có thể là hình phản chiếu khá rõ của vật bên cạnh, mép sắc. Dù vậy nó vẫn tối hơn hình phản chiếu của chính nguồn sáng. Chi tiết về kim loại và thuỷ tinh có ở danh mục vẽ chất liệu.

Phản quang thay đổi thế nào theo mặt dội

Cùng một quả trứng, cùng một đèn bàn, chỉ đổi thứ đặt xung quanh, phản quang khác hẳn. Bảng dưới tổng hợp những tình huống bạn dễ tự dựng ở nhà.

Tình huốngPhản quang trông ra saoGhi chú khi vẽ
Trứng trên khăn trắngRõ, dải sáng mềm ở mép dướiVẫn giữ tối hơn trung gian một bậc rõ ràng
Trứng trên bàn gỗ sẫmRất mờ, gần như không thấyVùng tối gần đều, lõi tối kém nổi
Thêm tấm giấy trắng dựng phía tốiPhản quang lan rộng lên cả mặt bênLõi tối hẹp lại, rõ hơn
Thêm tấm giấy đen dựng phía tốiPhản quang phía đó biến mấtVùng tối đậm và gọn, khối kịch tính hơn
Hai quả trứng đặt sát nhauMỗi quả dội sáng vào mặt tối của quả kiaMép tối giữa hai quả sáng hơn mép ngoài
Mẫu sát bức tường trắngPhản quang ở phía lưng mẫuViền sáng mờ nằm cạnh bóng đổ trên tường

Trong vẽ màu, phản quang còn mang màu của mặt dội: quả trứng trên khăn đỏ có phản quang hơi ửng đỏ. Với bút chì, bạn chỉ làm việc với độ đậm, nhưng hiểu điều này giúp bạn đoán đúng độ sáng của phản quang khi mặt dội có màu sẫm hay nhạt. Phần màu của ánh sáng và bóng được bàn ở danh mục riêng.

Tự dựng thí nghiệm tấm hắt bằng giấy

Không có gì giúp hiểu phản quang nhanh bằng việc tự tay bật tắt nó. Bạn cần một vật tròn màu sáng mờ, một tờ giấy trắng cứng, một tờ giấy đen hoặc bìa sẫm, và đèn bàn.

  1. Đặt vật trên mặt bàn tối màu, đèn chếch bên trái. Quan sát vùng tối: nó gần như đều, phản quang yếu.
  2. Gập tờ giấy trắng cho đứng được, dựng phía bên phải vật, cách một đốt ngón tay. Phản quang xuất hiện ở mặt phải vùng tối.
  3. Lùi tờ giấy ra xa dần. Phản quang yếu dần theo khoảng cách. Ghi nhận khoảng cách mà bạn bắt đầu không thấy nó nữa.
  4. Thay giấy trắng bằng giấy đen. Vùng tối đậm lên, lõi tối và phần còn lại gần như hoà làm một.
  5. Trải tờ giấy trắng dưới đáy vật. Phản quang dồn xuống mép dưới, rõ nhất ở chỗ gần mặt bàn.
  6. Vẽ nhanh ba hình nhỏ cho ba trường hợp: không tấm hắt, tấm hắt trắng, tấm hắt đen. Mỗi hình năm phút.

Thợ chụp ảnh dùng đúng nguyên lý này với tấm hắt sáng trong phòng chụp. Người vẽ thì dùng nó để chủ động quyết định phản quang của mẫu tập: muốn khối kịch tính thì che phản quang, muốn khối mềm mại thì thêm tấm hắt.

Cách vẽ phản quang bằng bút chì

Làm sau cùng. Tô toàn bộ vùng tối một độ đều trước, thêm lõi tối, rồi mới lấy phản quang ra. Làm phản quang trước dễ khiến bạn để nó quá sáng, vì chưa có gì để so.

Lấy ra bằng tẩy nặn, không chừa giấy trắng. Phản quang hiếm khi cần giấy trắng. Chấm nhẹ tẩy nặn vào vùng tối để nhấc bớt một lớp chì là đủ. Chừa trắng rồi tô lại thường để lộ mép cứng.

Mép mềm, không có viền. Phản quang chuyển dần vào vùng tối, không có ranh giới rõ, trừ trên vật bóng. Một vệt sáng có mép sắc ở mép dưới quả cầu trông như vết nứt.

Hình dạng theo mặt dội. Mặt bàn dội lên thì phản quang dồn về mép dưới, tường dội ngang thì phản quang nằm ở cạnh bên. Hãy nhìn quanh mẫu trước khi quyết định đặt nó ở đâu.

Đặt cạnh mép vật mà không chạm hẳn mép. Ngay ở mép ngoài cùng, nơi vật gặp nền, nhiều khi có một sợi tối mảnh do bề mặt quay ngang hẳn. Phản quang nằm hơi lùi vào trong từ mép đó, giúp đường bao vật không bị nhoè vào nền.

Phản quang quá sáng: vì sao hay mắc và cách tự nhận ra

Lỗi phản quang quá sáng không đến từ tay mà đến từ đầu óc. Khi bạn tập trung nhìn riêng vùng tối, mắt tự điều chỉnh để thấy được chi tiết trong đó, giống như khi bước vào phòng tối một lúc thì thấy rõ hơn. Phản quang lúc ấy trông sáng hơn thực tế nhiều so với khi nhìn cả mẫu một lượt. Bạn vẽ theo cái nhìn cục bộ đó, và kết quả là một vệt sáng ngang ngửa trung gian.

Hậu quả là khối trông như làm bằng nhựa bóng, hoặc như được chiếu bởi hai đèn từ hai phía, và nhóm sáng với nhóm tối không còn tách bạch. Người xem có thể không gọi được tên lỗi, nhưng họ sẽ cảm thấy bài vẽ thiếu chắc chắn.

Cách tự nhận ra đơn giản nhất là luôn so phản quang với một vùng của nhóm sáng chứ đừng so với lõi tối bên cạnh nó. Đặt đầu bút chì lên phản quang trên mẫu, rồi lên phần trung gian đậm nhất ở phía đèn, hỏi chỗ nào sáng hơn. Gần như luôn luôn là trung gian. Sau đó làm phép so tương tự trên bài vẽ.

Một cách khác là chụp bài vẽ bằng điện thoại, chuyển sang ảnh đen trắng và giảm độ sáng cả ảnh xuống. Nếu phản quang vẫn nhảy lên rõ khi các vùng khác đã chìm, hãy phủ thêm một lớp chì mỏng lên nó. Sửa phản quang thường chỉ cần một lớp chì nhẹ, đừng sợ làm mất nó.

Phản quang trên bóng đổ và giữa các vật

Không chỉ thân vật mới có phản quang. Bóng đổ trên mặt bàn cũng nhận ánh sáng dội ngược từ chính mặt tối của vật và từ các mặt sáng xung quanh, nên bóng đổ thường nhạt dần khi đi xa chân vật và có thể ửng sáng ở phần gần một bức tường trắng. Ngay sát chân vật thì gần như không có ánh dội nào lọt vào, nên đó là phần bóng đậm nhất, như bài về bóng tiếp xúc trong danh mục này đã nói.

Khi nhiều vật đứng gần nhau, chúng dội sáng qua lại. Một bình gốm trắng đặt cạnh quả bưởi sẽ làm mặt tối của quả bưởi sáng lên ở phía hướng vào bình; ngược lại quả bưởi sẫm màu hầu như không dội gì vào bình. Những chi tiết nhỏ này là thứ khiến một bài tĩnh vật trông như các vật cùng sống trong một không gian, thay vì từng vật được cắt dán riêng.

Khi vẽ nhóm vật, hãy quan sát xem vật nào sáng màu, đứng gần ai, để đoán phản quang. Không cần vẽ hết mọi ánh dội, chỉ cần chọn vài chỗ rõ nhất và giữ chúng trong nhóm tối. Ít mà đúng chỗ luôn tốt hơn nhiều mà sáng quá.

Câu hỏi thường gặp

Phản quang là gì khi vẽ chì?

Phản quang là phần vùng tối trên thân vật sáng lên nhờ ánh sáng dội từ mặt bàn, tường hay vật xung quanh. Nó làm vùng tối không đen đặc và giữ độ tròn của khối, nhưng vẫn luôn tối hơn vùng trung gian bên phía đèn.

Phản quang có sáng bằng vùng sáng được không?

Với một nguồn sáng chính và vật mờ thì không. Ánh sáng dội yếu hơn tia trực tiếp rất nhiều. Nếu thấy một chỗ ở phía tối sáng bằng vùng sáng, thường đó là ánh sáng từ một nguồn thứ hai như cửa sổ, không phải phản quang.

Vì sao vẽ phản quang xong khối lại trông như nhựa?

Vì phản quang bị làm quá sáng, gần bằng trung gian, khiến nhóm sáng và nhóm tối không còn tách bạch. Hãy phủ thêm một lớp chì mỏng lên phản quang và so lại với vùng trung gian đậm nhất bên phía đèn.

Có nên chừa giấy trắng cho phản quang không?

Thường là không cần. Cách dễ kiểm soát hơn là tô đều cả vùng tối rồi dùng tẩy nặn chấm nhẹ để nhấc bớt chì ở chỗ phản quang. Như vậy mép phản quang mềm và độ sáng không bị quá tay.

Mẫu không có phản quang thì có cần vẽ thêm không?

Không cần bịa thêm. Nếu mẫu đặt trên nền sẫm và không có mặt sáng nào gần, vùng tối gần như đều là đúng. Muốn quan sát phản quang, bạn có thể dựng thêm một tờ giấy trắng làm tấm hắt bên cạnh mẫu.

Bóng đổ có phản quang không?

Có. Bóng đổ nhận ánh sáng dội từ các mặt sáng xung quanh và từ chính vật, nên thường nhạt dần khi đi xa chân vật. Phần sát chân vật ít ánh dội nhất nên đậm nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138