Mọi độ đậm trên một khối được chiếu sáng đều thuộc một trong hai nhóm: nhóm sáng gồm những phần nhận tia sáng trực tiếp, nhóm tối gồm những phần không nhận. Quy tắc để khối đứng vững là giữ hai nhóm tách bạch: phần đậm nhất của nhóm sáng vẫn phải nhạt hơn phần nhạt nhất của nhóm tối trên cùng một vật. Khi ranh giới này bị xoá, người vẽ hay gọi là khối bị vỡ — nhìn vào thấy loang lổ, không biết ánh sáng đến từ đâu.
Đây là nguyên tắc ít được nói rõ nhất nhưng lại giải thích nhiều lỗi nhất của người tự học. Bài này giải thích vì sao mắt cần hai nhóm, cách kiểm tra bằng bản phác hai độ, khoảng cách giữa hai nhóm thay đổi thế nào theo ánh sáng, trường hợp màu riêng của vật làm quy tắc phức tạp hơn, và những thói quen giúp giữ hai nhóm khi tô.
Vì sao mắt cần hai nhóm tách bạch
Khi nhìn một khối dưới ánh sáng có hướng, thứ đầu tiên mắt nắm bắt không phải là chi tiết mà là sự chia đôi: phía này được chiếu, phía kia không. Từ sự chia đôi đó, não suy ra hướng sáng, rồi từ hướng sáng suy ra hình khối. Nếu bài vẽ giữ được sự chia đôi rõ ràng, người xem đọc khối gần như tức thì, kể cả khi các chi tiết còn sơ sài.
Ngược lại, khi một chỗ trong vùng tối sáng gần bằng vùng sáng, hoặc một chỗ trong vùng trung gian đậm ngang vùng tối, não nhận được tín hiệu mâu thuẫn. Nó không biết chỗ đó đang được chiếu hay không, và phản ứng bằng cảm giác bài vẽ "có gì đó sai sai", dù người xem không chỉ ra được chỗ nào. Khối như bị vỡ ra từng mảnh.
Lối vẽ sáng tối mạnh trong hội hoạ phương Tây, gắn với những cái tên như Caravaggio hay Rembrandt, khai thác đúng điều này: nhóm tối được gom thành mảng lớn, gần như hoà vào nền, còn nhóm sáng nổi lên rõ rệt. Không cần vẽ kịch tính như vậy, nhưng mọi bài sáng tối dưới một nguồn sáng chính đều được lợi khi giữ hai nhóm tách bạch.
Cũng cần nói rõ: tách hai nhóm không có nghĩa là vẽ hai màu trắng đen. Mỗi nhóm vẫn có nhiều sắc độ bên trong. Nhóm sáng có điểm bắt sáng, vùng sáng, trung gian; nhóm tối có lõi tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ, bóng tiếp xúc. Quy tắc chỉ đòi hỏi các sắc độ của nhóm này không lấn sang dải của nhóm kia.
Kiểm tra bằng bản phác hai độ
Bản phác hai độ là một hình vẽ nhỏ chỉ dùng hai thứ: giấy trắng cho nhóm sáng và một lớp xám phẳng cho nhóm tối. Nó giống như bộ xương của bài sáng tối, làm nhanh mà cho biết ngay bố cục ánh sáng có rõ không.
- Vẽ khung nhỏ cỡ bao diêm trên góc giấy. Kích thước nhỏ buộc bạn bỏ qua chi tiết.
- Phác hình vật bằng vài nét, kèm đường ranh tối và viền bóng đổ.
- Tô toàn bộ phần nằm sau đường ranh tối và cả bóng đổ bằng một lớp xám vừa, phẳng, không đậm nhạt gì thêm.
- Để trắng toàn bộ phần còn lại, kể cả trung gian.
- Đặt bản phác cạnh mẫu, lùi xa nhìn. Nếu vật đã có khối và hướng sáng rõ, nhóm của bạn đúng. Nếu chưa, đường ranh tối hoặc bóng đổ đang lệch.
- Khi vẽ bài chính, giữ bản phác hai độ bên cạnh làm mốc. Mỗi lần thêm đậm nhạt, so lại xem bài chính có còn đọc được hai nhóm như bản phác không.
Nhiều người ngạc nhiên vì chỉ với hai độ, bản phác nhỏ đã trông có khối hơn cả bài vẽ lớn đang làm dở. Lý do là bài lớn có quá nhiều sắc độ đi lẫn vào nhau, còn bản phác thì không thể lẫn. Đó chính là bài học: thêm sắc độ chỉ có ích khi chúng không phá hai nhóm.
Khoảng cách giữa hai nhóm thay đổi theo ánh sáng
Quy tắc hai nhóm luôn đúng, nhưng khoảng cách giữa hai nhóm, tức độ chênh giữa trung gian đậm nhất và phản quang nhạt nhất, thì tuỳ kiểu ánh sáng. Bảng dưới giúp bạn biết nên giữ khoảng cách đó rộng hay hẹp.
| Kiểu ánh sáng | Khoảng cách giữa hai nhóm | Cảm giác bài vẽ |
|---|---|---|
| Một đèn bàn, phòng tối, tường sẫm | Rất rộng | Kịch tính, khối nổi mạnh |
| Một đèn bàn, phòng sáng vừa | Rộng | Rõ ràng, hợp cho bài tập |
| Cửa sổ có rèm mỏng | Vừa | Êm, tinh tế |
| Trời âm u ngoài trời | Hẹp | Dịu, ít bóng đổ |
| Phòng nhiều đèn từ nhiều phía | Rất hẹp hoặc không rõ | Phẳng, khó đọc khối |
| Ngược sáng | Rộng, nhưng nhóm tối chiếm phần lớn vật | Viền sáng mảnh trên nền vật tối |
Hàng thứ năm là lý do các phòng vẽ luôn dùng một nguồn sáng chính. Khi ánh sáng đến từ mọi phía, chính vật thật cũng mất hai nhóm, và không có cách nào vẽ cho khối rõ ngoài việc tự chọn một hướng sáng chủ đạo rồi vẽ theo nó. Khi tự tập ở nhà, hãy tắt bớt đèn trần trước khi bật đèn bàn.
Màu riêng của vật làm quy tắc phức tạp hơn
Quy tắc hai nhóm áp dụng trên cùng một bề mặt có cùng màu. Khi trong bài có nhiều vật màu khác nhau, mỗi vật có độ đậm riêng của nó — người vẽ gọi là độ đậm bản thể hay sắc độ riêng. Một chiếc cốc men đen có nhóm sáng của nó, và nhóm sáng đó có thể còn đậm hơn nhóm tối của một quả trứng trắng đặt bên cạnh.
Điều này không phá quy tắc mà chỉ chia nó ra: trên mỗi vật, giữ hai nhóm tách bạch so với chính vật đó. Chiếc cốc đen có vùng sáng xám vừa, vùng tối đen sâu; quả trứng trắng có vùng sáng gần trắng, vùng tối xám nhạt. Hai vật đặt cạnh nhau vẫn đọc được chung một hướng sáng vì mỗi vật tự giữ tương quan của nó.
Cách làm thực tế là trước khi tô, xếp các vật theo độ đậm riêng từ nhạt tới đậm. Vật nhạt nhất có nhóm sáng gần giấy trắng; vật đậm nhất có nhóm tối gần đen nhất bài. Các vật ở giữa nằm ở dải giữa. Nếu bạn không xếp trước, rất dễ đẩy nhóm sáng của vật sẫm màu lên quá sáng, làm nó trông như được chiếu riêng một đèn.
Một cách kiểm tra là chụp ảnh mẫu bằng điện thoại, chuyển sang đen trắng. Bạn sẽ thấy rõ vật nào thực sự đậm, vật nào thực sự nhạt, điều mà mắt nhìn màu dễ đánh giá sai.
Thói quen giúp giữ hai nhóm khi tô
Tô nhóm tối một lớp chung trước. Ngay sau khi phác hình, phủ cả nhóm tối một lớp xám đều. Lớp này là mốc chặn dưới cho nhóm sáng: không có chỗ nào trong nhóm sáng được đậm hơn nó.
Đặt trung gian đậm nhất cạnh đường ranh tối và so ngay. Mỗi lần tô trung gian sát đường ranh, đặt mắt nhìn qua lại giữa nó và vùng tối kế bên. Khoảng cách phải rõ, không mờ dần thành một.
Làm phản quang sau cùng, so với trung gian chứ không so với lõi tối. Phản quang là chỗ hay lấn sang nhóm sáng nhất. So nó với trung gian đậm nhất, nếu sáng hơn thì phủ lại một lớp.
Nheo mắt sau mỗi mười phút. Nheo mắt làm chi tiết mờ đi, chỉ còn hai nhóm. Nếu nheo mắt nhìn bài vẽ mà thấy nhiều hơn hai mảng lớn trên một vật, có chỗ đã lấn.
Giữ chì cứng cho nhóm sáng, chì mềm cho nhóm tối. Thói quen phân dụng cụ này giảm khả năng lỡ tay tô quá đậm trong nhóm sáng. Chi tiết về các độ chì có ở danh mục kỹ thuật theo chất liệu.
Dấu hiệu hai nhóm đã lẫn vào nhau
Khối trông loang, như có vết bẩn. Thường do những mảng xám đậm rải rác trong nhóm sáng. Tẩy nặn nhấc bớt chúng cho trở về dải sáng.
Không đoán được đèn ở đâu. Đường ranh tối không rõ hoặc phản quang quá sáng làm người xem thấy như có hai nguồn. Đẩy nhóm tối gọn lại, hạ phản quang.
Khối nhìn như bằng nhựa hoặc kim loại dù vẽ thạch cao. Phản quang và vùng sáng gần bằng nhau là đặc trưng của vật bóng. Với vật mờ, giữ phản quang tối hẳn so với vùng sáng.
Bài vẽ đẹp khi nhìn gần, nhạt nhoà khi nhìn xa. Nhìn gần bạn thấy chi tiết, nhìn xa chỉ còn hai nhóm. Nếu nhìn xa mà khối biến mất, hai nhóm đã sát nhau quá. Mở rộng khoảng cách giữa chúng.
Sửa mãi không ra. Đừng tự trách mình. Quay về bản phác hai độ, so với bài chính, thường sẽ thấy ngay chỗ lấn. Mỗi lần tự tìm ra chỗ lấn là một lần mắt bạn tinh hơn.
Bài tập ba vật ba sắc độ dưới một đèn
Bài tập này luyện cùng lúc hai việc: giữ hai nhóm trên từng vật và giữ thứ tự độ đậm riêng giữa các vật. Chọn ba vật mờ, không bóng, có độ đậm riêng khác nhau rõ, ví dụ một quả trứng trắng, một củ khoai lang vỏ nâu đỏ và một chiếc cốc gốm sẫm màu.
- Xếp ba vật thành hàng ngang dưới một đèn bàn chếch bên, tắt đèn trần. Chụp ảnh đen trắng bằng điện thoại để xác nhận thứ tự nhạt tới đậm.
- Vẽ ba bản phác hai độ nhỏ, mỗi vật một bản, với nhóm sáng để giấy và nhóm tối một lớp xám. Ở bước này chưa quan tâm độ đậm riêng.
- Vẽ bài chính cỡ nửa trang. Trước tiên tô một lớp độ đậm riêng cho cả vật: trứng gần như không tô, khoai lang một lớp xám nhạt, cốc một lớp xám vừa.
- Trên từng vật, thêm nhóm tối đậm hơn lớp độ đậm riêng một khoảng rõ. Nhóm tối của trứng sẽ chỉ là xám nhạt tới vừa, nhóm tối của cốc sẽ gần đen.
- So chéo giữa các vật: nhóm sáng của cốc có thể đậm hơn nhóm tối của trứng, điều đó bình thường. Điều không được xảy ra là trên cùng một vật, hai nhóm gần nhau.
- Lùi xa nhìn cả hàng. Ba vật phải đọc được chung một hướng đèn, mỗi vật tự đứng vững.
Đây là bài tập khó hơn vẻ ngoài của nó, nên đừng lo nếu lần đầu ba vật trông như được chiếu bởi ba đèn khác nhau. Lặp lại vài lần với những bộ vật khác nhau, bạn sẽ thấy tay tự biết phải dừng ở đâu trên từng vật. Không cần so bài của mình với ai, chỉ cần so lần sau với lần trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm sáng và nhóm tối gồm những vùng nào?
Nhóm sáng gồm điểm bắt sáng, vùng sáng và vùng trung gian, tức những phần nhận tia sáng trực tiếp. Nhóm tối gồm lõi tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ và bóng tiếp xúc, tức những phần không nhận tia sáng trực tiếp.
Quy tắc hai nhóm nói gì?
Trên cùng một vật, phần đậm nhất của nhóm sáng vẫn phải nhạt hơn phần nhạt nhất của nhóm tối. Giữ được khoảng cách này thì khối rõ và hướng sáng dễ đọc; để hai nhóm lấn vào nhau thì khối trông loang và vỡ.
Bản phác hai độ là gì?
Đó là một hình vẽ nhỏ chỉ dùng giấy trắng cho nhóm sáng và một lớp xám phẳng cho nhóm tối. Nó giúp kiểm tra nhanh đường ranh tối và bóng đổ đã đúng chưa, và làm mốc so sánh khi vẽ bài chính.
Vật màu đen thì quy tắc hai nhóm còn đúng không?
Vẫn đúng, nhưng áp dụng trong phạm vi chính vật đó. Nhóm sáng của chiếc cốc đen có thể đậm hơn nhóm tối của quả trứng trắng bên cạnh. Mỗi vật tự giữ hai nhóm của mình so với chính nó.
Vì sao các phòng vẽ chỉ dùng một nguồn sáng chính?
Vì khi ánh sáng đến từ nhiều phía ngang nhau, chính mẫu thật cũng mất sự chia đôi sáng tối, khối khó đọc. Một nguồn sáng chính cho hai nhóm rõ ràng, giúp người tập thấy và vẽ khối dễ hơn.
Làm sao biết hai nhóm đã lẫn vào nhau?
Nheo mắt nhìn bài vẽ hoặc lùi ra xa. Nếu trên một vật thấy nhiều hơn hai mảng lớn, hoặc không đoán được đèn ở đâu, là có chỗ lấn. So với bản phác hai độ để tìm đúng chỗ cần sửa.