Ánh sáng ấm bóng lạnh là quy luật quen thuộc nhất trong việc vẽ màu sáng tối: dưới nắng, phần được chiếu sáng ngả vàng cam, còn phần tối và bóng đổ ngả xanh tím. Người mới học thường chép quy luật này như một công thức rồi áp vào mọi bức tranh, kể cả bức vẽ dưới bóng đèn bàn trong phòng kín, và kết quả là những cái bóng xanh lơ trông rất lạc lõng.
Quy luật ấy đúng, nhưng chỉ đúng khi có đủ điều kiện. Bài này giải thích nó sinh ra từ đâu, khi nào nó đảo ngược thành ánh sáng lạnh bóng ấm, và một cách làm từng bước để bạn tự xác định màu của phía sáng, phía tối trước khi pha. Cuối bài có một bài tập vẽ chiếc cốc sứ trắng ba lần dưới ba kiểu ánh sáng, làm được bằng bút chì màu hoặc màu nước.
Quy luật ấm – lạnh sinh ra từ đâu
Hãy hình dung một quả bóng trắng đặt giữa sân lúc mười giờ sáng. Nó nhận ánh sáng từ hai nguồn cùng lúc. Nguồn thứ nhất là mặt trời: một nguồn nhỏ, rất mạnh, chiếu từ một hướng, cho ánh sáng hơi ngả vàng so với ánh trời. Nguồn thứ hai là cả vòm trời xanh: một nguồn khổng lồ bao quanh, yếu hơn nhiều nhưng chiếu từ mọi phía phía trên, và màu của nó là xanh lam.
Phía quả bóng quay về mặt trời nhận cả nắng lẫn ánh trời, nhưng nắng mạnh hơn hẳn nên màu nắng thắng: phần sáng ngả ấm. Phía khuất nắng không còn nhận nắng nữa, chỉ còn ánh trời xanh và một ít ánh dội từ mặt sân. Vì vậy vùng tối và cái bóng đổ trên sân mang sắc xanh lam, xanh tím. Không có gì huyền bí ở đây: màu của mỗi vùng chính là màu của nguồn sáng còn chạm được vào vùng đó.
Hiểu theo cách này, bạn không cần thuộc lòng câu "sáng ấm thì tối lạnh". Bạn chỉ cần hỏi hai câu khi đứng trước mẫu: nguồn sáng chính có màu gì, và cái gì đang soi vào phần tối. Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai chính là màu của bóng. Ngoài trời nắng, câu trả lời thường là bầu trời, nên bóng lạnh. Trong phòng, câu trả lời có thể là bức tường vàng, tấm rèm đỏ hay sàn gỗ, và khi đó bóng sẽ khác hẳn.
Các hoạ sĩ vẽ ngoài trời ở châu Âu thế kỷ mười chín, đặc biệt nhóm Ấn tượng, nổi tiếng vì đưa những mảng bóng xanh tím vào tranh phong cảnh nắng. Họ không bịa ra màu ấy; họ vẽ đúng thứ mắt nhìn thấy khi đứng dưới nắng thật, thay vì tô bóng bằng màu nâu đất theo thói quen xưởng vẽ.
Khi quy luật đảo chiều: ánh sáng lạnh, bóng ấm
Quy luật đảo ngược ngay khi nguồn chính lạnh còn nguồn phụ ấm. Ví dụ quen thuộc trong lịch sử hội hoạ là xưởng vẽ có cửa sổ lớn hướng bắc ở các nước bán cầu bắc. Cửa sổ hướng bắc gần như không bao giờ có nắng chiếu thẳng vào, chỉ nhận ánh sáng khuếch tán từ bầu trời, nên ánh sáng trên mẫu dịu và ngả lạnh. Phần tối của mẫu lại nhận ánh dội từ sàn gỗ, tường vôi ngả vàng, đồ đạc nâu trong phòng, nên ngả ấm.
Ở Việt Nam, bạn gặp tình huống này hằng ngày mà ít để ý. Một căn phòng có đèn LED ánh trắng lạnh gắn trần và sàn lát gỗ màu mật ong: đỉnh đầu, vai, mặt bàn nhận ánh trắng hơi xanh, còn mặt dưới cằm, gầm bàn, phần dưới của đồ vật hắt lên ánh nâu cam từ sàn. Hoặc một buổi chiều trời âm u, mây dày che kín: ánh trời xám trắng hơi lạnh rọi từ trên xuống, còn những mảng bóng sát mặt đất lại nhận ánh dội từ đường đất đỏ, tường gạch, và trông ấm hơn phần sáng.
Còn một trường hợp đảo chiều nữa là vẽ ngược sáng lúc hoàng hôn khi nguồn chính rất ấm nằm sau vật. Phần mặt vật quay về phía bạn là phần tối, nhưng nó nhận ánh trời phía đông đã chuyển sang xanh tím nhạt, cùng ánh dội từ mặt đất vẫn còn ấm. Lúc này phần tối có thể mang cả hai sắc, xen nhau. Đây là lý do bạn nên coi ấm – lạnh là chuyện so sánh hai nguồn, không phải chuyện thuộc luật.
Một ngọn đèn vàng trong phòng: bóng có ngả lạnh không
Chỉ có một đèn ấm và tường trắng. Ánh đèn sợi đốt hay đèn LED vàng chiếu lên tường trắng rồi dội lại vẫn mang màu vàng của đèn. Vì vậy phần tối và bóng đổ của vật cũng vàng, chỉ tối hơn và kém rực hơn. Vẽ bóng xanh trong trường hợp này là áp luật sai chỗ.
Đèn ấm cộng cửa sổ ban ngày. Nếu ban ngày bạn vẫn bật đèn bàn vàng bên cạnh một cửa sổ nhìn ra trời, phần tối của vật (phía không nhận đèn) nhận ánh trời qua cửa sổ, nên ngả lạnh rõ rệt. Đây là tình huống đẹp để luyện, vì hai nguồn có màu khác nhau rõ.
Đèn ấm cộng tường màu. Tường sơn xanh lá nhạt, rèm xanh dương, ga giường hồng đều có thể đổi màu bóng. Bạn nhìn thấy bóng của chiếc cốc ngả xanh lá vì tường bên cạnh xanh lá, không phải vì có luật nào.
Phòng tối, chỉ một ngọn đèn hẹp. Khi xung quanh tối và không có bề mặt sáng để dội lại, phần tối gần như chỉ còn màu của chính vật, đậm và trầm. Lúc này ấm hay lạnh không còn rõ; việc quan trọng là giữ độ đậm đúng.
Kết luận để dùng khi vẽ. Mỗi lần ngồi vẽ, xác định nguồn chính và mọi nguồn phụ. Nếu nguồn phụ cùng màu với nguồn chính, bóng chỉ tối hơn chứ không đổi nhiệt độ. Nếu khác màu, bóng mang màu nguồn phụ.
Xác định nhiệt độ màu từng vùng trước khi pha
Trình tự dưới đây mất chừng năm phút trước mỗi bài vẽ màu, và tiết kiệm cho bạn nhiều lần pha lại.
- Ghi ra giấy nháp nguồn sáng chính: mặt trời, cửa sổ, đèn trần hay đèn bàn, và đoán màu của nó (vàng cam, trắng trung tính, trắng xanh).
- Tìm các nguồn phụ: bầu trời, bức tường gần nhất, mặt bàn, sàn nhà, tấm vải lót. Bề mặt nào sáng và lớn thì dội nhiều ánh sáng nhất.
- Vẽ phác một khung hình nhỏ cỡ bao diêm, chia vùng sáng, vùng tối và bóng đổ bằng nét chì mảnh.
- Ở mỗi vùng, ghi một chữ: "N" cho vùng chủ yếu nhận nguồn chính, "P" cho vùng chủ yếu nhận nguồn phụ.
- Pha hai mẫu màu nhỏ cạnh nhau trên giấy thử: một mẫu cho vùng sáng, một mẫu cho vùng tối, rồi đặt sát mẫu vật thật và nheo mắt so.
- Nếu mẫu vùng tối trông "lạ" so với thật, chỉnh sắc trước rồi mới chỉnh độ đậm. Thường người mới hay pha bóng đúng sắc nhưng sai độ đậm.
- Ghi lại công thức pha ở mép giấy để những bài sau dùng lại cho cùng kiểu ánh sáng.
Bước 5 quan trọng nhất. Đặt mẫu màu sát vật thật cho bạn so trực tiếp, không phải so với trí nhớ. Trí nhớ về màu rất kém; mẫu màu đặt cạnh nhau thì không biết nói dối.
Màu hai phía của một khối trắng theo từng kiểu ánh sáng
Bảng dưới đây là điểm khởi đầu để pha màu cho một khối thạch cao hay cốc sứ trắng. Đây là xu hướng thường gặp, không phải đáp án; luôn kiểm lại bằng mắt trước mẫu thật.
| Điều kiện ánh sáng | Phía sáng | Phía tối | Bóng đổ |
|---|---|---|---|
| Nắng giữa buổi, ngoài trời quang | Trắng ngả kem nhạt | Xám ngả xanh lam | Xanh lam tím, đậm sát chân vật |
| Nắng chiều muộn | Vàng cam rõ | Xanh tím nhạt | Tím xanh, kéo dài |
| Trời âm u, mây dày | Xám trắng hơi lạnh | Xám trung tính, có thể ấm nhẹ | Mờ, viền rất mềm |
| Đèn vàng trong phòng tường trắng | Vàng kem | Nâu vàng trầm | Nâu vàng đậm |
| Đèn trắng lạnh trên trần, sàn gỗ | Trắng hơi xanh | Nâu cam từ sàn dội lên | Nâu đậm |
| Cửa sổ ban ngày không có nắng chiếu thẳng | Trắng hơi lạnh | Ấm theo màu tường, sàn | Xám ấm, viền mềm |
Bạn để ý rằng ở mọi dòng, phía tối luôn tối hơn phía sáng rõ ràng dù màu khác nhau thế nào. Nhiệt độ màu là lớp thông tin thứ hai, độ đậm nhạt vẫn là lớp thứ nhất. Một bức vẽ có ấm lạnh đúng mà độ đậm sai vẫn trông bẹt; ngược lại, độ đậm đúng mà màu hơi lệch vẫn đứng khối.
Những lỗi hay gặp khi áp quy luật ấm lạnh
Bóng xanh quá rực. Bóng dưới nắng có sắc xanh nhưng vẫn là một màu xám nhiều, không phải xanh dương tươi. Pha xanh lam với một chút màu cam hoặc nâu đất để giảm độ rực, rồi so với mẫu.
Mọi bóng đều tím. Nhiều người học thuộc "bóng màu tím" và tô tím cho mọi bài. Bóng chỉ ngả tím khi nguồn chính rất vàng và nguồn phụ xanh; trong phòng đèn vàng, bóng tím là sai.
Quên độ đậm. Pha đúng sắc ấm lạnh mà phần tối lại nhạt gần bằng phần sáng thì khối mất ngay. Trước khi tô, thử nheo mắt nhìn mẫu và đánh giá độ đậm của phần tối so với phần sáng.
Xen ấm lạnh lung tung trong một vùng. Một vùng tối thường mang một nhiệt độ chủ đạo, chuyển dần ở mép. Chấm xen kẽ cam và xanh khắp vùng tối làm hình vỡ vụn.
Vẽ theo ảnh điện thoại đã tự cân màu. Máy ảnh điện thoại thường tự cân bằng trắng, làm ánh nắng chiều bớt cam và bóng bớt xanh. Nếu vẽ theo ảnh, ghi chú thêm bằng mắt lúc chụp, hoặc vẽ phác màu nhanh tại chỗ.
Bài tập: chiếc cốc sứ trắng dưới ba kiểu ánh sáng
Bài tập này dùng một chiếc cốc sứ trắng, một tờ giấy vẽ chia ba ô và bút chì màu hoặc màu nước. Mỗi ô làm trong hai mươi đến ba mươi phút.
- Ô thứ nhất: đặt cốc ở ban công hoặc bậu cửa có nắng buổi sáng, vẽ phần sáng, phần tối và bóng đổ trên nền.
- Ô thứ hai: đặt cốc trên bàn trong phòng, kéo rèm, bật một đèn bàn ánh vàng chiếu nghiêng.
- Ô thứ ba: đặt cốc gần cửa sổ lúc không có nắng chiếu thẳng, tắt hết đèn trong phòng.
- Ở mỗi ô, trước khi tô, ghi ba dòng nhỏ bên lề: nguồn chính, nguồn phụ, dự đoán màu bóng.
- Tô xong, đặt ba ô cạnh nhau. Không cần đánh giá ô nào "đẹp hơn"; chỉ tự hỏi ba câu: bóng ở ba ô khác màu nhau thế nào, dự đoán có khớp với điều nhìn thấy không, chỗ nào bất ngờ.
- Ghi lại câu trả lời ở mặt sau tờ giấy để lần sau so lại.
Sau ba ô vẽ, phần lớn người học bắt đầu nhìn ra màu bóng ở mọi nơi: bóng cây trên vỉa hè buổi trưa, bóng cốc nước trên bàn ăn tối, bóng người trên tường dưới đèn đường. Đó mới là mục tiêu thật của bài tập.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng ấm bóng lạnh có phải luật bắt buộc khi vẽ màu không?
Không. Đó là kết quả thường gặp khi nguồn chính ấm (nắng, đèn vàng) và nguồn phụ lạnh (bầu trời). Khi nguồn phụ cùng màu nguồn chính hoặc ấm hơn, bóng sẽ ấm theo. Hãy xác định nguồn trước khi pha.
Vì sao vẽ ngoài trời nắng thì bóng có màu xanh?
Vì phần trong bóng không nhận nắng trực tiếp mà chỉ nhận ánh sáng từ cả vòm trời xanh và một ít ánh dội từ mặt đất. Ánh trời xanh chiếm ưu thế nên bóng mang sắc xanh lam hoặc xanh tím, tuy vẫn khá xám.
Vẽ trong phòng có đèn vàng thì bóng nên pha màu gì?
Nếu chỉ có đèn vàng và tường sáng màu trung tính, bóng thường là màu nâu vàng trầm, tức màu của đèn nhưng tối hơn và kém rực hơn. Nếu có thêm cửa sổ hay tường màu, bóng sẽ mang thêm sắc của những nguồn đó.
Làm sao biết mình pha màu phần tối đúng hay sai?
Pha một mẫu màu nhỏ trên giấy thử, cầm đặt sát vật thật rồi nheo mắt so. Nếu mẫu nổi lên quá sáng hay quá tối, chỉnh độ đậm; nếu thấy lệch sắc, chỉnh nhiệt độ màu. So trực tiếp luôn chính xác hơn so với trí nhớ.
Người mới học vẽ có nên học ấm lạnh ngay không?
Nên học độ đậm nhạt bằng bút chì trước, đến khi chia được vùng sáng, vùng tối, bóng đổ chắc tay. Sau đó thêm ấm lạnh như lớp thứ hai sẽ dễ hơn nhiều, vì bạn đã biết mỗi vùng cần tối đến đâu.
Trẻ em vẽ bóng màu tím hay xanh có sai không?
Không có gì sai. Trẻ thường vẽ theo cảm nhận và tưởng tượng. Nếu con tò mò, bạn có thể cùng con đặt một đồ chơi màu trắng dưới nắng và nhìn xem bóng có màu gì, như một lần quan sát vui, không cần sửa bài hay chấm bài.