Màu phản chiếu là sắc màu của một vật bên cạnh hắt sang vùng tối của vật bạn đang vẽ: tấm khăn cam làm phần đáy quả cầu thạch cao ửng cam, chiếc áo đỏ làm cằm người mặc ửng hồng. Nhờ những vệt màu nhỏ này, các đồ vật trên tranh như cùng đứng trong một không gian, chia sẻ ánh sáng với nhau, thay vì mỗi thứ được cắt dán riêng.
Nhưng đây cũng là chi tiết dễ làm hỏng khối nhất. Tô ánh hắt sáng quá, vùng tối như bị khoét thủng; tô khắp nơi, bức tranh loè loẹt. Bài này giải thích ánh màu hắt sinh ra thế nào, điều gì làm nó mạnh hay yếu, quy tắc giữ nó nằm yên trong vùng tối, cách vẽ với từng chất liệu và một bài tập đơn giản với quả cầu trắng và vài tấm vải màu.
Ánh màu hắt sinh ra như thế nào
Mọi bề mặt được chiếu sáng đều trở thành một nguồn sáng nhỏ. Khi nắng chiếu lên tấm khăn cam, khăn hấp thụ phần lớn các sắc khác và hắt lại chủ yếu sắc cam. Phần ánh sáng hắt lại ấy bay ra mọi hướng, và một phần rơi vào mặt dưới của quả cầu đặt trên khăn, đúng chỗ mà nguồn sáng chính không chạm tới. Thế là phần tối của quả cầu nhận được một lượng ánh sáng màu cam yếu.
Trong giáo trình vẽ hình hoạ, vùng này được gọi là phản quang: phần hơi sáng lên bên trong vùng tối, thường nằm sát mép khối ở phía đối diện nguồn sáng. Khi học bằng bút chì, bạn chỉ quan tâm đến độ sáng của phản quang. Khi chuyển sang vẽ màu, phản quang có thêm một tính chất nữa: nó mang màu của bề mặt đã hắt sáng vào nó.
Vì vậy, khi nhìn một vùng tối, hãy tự hỏi phần đó đang "quay mặt" về phía vật nào. Mặt dưới quả cầu quay xuống tấm khăn, nên mang màu khăn. Mặt bên trái quay về phía chiếc bình xanh đặt cạnh, nên có thể ửng xanh. Mặt phía sau quay về bức tường, nên mang màu tường. Câu hỏi này giúp bạn đặt đúng màu vào đúng chỗ thay vì rải màu theo cảm hứng.
Điều gì làm ánh màu hắt mạnh hay yếu
Bề mặt hắt sáng được chiếu mạnh đến đâu. Tấm khăn đang nằm dưới nắng hắt màu mạnh hơn nhiều so với tấm khăn nằm trong bóng râm. Một bề mặt tối, không được chiếu sáng, hầu như không hắt màu gì.
Màu của bề mặt hắt sáng sáng hay tối. Khăn vàng chanh, khăn trắng, giấy cam nhạt hắt sáng tốt. Khăn nhung đỏ đậm, vải đen hấp thụ gần hết ánh sáng nên ánh hắt rất yếu dù màu có rực.
Khoảng cách và diện tích. Vật càng gần và bề mặt hắt càng lớn thì ánh hắt càng rõ. Quả cầu ngồi ngay trên khăn nhận màu khăn rất rõ ở đáy; chiếc bình đứng cách nửa mét chỉ làm sườn quả cầu ửng nhẹ.
Hướng của mặt nhận. Chỉ phần mặt khối quay về phía bề mặt hắt mới nhận màu. Mặt quay đi chỗ khác không nhận, nên ánh hắt luôn có giới hạn rõ, chuyển dần theo độ cong.
Màu riêng của vật nhận. Ánh cam hắt lên quả cầu trắng hiện rõ là cam. Ánh cam hắt lên chiếc cốc xanh lam lại hoà thành một sắc xám ngả tím hoặc nâu, vì hai màu trộn nhau. Với vật màu đậm, ánh hắt thường chỉ làm đổi sắc nhẹ.
Quy tắc giữ ánh màu hắt nằm yên trong vùng tối
Người vẽ lâu năm hay nhắc nhau mấy nguyên tắc dưới đây. Chúng giúp ánh hắt làm đúng việc của nó: gợi không gian mà không phá khối.
- Ánh hắt luôn tối hơn vùng trung gian bên phía sáng. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Nếu phản quang sáng ngang phần sáng, ranh giới sáng tối biến mất và khối trông như phát sáng từ bên trong.
- Ánh hắt nằm trọn trong vùng tối. Nó không vượt qua đường ranh tối để lan sang phía sáng.
- Sắc rõ nhưng độ đậm thấp. Bạn có thể cho phản quang một sắc màu khá rõ, miễn độ đậm vẫn thuộc nhóm tối.
- Mép nhoè, không viền. Ánh hắt chuyển dần vào vùng tối xung quanh. Một đường viền sáng chạy quanh mép khối là lỗi rất hay gặp.
- Có nguồn mới có hắt. Mỗi vệt màu hắt phải chỉ ra được nó đến từ vật nào. Không có vật màu cam gần đó thì không có ánh cam.
- Hắt hai chiều. Khăn hắt màu lên quả cầu, và quả cầu trắng cũng hắt sáng ngược lại lên khăn ở sát chân. Vẽ cả hai chiều cho vật và nền gắn với nhau.
Một cách kiểm nhanh: nheo mắt nhìn bức vẽ từ xa. Nếu vùng tối của khối vẫn là một mảng tối liền, ánh hắt đang đúng mức. Nếu mắt thấy vùng tối bị tách làm hai mảng, phản quang đã quá sáng.
Ánh màu hắt trong những tình huống quen thuộc
Những cảnh dưới đây bạn có thể quan sát ngay trong nhà hay ngoài đường. Ghi nhớ chúng giúp bạn đoán trước chỗ cần tìm ánh hắt.
| Tình huống | Màu hắt | Thường xuất hiện ở đâu |
|---|---|---|
| Người mặc áo đỏ ngồi dưới nắng | Hồng đỏ ấm | Dưới cằm, mặt dưới hàm, cổ |
| Ấm chén trên bàn gỗ | Nâu cam | Đáy ấm, đáy chén, mặt dưới quai |
| Quả bóng trắng trên bãi cỏ | Xanh lá | Nửa dưới quả bóng |
| Thuyền gỗ trên mặt sông xanh | Xanh lục xám | Mạn thuyền sát mặt nước |
| Người đứng cạnh tường vàng | Vàng kem | Một bên má, bên cánh tay quay về tường |
| Bàn ghế trên sàn gạch đỏ | Đỏ cam | Mặt dưới mặt bàn, chân ghế |
| Đồ vật đặt trên giấy trắng dưới đèn vàng | Vàng nhạt, sáng | Đáy vật, khá rõ vì giấy hắt mạnh |
Lần tới khi ra đường hay ngồi quán, bạn thử tìm một trong những cảnh này và nhìn kỹ một phút. Quan sát ngoài đời là cách luyện mắt nhìn ánh hắt hiệu quả nhất, trước cả khi cầm bút.
Vẽ ánh màu hắt với từng chất liệu
Bút chì màu. Tô vùng tối trước với màu tối có sắc. Sau đó dùng chì màu của bề mặt hắt (cam, đỏ, xanh lá) tô nhẹ một lớp mỏng lên phần phản quang, lực tay rất nhẹ. Nếu lỡ quá đậm, dùng tẩy dẻo ấn nhẹ để nhấc bớt màu.
Màu nước. Có hai cách. Cách thứ nhất: khi tô lớp tối đầu tiên, để phần phản quang loãng hơn và nhỏ thêm một giọt màu của bề mặt hắt vào lúc giấy còn ướt, cho nó loang tự nhiên. Cách thứ hai: chờ lớp tối khô, rửa nhẹ vùng phản quang bằng cọ ẩm sạch, thấm khô rồi phủ một lớp màu hắt rất loãng.
Bột màu và màu acrylic. Pha màu vùng tối, chia ra một phần, trộn thêm chút màu của bề mặt hắt và chút màu sáng hơn một bậc. Đặt vào vùng phản quang, rồi dùng cọ khô vờn mép cho hoà vào vùng tối.
Than và chì đen. Không có màu nên chỉ thể hiện độ sáng của phản quang. Giữ nguyên tắc tối hơn vùng trung gian, mép nhoè, đừng tẩy quá trắng.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Phản quang sáng như phía sáng. Khối mất tròn, trông như quả bóng đèn. Sửa bằng cách phủ thêm một lớp màu tối mỏng lên phản quang, kéo nó về đúng nhóm độ đậm của vùng tối.
Tô màu hắt khắp vùng tối. Vùng tối bị loang lổ, mất mảng. Thu hẹp ánh hắt về đúng phần mặt quay về bề mặt hắt, phần còn lại giữ màu tối chung.
Viền sáng quanh mép. Đây là lỗi kinh điển ở người học hình hoạ. Làm mờ đường viền bằng cách tô đè vùng tối ra sát mép, rồi chỉ để phản quang ở một đoạn ngắn, mép mềm.
Ánh hắt không có nguồn. Một vệt xanh ở đáy quả cam trong khi xung quanh không có gì xanh làm người xem bối rối. Nếu muốn có màu đó vì bố cục, hãy đặt luôn một vật màu xanh vào cảnh.
Ánh hắt ngoài trời: mặt đất, mặt nước và bầu trời
Ngoài trời, những bề mặt hắt màu lớn nhất là mặt đất và mặt nước. Trên con đường đất đỏ ở vùng cao nguyên Đắk Lắk hay Gia Lai, phần dưới của mọi thứ, từ thân cây, mái hiên đến cánh tay người đi đường, đều ửng một sắc cam đỏ nhẹ dưới nắng. Trên bãi cát trắng, ánh hắt sáng và hơi ngả kem, làm vùng tối của thuyền, của người ngồi trên cát sáng hơn hẳn so với khi đứng trên nền cỏ.
Mặt nước là trường hợp đặc biệt. Nước vừa hắt ánh sáng khuếch tán mang màu của chính nó, vừa phản chiếu bầu trời như một tấm gương. Mạn thuyền, chân cầu, gầm nhà sàn sát mặt sông vì vậy thường nhận một ánh sáng lấp lánh ngả theo màu trời: xanh lam lúc trời trong, xám bạc lúc trời âm u, cam hồng lúc chiều muộn.
Bản thân bầu trời cũng là một bề mặt hắt màu, chỉ là một bề mặt khổng lồ nằm phía trên. Mọi mặt phẳng quay lên trời, như mái nhà trong bóng, mặt bàn ngoài hiên, đỉnh đầu người đứng dưới tán cây, đều nhận sắc trời. Đây chính là lý do bóng ngoài trời nắng ngả xanh.
Khi vẽ phong cảnh, bạn áp dụng đúng các nguyên tắc ở trên: ánh hắt tối hơn phía sáng, nằm trong vùng tối, chỉ xuất hiện ở mặt quay về phía bề mặt hắt. Khác biệt duy nhất là ở ngoài trời, bề mặt hắt thường rất rộng, nên ánh hắt phủ cả một vùng lớn và chuyển rất mềm.
Bài tập: một quả cầu trắng và bốn tấm vải
Cần một quả cầu thạch cao hoặc quả bóng nhựa trắng mờ, bốn tấm vải hoặc giấy màu (cam, xanh lá, xanh lam, đỏ), một đèn bàn và giấy vẽ chia bốn ô.
- Đặt quả cầu lên tấm vải cam, chiếu đèn từ trên chếch sang một bên.
- Quan sát phần đáy quả cầu một phút trước khi vẽ; tìm chỗ ửng cam rõ nhất.
- Vẽ ô thứ nhất: phần sáng, vùng tối, bóng đổ, rồi thêm ánh cam ở phản quang.
- Thay vải xanh lá, giữ nguyên đèn và quả cầu, vẽ ô thứ hai.
- Lần lượt với vải xanh lam và vải đỏ.
- Đặt bốn ô cạnh nhau, tự nhận xét: phần sáng gần như giống nhau ở bốn ô, còn phần đáy khác nhau ra sao.
Bài tập này cho bạn thấy rõ một điều: cùng một quả cầu, cùng một ngọn đèn, chỉ đổi tấm vải bên dưới là phần tối đổi màu theo. Đó chính là ánh màu hắt, và từ đây bạn sẽ tự nhìn ra nó ở mọi tĩnh vật.
Câu hỏi thường gặp
Phản quang và màu phản chiếu khác nhau thế nào?
Phản quang là vùng hơi sáng lên bên trong vùng tối do ánh sáng dội lại, ai học hình hoạ bằng chì cũng gặp. Khi vẽ màu, phản quang mang thêm sắc của bề mặt đã dội sáng, đó là màu phản chiếu. Hai khái niệm nói về cùng một vùng, nhìn ở hai lớp: độ sáng và màu.
Có cần vẽ ánh màu hắt trong mọi bức tranh không?
Không bắt buộc. Nếu vật đặt trên nền trung tính và không có vật màu nào gần, ánh hắt gần như không thấy. Chỉ vẽ khi bạn quan sát thấy, hoặc khi cần gắn vật với nền trong bố cục.
Vì sao vẽ phản quang xong thì khối lại bẹt đi?
Thường vì phản quang được tô quá sáng, gần bằng vùng trung gian bên phía sáng, làm mất ranh giới sáng tối. Phủ thêm một lớp tối mỏng lên phản quang và làm nhoè mép sẽ lấy lại khối.
Ánh hắt trên mặt người có nên vẽ không?
Có, đặc biệt dưới cằm, cổ và một bên má khi người mẫu mặc áo màu hay ngồi gần tường màu. Vẽ nhẹ tay, giữ tối và mềm để da không bị loang màu lạ, và tôn trọng màu da thật của người được vẽ.
Vật màu đen có hắt màu sang vật khác không?
Rất ít, vì bề mặt đen hấp thụ gần hết ánh sáng. Ngược lại, vật đen có bề mặt bóng vẫn phản chiếu hình của vật xung quanh như gương mờ, nhưng đó là chuyện của vẽ chất liệu bóng, khác với ánh hắt khuếch tán.
Luyện nhìn ánh màu hắt ở đâu dễ nhất?
Đặt một vật trắng, mờ lên tấm vải hay tờ giấy màu tươi dưới nắng hoặc đèn bàn. Nhìn phần đáy vật một phút. Ngoài đường, quan sát cằm người mặc áo màu tươi dưới nắng cũng là bài luyện tốt.