VungSang.comVùng Sáng
Màu của ánh sáng và bóng

Bóng đổ không phải màu đen: cách pha màu bóng từ màu nền, màu vật và ánh phụ

Vì sao tô bóng bằng màu đen làm tranh bẹt và bẩn, bóng đổ thật sự gồm những màu nào, và công thức pha màu bóng cho chì màu, màu nước, bột màu.

Close view of hands mixing a dark shadow tone on a ceramic palette beside a red apple on green cloth, warm desk lamp, small rented room in Can Tho at night

Bóng đổ không phải màu đen: nó là màu của mặt nền nơi bóng rơi xuống, bị làm tối đi, rồi pha thêm màu của những nguồn sáng phụ còn rọi vào đó. Một quả táo đỏ trên khăn xanh lá có cái bóng xanh lá thẫm, không phải đen; quả cam trên mặt bàn gỗ có bóng nâu đậm, không phải xám chì.

Tô bóng bằng màu đen pha sẵn trong hộp là thói quen phổ biến nhất ở người tự học vẽ màu, và cũng là lý do hàng đầu khiến bức tĩnh vật trông như bị dán giấy than lên. Bài này giải thích bóng đổ được tạo thành từ những thành phần nào, cách pha từng loại bóng với chì màu, màu nước và bột màu, và vài trường hợp hiếm hoi màu đen vẫn có chỗ đứng.

Bóng đổ được làm từ những gì

Một cái bóng đổ là phần mặt nền bị vật che mất nguồn sáng chính. Mặt nền ở đó không biến mất; nó vẫn mang màu riêng của nó, chỉ là nhận ít ánh sáng hơn. Vì vậy thành phần đầu tiên và lớn nhất của màu bóng chính là màu của mặt nền: bóng trên khăn đỏ là đỏ thẫm, bóng trên giấy kraft là nâu, bóng trên nền gạch men xanh ngọc là xanh ngọc đậm.

Thành phần thứ hai là màu của nguồn sáng phụ. Phần nền trong bóng không nhận nguồn chính nhưng vẫn nhận ánh trời, ánh tường, ánh dội từ chính vật. Ngoài trời nắng, ánh trời xanh làm bóng trên sân xi măng xám ngả xanh. Trong phòng tường vàng, bóng ngả vàng nâu.

Thành phần thứ ba là màu dội từ chính vật đổ bóng. Một quả cam bóng loáng đặt sát mặt bàn trắng hắt ánh cam xuống phần bóng ngay dưới nó. Phần này thường chỉ là một vệt nhỏ, nhưng chính vệt nhỏ ấy làm cho vật như đang ngồi thật trên mặt bàn.

Cộng ba thành phần lại, bạn có màu bóng: màu nền, tối đi, nghiêng về màu ánh phụ, đôi chỗ ửng màu của vật. Màu đen pha sẵn không chứa thành phần nào trong ba thứ ấy, nên nó trông như một lỗ thủng trên tranh.

Vì sao tô bóng bằng màu đen làm tranh bẹt

Màu đen trong hộp màu học sinh, hay bút chì màu đen, có hai nhược điểm khi dùng cho bóng. Thứ nhất, nó làm mất màu nền: bóng của quả táo trên khăn xanh tô đen sẽ không còn cho người xem biết khăn màu gì ở chỗ đó, mặt khăn như bị cắt rời. Thứ hai, đen pha với màu khác thường cho ra một màu xám bẩn, đục, nhất là với màu vàng: vàng cộng đen thường ngả xanh rêu, không phải vàng thẫm như người vẽ mong muốn.

Ngoài ra, mắt người xem quen nhìn bóng thật trong đời sống, vốn luôn có màu. Một mảng đen phẳng nổi lên rất rõ giữa các mảng màu, kéo ánh nhìn về phía nó, trong khi bóng đổ thường là vùng nên lùi lại, nằm yên dưới vật. Kết quả là bố cục bị đảo: thứ đáng lẽ yên lặng lại thành thứ nổi bật nhất trên tranh.

Điều này không có nghĩa bóng phải nhạt. Bóng có thể rất đậm, gần như tối hẳn, nhất là ở phần sát chân vật. Vấn đề không nằm ở độ đậm mà ở cách đạt độ đậm: đạt bằng màu tối có sắc, thay vì bằng màu đen không có sắc.

Cách pha màu tối có sắc thay cho màu đen

Pha hai màu đối nhau. Trộn một màu với màu nằm đối diện nó trên vòng màu sẽ cho ra màu tối, xám, giữ được chút sắc. Đỏ với xanh lục, cam với xanh lam, vàng với tím. Thêm nhiều bên nào thì màu tối nghiêng về bên đó.

Cặp xanh lam đậm và nâu đỏ. Trong màu nước và bột màu, cặp xanh lam đậm (kiểu xanh ultramarine) với nâu đỏ đất (kiểu burnt sienna) là cặp kinh điển để pha màu tối. Nhiều lam thì tối lạnh, nhiều nâu thì tối ấm. Bạn chỉ cần thử trên giấy nháp và ghi lại tỉ lệ.

Màu nền đậm hơn chính nó. Với bóng trên nền màu, bắt đầu bằng màu nền, thêm một ít màu đối của nó để làm tối, rồi nghiêng về màu ánh phụ. Bóng trên khăn đỏ: đỏ cộng ít xanh lục, thêm chút lam nếu ngoài trời.

Đan lớp với bút chì màu. Bút chì màu không pha trên bảng được, nên làm tối bằng cách tô chồng lớp: một lớp màu nền, một lớp màu đối nhạt, rồi một lớp màu ánh phụ. Tô nhẹ tay nhiều lớp, không đè mạnh ngay lớp đầu kẻo bề mặt giấy bóng lì và không nhận thêm màu.

Chồng lớp trong suốt với màu nước. Màu nước làm tối bằng cách phủ lớp mỏng lên lớp đã khô. Lớp trên cùng có thể là màu ánh phụ pha loãng, như một tấm kính màu phủ lên vùng bóng.

Gợi ý màu bóng trên một số nền quen thuộc

Bảng sau cho điểm khởi đầu khi pha màu bóng đổ cho tĩnh vật. Màu thật còn tuỳ ánh sáng phòng bạn, nên luôn thử mẫu trước.

Mặt nềnÁnh sángHướng pha màu bóng
Khăn trắngNắng ngoài trờiXám lam nhạt, sát chân vật đậm hơn
Khăn trắngĐèn vàng trong phòngXám nâu vàng, không xanh
Mặt bàn gỗ nâuĐèn vàngNâu đỏ đậm, sát chân vật gần nâu sô-cô-la
Khăn đỏCửa sổ ban ngàyĐỏ thẫm ngả tía, thêm chút xanh lục để giảm rực
Khăn xanh láĐèn vàngXanh lá thẫm ngả ô liu
Giấy kraftNắngNâu ngả tím xám
Nền gạch men xámĐèn trắng trên trầnXám đậm, ửng màu của vật nếu vật màu sặc sỡ

Cột cuối chỉ là hướng đi, không phải công thức pha cụ thể, vì mỗi hộp màu mỗi hãng có sắc khác nhau. Cách học nhanh nhất là làm một tờ "từ điển bóng" của riêng bạn: mỗi lần pha được một màu bóng ưng ý, chấm một mẫu nhỏ lên tờ giấy riêng và ghi tên các màu đã trộn.

Bóng tiếp xúc và những chỗ được phép rất tối

Ở ngay chỗ vật chạm mặt nền có một dải mảnh tối nhất trong cả bức vẽ, người trong nghề gọi là bóng tiếp xúc hoặc bóng sát chân. Ánh sáng gần như không lọt được vào khe hẹp ấy từ bất kỳ hướng nào, cả nguồn chính lẫn nguồn phụ. Vì vậy ở đây màu tối nhất, ít sắc nhất, và đôi khi gần đen thật.

Ngay cả ở chỗ này, bạn vẫn nên pha màu tối có sắc thay vì đen pha sẵn: dùng cặp lam đậm với nâu đỏ đặc, hoặc màu nền đậm nhất có thể. Khi đặt cạnh phần bóng xa hơn, mảng này sẽ trông như đen, nhưng vẫn hoà vào màu chung của bóng thay vì tách ra.

Càng xa chân vật, bóng càng nhạt dần, mềm viền dần, và càng mang màu ánh phụ rõ hơn, vì phần nền ở đó "nhìn thấy" được nhiều bầu trời hay tường hơn. Như vậy một cái bóng tốt có ít nhất hai độ đậm và hai sắc: đậm, ít sắc ở sát chân; nhạt hơn, nhiều sắc ánh phụ ở xa.

Màu đen pha sẵn vẫn có chỗ dùng: khi vật thật sự màu đen (chiếc ấm gang, mái tóc đen), khi vẽ phong cách đồ hoạ phẳng, hoặc khi bạn chủ ý dùng một bảng màu hạn chế có đen. Lúc đó hãy dùng có chủ đích, không phải vì tiện tay.

Mẹo soi màu bóng bằng tấm bìa đục lỗ

Khó nhất khi pha màu bóng là nhìn ra màu thật của nó. Mắt bạn luôn nhìn bóng trong bối cảnh: cạnh quả táo đỏ rực, trên chiếc khăn đang sáng, nên rất dễ đoán sai. Người vẽ màu tả thực có một dụng cụ rất rẻ để tách riêng một mảng màu ra khỏi bối cảnh: tấm bìa đục lỗ.

Lấy một tấm bìa cứng màu xám trung tính hoặc màu trắng, cỡ lòng bàn tay, dùng dùi đục một lỗ tròn đường kính chừng nửa đốt ngón tay. Cầm bìa cách mắt một sải tay, nhắm một mắt, nhìn qua lỗ vào đúng vùng bóng bạn muốn pha. Qua lỗ nhỏ, bạn chỉ còn thấy một đốm màu, không còn thấy hình quả hay chiếc khăn. Đốm màu ấy thường khiến người mới bất ngờ: bóng trên khăn trắng hoá ra xanh tím rõ, bóng trên bàn gỗ hoá ra đỏ nâu chứ không xám.

Sau đó pha màu trên giấy thử, cắt mẫu giấy nhỏ hoặc chấm màu lên một tờ giấy rời, rồi đưa mẫu lên sát mép lỗ để so hai màu cạnh nhau: màu thật nhìn qua lỗ và màu bạn vừa pha. Chỉnh đến khi hai màu gần như liền nhau.

Bìa màu xám trung tính tốt hơn bìa có màu sặc sỡ, vì màu bìa ảnh hưởng đến cách bạn đánh giá đốm màu ở giữa. Nếu không có bìa xám, một tấm bìa giấy trắng cũng đủ dùng. Dụng cụ này không thay được việc nhìn tổng thể, nhưng rất hữu ích ở những chỗ bạn phân vân, như bóng đổ, phản quang hay phần tối của vật màu.

Bài tập: ba quả trên ba tấm vải

Cần ba quả có màu khác nhau (chanh, cà chua, quả thanh long chẳng hạn), ba miếng vải hoặc giấy màu khác nhau, một đèn bàn. Làm bằng màu nước hoặc chì màu.

  1. Đặt mỗi quả lên một nền khác màu với nó: chanh lên nền đỏ, cà chua lên nền xanh lá, thanh long lên nền vàng nhạt.
  2. Chiếu đèn bàn nghiêng khoảng bốn mươi lăm độ từ một phía, giữ nguyên vị trí đèn cho cả ba.
  3. Ở mỗi ô, trước hết vẽ phác hình quả và đường viền bóng bằng chì mảnh.
  4. Tô nền trước, rồi pha màu bóng bắt đầu từ chính màu nền đó, làm tối bằng màu đối, không dùng đen.
  5. Thêm bóng tiếp xúc ở sát chân quả, đậm nhất cả ô.
  6. Tìm và thêm vệt màu ửng từ quả hắt xuống bóng nếu nhìn thấy.
  7. Đặt ba ô cạnh nhau và tự nhận xét: ba cái bóng khác nhau thế nào, cái nào khó pha nhất, vì sao.

Không cần so mình với ai. Mỗi lần làm lại bài này với ba quả khác, bạn sẽ thấy tay pha màu bóng nhanh và chắc hơn, và tờ từ điển bóng của bạn dày thêm.

Câu hỏi thường gặp

Có bao giờ được dùng màu đen để tô bóng không?

Có, khi vật hoặc nền thật sự màu đen, khi vẽ theo lối đồ hoạ phẳng, hay khi bạn chủ ý dùng bảng màu hạn chế có đen. Với tĩnh vật, phong cảnh tả thực, nên pha màu tối có sắc để bóng hoà vào màu chung.

Pha màu tối thay màu đen bằng những màu nào?

Cách phổ biến là trộn hai màu đối nhau trên vòng màu, như đỏ với xanh lục, cam với xanh lam. Với màu nước và bột màu, cặp xanh lam đậm với nâu đỏ đất cho màu tối đẹp, điều chỉnh tỉ lệ để ngả ấm hoặc lạnh.

Bút chì màu làm sao cho bóng đậm mà không bẩn?

Tô nhiều lớp nhẹ tay chồng lên nhau: màu nền, màu đối nhạt, rồi màu ánh phụ. Đè mạnh ngay từ lớp đầu làm giấy bóng lì, không nhận thêm màu. Giấy có vân nhám vừa phải giữ màu tốt hơn giấy láng.

Vì sao bóng ở sát chân vật lại tối hơn phần bóng xa?

Vì khe sát chân vật gần như không nhận được ánh sáng từ hướng nào, kể cả ánh dội. Càng xa chân vật, mặt nền nhận thêm ánh trời, ánh tường, nên bóng nhạt dần và mang màu ánh phụ rõ hơn.

Bóng của vật màu đỏ trên nền trắng có màu đỏ không?

Bóng chủ yếu mang màu nền trắng bị làm tối và màu ánh phụ, nên thường là xám. Tuy vậy ngay dưới vật đỏ, nhất là vật bóng bề mặt, thường có một vệt ửng hồng do ánh sáng dội từ vật xuống. Vệt này nhỏ, đừng tô quá tay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138