VungSang.comVùng Sáng
Nhìn ánh sáng trước khi vẽ

Ánh sáng cứng và ánh sáng mềm khi vẽ: đọc mép bóng để biết nguồn sáng

Ánh sáng cứng, ánh sáng mềm khác nhau ở đâu, vì sao kích thước và khoảng cách nguồn sáng quyết định mép bóng, và cách vẽ từng loại bằng bút chì.

Close-up of two plaster cubes on a grey cloth, one with crisp sharp shadow from a bare bulb, the other with blurred shadow under a paper diffuser, studio in Hue, low angle

Ánh sáng cứng tạo ra bóng đổ có mép sắc và chuyển sáng tối gắt; ánh sáng mềm tạo ra bóng có mép nhoè và chuyển sáng tối từ từ. Độ cứng hay mềm không phụ thuộc vào đèn mạnh hay yếu mà phụ thuộc vào kích thước nguồn sáng khi nhìn từ vị trí của vật: nguồn càng nhỏ so với khoảng cách thì càng cứng.

Với người vẽ, đây là một trong những điều đáng học sớm nhất, vì nó quyết định cách bạn xử lý mọi mép trên tờ giấy: mép bóng đổ, đường ranh tối, viền của điểm bắt sáng. Vẽ một mép sắc ở chỗ đáng ra phải nhoè, hoặc ngược lại, là lý do phổ biến khiến bản vẽ trông "sai sai" mà không chỉ ra được vì sao. Bài này giải thích nguyên lý, cách nhận biết bằng mắt và cách tái hiện bằng bút chì.

Vì sao kích thước nguồn sáng quyết định mép bóng

Hãy hình dung một bóng đèn rất nhỏ, gần như một điểm. Mọi tia sáng từ nó đến vật đều đi ra từ cùng một chỗ, nên mép vật cắt ánh sáng thành một đường rõ ràng: bên này có sáng, bên kia không. Bóng đổ khi đó có mép sắc. Giờ thay bóng đèn bằng một ô cửa sổ lớn. Một điểm trên mặt bàn gần mép bóng có thể bị vật che mất một phần cửa sổ nhưng vẫn nhìn thấy phần còn lại. Điểm đó nhận được một ít ánh sáng, không sáng hẳn cũng không tối hẳn.

Dải chuyển tiếp này gọi là vùng nửa tối, còn phần bị che hoàn toàn gọi là vùng tối lõi. Nguồn sáng càng lớn thì dải nửa tối càng rộng và mép bóng càng nhoè. Điều cần nhớ là "lớn" ở đây tính theo góc nhìn từ vật chứ không phải kích thước tuyệt đối. Mặt trời thực ra lớn hơn Trái Đất rất nhiều, nhưng ở rất xa nên chỉ chiếm một góc nhỏ trên bầu trời, vì vậy nắng trực tiếp cho bóng khá sắc. Một đèn bàn nhỏ đặt sát vật lại chiếm góc nhìn lớn hơn và cho bóng mềm hơn so với khi đặt xa.

Từ đó có một quy tắc dễ dùng: muốn ánh sáng mềm hơn, làm nguồn to ra hoặc kéo nó lại gần; muốn cứng hơn, làm nguồn nhỏ đi hoặc đẩy nó ra xa.

So sánh ánh sáng cứng và ánh sáng mềm trên mẫu vẽ

Bảng dưới đặt hai loại ánh sáng cạnh nhau theo những chỗ người vẽ cần quan sát. Bạn có thể in ra hoặc chép lại để dán cạnh bàn trong mấy tuần đầu.

Chỗ quan sátÁnh sáng cứngÁnh sáng mềm
Ví dụ nguồn sángNắng trực tiếp giữa trưa, bóng đèn trần không chao, đèn pinTrời nhiều mây, cửa sổ hướng không có nắng chiếu thẳng, đèn chiếu qua giấy can
Mép bóng đổSắc, gần như một đường kẻNhoè, có dải chuyển rộng
Đường ranh tối trên khốiHẹp, chuyển từ sáng sang tối nhanhRộng, trung gian kéo dài
Điểm bắt sángNhỏ, gọn, rất sángTo, loang, ít gắt hơn
Cảm giác chungKịch tính, rõ hình, nhấn kết cấu bề mặtDịu, êm, hợp với da người, vải, đồ gốm
Khó khăn khi vẽDễ vẽ mép quá cứng ở mọi chỗ, quên rằng bóng vẫn nhoè dần khi xa vậtDễ làm bản vẽ thiếu tương phản, khối bị mờ và nhạt

Trong thực tế ít khi có ánh sáng cứng hoàn toàn hay mềm hoàn toàn. Phần lớn nguồn sáng trong nhà nằm ở khoảng giữa, và chính khoảng giữa đó là thứ bạn cần quan sát kỹ thay vì gán vội một cái nhãn.

Ba dấu hiệu nhận biết bằng mắt trong vài giây

Nhìn mép bóng ngay sát chân vật rồi nhìn ra đầu bóng. Dù nguồn sáng cứng đến đâu, bóng đổ luôn sắc nhất ở chỗ tiếp xúc với vật và nhoè dần khi đi xa. Nếu ngay cả phần xa nhất vẫn sắc, nguồn rất cứng. Nếu ngay sát chân vật bóng đã mờ, nguồn rất mềm. Quan sát này giúp bạn vẽ bóng đổ có độ sâu thay vì một mảng đồng đều.

Nhìn độ rộng của dải trung gian trên vật tròn. Trên quả trứng hoặc quả cam, đo bằng mắt xem từ chỗ sáng nhất tới chỗ bắt đầu tối mất bao xa. Ánh sáng cứng cho dải này hẹp, mặt tối bắt đầu khá đột ngột. Ánh sáng mềm cho dải rộng, tối dần như sương.

Nhìn hình dạng điểm bắt sáng trên vật bóng. Trên chiếc thìa inox hay cái ly thuỷ tinh, điểm bắt sáng gần như là ảnh phản chiếu của chính nguồn sáng. Nguồn nhỏ cho điểm sáng nhỏ, gọn; cửa sổ lớn cho một mảng sáng có hình chữ nhật. Nhìn điểm bắt sáng, bạn đoán được kích thước và cả hình dáng nguồn.

Tự làm ánh sáng mềm từ một đèn bàn

Bạn không cần thiết bị chụp ảnh để có ánh sáng mềm. Vài thứ có sẵn trong nhà là đủ để biến một đèn bàn cứng thành nguồn dịu hơn cho buổi tập vẽ.

  1. Chuẩn bị một tờ giấy can, giấy nến làm bánh hoặc một mảnh vải mỏng màu trắng, kích thước cỡ khổ A3 trở lên.
  2. Căng vật tản sáng lên một khung bìa hoặc kẹp vào hai thanh gỗ, đặt đứng giữa đèn và mẫu, cách đèn một khoảng an toàn. Không phủ trực tiếp giấy hay vải lên bóng đèn, nhất là bóng sợi đốt hoặc halogen vì chúng rất nóng.
  3. Đưa tấm tản sáng lại gần mẫu thì ánh sáng mềm hơn, vì phần phát sáng mà vật "nhìn thấy" lúc này là cả tấm giấy chứ không còn là bóng đèn nhỏ.
  4. Nếu ánh sáng yếu đi nhiều, dời đèn lại gần tấm tản sáng một chút, nhưng vẫn giữ khoảng cách để đèn không làm nóng giấy.
  5. Đặt thêm một tờ giấy trắng phía đối diện để hắt nhẹ vào vùng tối, sau đó so sánh mép bóng trước và sau khi tản sáng.

Nếu có trẻ em cùng tập, người lớn tự dựng phần tản sáng và kiểm tra nhiệt của đèn, trẻ chỉ ngồi quan sát và vẽ. Bóng LED toả nhiệt ít hơn bóng sợi đốt rất nhiều, nên an toàn hơn cho kiểu bố trí này.

Vẽ mép cứng và mép mềm bằng bút chì

Khi đã nhìn ra mép nào cứng, mép nào mềm, việc tiếp theo là để tay làm theo. Với mép cứng, cách gọn nhất là tô mảng tối trước rồi dùng tẩy dạng bút hoặc cạnh của tẩy cắt thành một đường sạch. Bạn cũng có thể đặt một mẩu giấy làm mép che rồi tô qua nó. Dù dùng cách nào, đừng viền mép bằng nét đậm: ngoài đời không có đường viền quanh bóng, chỉ có sự chênh lệch đậm nhạt giữa hai mảng.

Với mép mềm, bạn đan nét từ vùng tối ra ngoài, giảm lực tay dần đến mức gần như không chạm giấy. Một số người dùng giấy cuộn hoặc ngón tay để di, nhưng cách này dễ làm mảng tối bị bẩn và mất kết cấu giấy, nên chỉ dùng ở chỗ thật cần. Bút chì mềm như 4B, 6B cho mép nhoè dễ hơn bút cứng như HB, 2H.

Một mẹo có ích là quyết định mép trước khi tô. Trước mỗi mảng, bạn tự hỏi mép này cứng, vừa hay mềm. Ba mức là đủ cho giai đoạn đầu. Khi xem lại bản vẽ, nếu toàn bộ mép đều cứng như nhau, bản vẽ sẽ trông như được cắt dán; nếu toàn bộ đều mềm, nó sẽ như bị nhoè nước. Sự xen kẽ giữa cứng và mềm là thứ tạo ra cảm giác không khí và chiều sâu.

Khi nào nên chọn ánh sáng cứng, khi nào nên chọn ánh sáng mềm

Nếu bạn được tự sắp đặt ánh sáng cho buổi tập, hãy chọn theo mục tiêu của bài thay vì chọn theo thói quen. Một vài gợi ý:

  • Tập dựng khối hình học. Ánh sáng hơi cứng giúp các mặt của khối hộp, khối chóp tách bạch, dễ thấy mặt nào sáng, mặt nào tối. Đèn bàn có chao, không tản sáng là đủ.
  • Tập vẽ khối tròn và trung gian. Ánh sáng vừa phải, có tản sáng nhẹ, để dải trung gian đủ rộng cho bạn luyện chuyển đậm nhạt mượt.
  • Tập vẽ vải, nếp gấp. Ánh sáng mềm làm nếp vải dịu, dễ nhìn hình dạng tổng thể. Ánh sáng cứng lại làm nổi những nếp nhỏ, phù hợp khi bạn muốn luyện chi tiết.
  • Tập vẽ kết cấu bề mặt như vỏ cây, đá, bánh mì. Ánh sáng cứng chiếu xiên làm từng chỗ lồi lõm nổi lên rõ.
  • Tập nhìn bóng đổ. Thay đổi xen kẽ hai loại ánh sáng trên cùng một mẫu là cách nhanh nhất để mắt quen với khái niệm vùng tối lõi và vùng nửa tối.

Ánh sáng cứng và mềm trong đời sống hằng ngày

Sau khi đã biết nguyên lý, bạn sẽ thấy hai loại ánh sáng ở khắp nơi. Giữa trưa nắng gắt, bóng cây trên sân trường in rõ từng chiếc lá, còn khi mây kéo đến, bóng gần như biến mất, chỉ còn một vệt sẫm dưới gốc. Trong quán cà phê, đèn rọi từ trần xuống bàn cho bóng ly cà phê sắc nét, còn góc ngồi cạnh cửa kính có rèm lại cho mặt người dịu đi.

Bạn có thể biến những lúc đó thành bài tập mắt không cần giấy bút. Mỗi khi chờ xe hay ngồi uống nước, chọn một vật bất kỳ, nhìn mép bóng của nó và tự hỏi: mép này sắc hay nhoè, nguồn sáng nằm ở đâu, nó to hay nhỏ khi nhìn từ vật. Vài tuần làm như vậy, khi ngồi vào bàn vẽ, mắt bạn đã có sẵn một kho quan sát để đối chiếu.

Cũng nên để ý những trường hợp lẫn lộn: buổi chiều nắng chiếu qua tán cây, ánh sáng vừa có những mảng cứng do nắng lọt qua kẽ lá, vừa có ánh mềm từ bầu trời. Ghi nhận được sự pha trộn đó là bước chuyển từ người tập vẽ theo công thức sang người vẽ theo quan sát.

Một ví dụ giả định để thấy rõ hơn: cùng một chiếc nón lá đặt trên bậc thềm, lúc mười giờ sáng trời trong, bóng nón in xuống gạch thành một hình bầu dục gần như sắc nét; đến bốn giờ chiều trời kéo mây, bóng chỉ còn là một vệt mờ ôm sát vành nón. Vẽ hai cảnh này mà dùng cùng một kiểu mép thì một trong hai bản sẽ sai không khí, dù hình nón vẫn đúng.

Câu hỏi thường gặp

Đèn càng sáng thì ánh sáng càng cứng phải không?

Không. Độ sáng và độ cứng là hai chuyện khác nhau. Một bóng đèn nhỏ dù yếu vẫn cho bóng sắc, còn một ô cửa sổ lớn dù rất sáng vẫn cho bóng mềm. Độ cứng phụ thuộc vào kích thước nguồn sáng khi nhìn từ vật, tức là vào cả kích thước thật lẫn khoảng cách.

Vì sao ngay cả dưới nắng gắt bóng đổ vẫn nhoè ở đầu xa?

Mặt trời không phải một điểm mà là một đĩa sáng có kích thước nhỏ trên bầu trời. Càng xa vật, phần nửa tối càng có chỗ để mở rộng, nên mép bóng nhoè dần. Vì vậy khi vẽ bóng cây cột hay bóng người dưới nắng, phần gần chân luôn sắc hơn phần xa.

Giấy can làm tản sáng có an toàn với đèn bàn không?

An toàn khi bạn đặt giấy cách đèn một khoảng và dùng bóng LED ít toả nhiệt. Không bao giờ quấn hay đặt giấy, vải trực tiếp lên bóng đèn, nhất là bóng sợi đốt hoặc halogen. Khi có trẻ em, người lớn nên dựng và kiểm tra trước, tắt đèn khi rời bàn.

Nên tập vẽ với ánh sáng cứng hay mềm trước?

Với người mới, ánh sáng hơi cứng giúp phân rõ mặt sáng và mặt tối, nên thường dễ bắt đầu hơn. Sau khi đã quen chia mảng, bạn chuyển sang ánh sáng mềm để luyện dải trung gian và cách chuyển đậm nhạt mượt. Luân phiên cả hai cũng tốt hơn là chỉ quen một loại.

Làm sao vẽ mép mềm mà không bị bẩn giấy?

Đan nét nhẹ dần từ vùng tối ra, giữ bút nghiêng và giảm lực tay thay vì di bằng ngón tay. Đặt một tờ giấy lót dưới cổ tay để không quệt vào chỗ đã tô. Nếu cần di, dùng giấy cuộn sạch và chỉ di ở mép, không di cả mảng.

Trời mưa, ánh sáng trong phòng mềm quá thì có vẽ được không?

Vẫn vẽ được, và đó là dịp tốt để luyện nhìn những khác biệt đậm nhạt rất nhỏ. Nếu muốn hình khối rõ hơn, đặt mẫu sát cửa sổ và che bớt các phía khác bằng tấm bìa sẫm màu để ánh sáng chỉ vào từ một hướng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138