VungSang.comVùng Sáng
Nhìn ánh sáng trước khi vẽ

Hướng sáng khi vẽ tĩnh vật: chiếu từ trên, chéo 45 độ, bên hông và chính diện

Mỗi hướng sáng làm khối tĩnh vật hiện ra khác nhau. Cách gọi tên hướng sáng theo hai trục, chọn góc đèn cho từng bài tập và đọc hướng sáng từ bóng đổ.

Over-the-shoulder view of a person arranging a clay teapot and two limes on a low table, desk lamp angled high from the upper left, quiet room in Da Nang, warm evening tone

Hướng sáng là góc ánh sáng chiếu tới mẫu, tính so với chỗ bạn ngồi vẽ. Với tĩnh vật, hướng dễ đọc khối nhất thường là chéo khoảng 45 độ phía trên và lệch về một bên; chiếu chính diện làm vật dẹt, chiếu bên hông làm vật nổi mạnh nhưng một nửa chìm vào tối.

Cùng một chiếc ấm đất, chỉ cần xoay đèn vài chục độ là bạn có một bản vẽ khác hẳn: lúc tròn đầy, lúc phẳng như cắt giấy, lúc kịch tính như sân khấu. Biết gọi tên và chủ động chọn hướng sáng giúp bạn không còn phụ thuộc vào ánh sáng "may rủi" của căn phòng. Bài này đi qua cách gọi tên, hiệu quả của từng hướng, cách đặt đèn bàn và những lỗi hay gặp khi đọc hướng sáng.

Hai trục để gọi tên mọi hướng sáng

Để không nhầm lẫn, bạn mô tả hướng sáng bằng hai trục. Trục thứ nhất là trục ngang: nguồn sáng đứng ở đâu khi nhìn từ trên xuống, so với đường nối giữa mắt bạn và mẫu. Nếu đèn ở ngay sau lưng bạn, đó là chiếu chính diện. Lệch sang trái hoặc phải khoảng nửa vòng góc vuông là chiếu chéo. Ngang hẳn sang bên là chiếu bên hông. Nằm phía sau mẫu, chiếu về phía bạn, là ngược sáng.

Trục thứ hai là trục dọc: nguồn sáng cao hay thấp so với mẫu. Nguồn ở cao chiếu xuống tạo bóng đổ ngắn và làm mặt trên của vật sáng nhất. Nguồn ngang tầm vật tạo bóng dài, làm nổi các mặt đứng. Nguồn thấp hơn vật, chiếu ngược lên, là kiểu ánh sáng ít gặp trong đời thường nên thường gây cảm giác lạ.

Ghép hai trục lại, bạn có cách gọi đủ dùng: "chéo trái, cao", "bên phải, ngang tầm", "chính diện, hơi cao". Viết cụm này ở góc tờ giấy trước khi vẽ là thói quen nhỏ nhưng có ích, vì nó buộc bạn quan sát nguồn sáng thay vì vẽ theo quán tính. Khi xem lại các bài cũ, ghi chú này cũng giúp bạn hiểu vì sao bài này khối rõ, bài kia khối dẹt.

Năm hướng sáng cơ bản và cách chúng làm hiện khối

Bảng dưới mô tả những gì bạn sẽ thấy trên một khối hộp và một khối cầu đặt cạnh nhau, khi đèn bàn lần lượt ở các vị trí khác nhau. Độ cao đèn giữ ở mức hơi cao hơn mẫu.

Hướng sángTrên khối hộpTrên khối cầuHợp với bài tập
Chính diện, sau lưng người vẽHai mặt đứng sáng gần bằng nhau, khó táchSáng gần đều, vùng tối chỉ là viền mỏng ở mépTập vẽ hình dáng, hoa văn, không hợp tập khối
Chéo khoảng 45 độ, phía trênBa mặt ba mức: mặt trên sáng, một mặt trung gian, một mặt tốiĐường ranh tối cong rõ, có đủ trung gian, tối và phản quangTập khối cơ bản, tĩnh vật nhiều đồ
Bên hông, ngang 90 độMột mặt rất sáng, một mặt gần như tối hẳnNửa sáng nửa tối, đường ranh tối gần thẳng đứngTập kết cấu bề mặt, tạo không khí mạnh
Ngược sáng, sau mẫuCác mặt hướng về người vẽ đều tối, viền sáng ở mépGần như một hình bóng tối có viền sángTập hình bóng và không khí
Từ dưới lênMặt dưới sáng, mặt trên chìmPhần dưới sáng, bóng đổ hắt lên phía sauTập quan sát, hiếm dùng trong tĩnh vật thường

Bạn sẽ thấy hướng chéo 45 độ phía trên đứng ở vị trí trung dung: đủ sáng để thấy hình, đủ tối để thấy khối. Đó là lý do nó xuất hiện nhiều trong các lớp hình hoạ. Nhưng đừng coi đó là luật. Khi đã quen, bạn sẽ có lúc chọn bên hông để làm nổi vỏ quả mít hay chọn chính diện để vẽ một tấm vải hoa.

Vì sao chéo 45 độ phía trên dễ đọc khối nhất

Lý do nằm ở số mặt và số bậc đậm nhạt mà hướng này tạo ra. Một khối hộp dưới ánh sáng chéo phía trên có ba mặt nhìn thấy, và mỗi mặt nhận một lượng sáng khác nhau: mặt trên đón sáng nhiều nhất, mặt đứng quay về phía đèn nhận ít hơn, mặt đứng còn lại quay lưng với đèn và tối. Ba mặt ba bậc là đủ để mắt đọc ra một vật ba chiều ngay lập tức.

Với khối cầu, hướng này đẩy đường ranh tối lệch khỏi tâm, để lại một vùng tối có hình lưỡi liềm và một vùng sáng chiếm phần lớn. Giữa hai vùng là một dải trung gian rõ ràng, và phía dưới vùng tối thường có phản quang từ mặt bàn. Đủ cả các vùng sáng tối trên một vật đơn giản là điều kiện lý tưởng để luyện tay.

Thêm một lợi ích ít được nhắc: bóng đổ dưới ánh sáng chéo phía trên rơi ra phía sau và sang một bên, nên nó không che khuất chân vật mà lại cho thấy vật đang đứng trên mặt phẳng. Bóng đổ khi đó vừa giúp đặt vật vào không gian, vừa chỉ rõ hướng sáng cho người xem. Nếu đèn ở sau lưng bạn, bóng đổ nấp sau vật và bạn mất đi chi tiết này.

Đọc hướng sáng từ bóng đổ và điểm bắt sáng

Bóng đổ chỉ ngược về nguồn sáng. Kéo một đường từ một điểm trên mép vật tới điểm tương ứng trên mép bóng, rồi kéo dài ngược lên: đường đó đi về phía nguồn sáng. Hai ba đường như vậy hội tụ về gần một chỗ là bạn đã định vị được đèn.

Độ dài bóng cho biết độ cao nguồn. Bóng ngắn, gọn dưới chân vật là nguồn cao. Bóng dài kéo trên mặt bàn là nguồn thấp gần ngang tầm. Phần dựng bóng chính xác thuộc về bài bóng đổ và phối cảnh bóng, ở đây bạn chỉ cần dùng nó để đọc nhanh.

Điểm bắt sáng nằm ở chỗ mặt vật quay thẳng về nguồn. Trên quả cầu bóng, điểm bắt sáng không nằm ở tâm mà dịch về phía đèn và hơi lệch về phía mắt người nhìn. Nếu thấy điểm bắt sáng nằm bên trái phía trên, nguồn sáng chính gần như chắc chắn ở trái phía trên.

Mặt tối nhất cho biết phía nào quay lưng. Trên khối hộp, mặt tối nhất là mặt quay đi xa nhất so với nguồn. Nếu mặt tối nhất lại là mặt hướng về phía bạn, có thể bạn đang ở thế ngược sáng mà không để ý.

Đặt đèn bàn theo từng hướng cho một buổi tập

Một buổi tập khoảng một tiếng có thể đi qua ba hướng sáng trên cùng một mẫu. Cách làm sau dùng một đèn bàn có cần gập.

  1. Đặt mẫu ở giữa bàn, trên một tờ giấy trắng hoặc vải trơn sáng màu. Ngồi cách mẫu khoảng một sải tay, mắt cao hơn mẫu một chút.
  2. Đặt đèn ở chéo trái phía trước mẫu, cao hơn mẫu khoảng một gang tay rưỡi, chụp đèn hướng xuống mẫu. Vẽ một phác thảo nhanh mười lăm phút chỉ chia mảng sáng tối.
  3. Không dời mẫu, chỉ dời đèn sang bên hông trái, hạ xuống ngang tầm hơn. Vẽ phác thảo thứ hai, cũng mười lăm phút, và ghi chú điều gì thay đổi trên mặt tối.
  4. Đưa đèn ra ngay sau lưng bạn, nâng cao lên. Vẽ phác thảo thứ ba. Bạn sẽ thấy khối dẹt đi rõ rệt và phải dựa nhiều hơn vào nét.
  5. Đặt ba phác thảo cạnh nhau, viết dưới mỗi cái tên hướng sáng theo hai trục. Chọn một hướng bạn thích nhất để vẽ kỹ trong buổi tập sau.

Giữ dây điện gọn và đèn đứng vững trên bàn, nhất là khi dời đèn nhiều lần trong buổi. Nếu đèn nóng, cầm vào phần cần gập chứ không chạm vào chụp đèn.

Những lỗi hay gặp khi chọn và đọc hướng sáng

Phần lớn các lỗi này đến từ thói quen hơn là thiếu kỹ năng tay. Chỉ cần biết để tránh là đã cải thiện được nhiều.

  • Luôn đặt đèn ngay sau lưng. Lý do thường là để tờ giấy được sáng. Kết quả là mẫu thiếu hướng sáng. Cách sửa là dùng hai đèn: một đèn yếu chiếu giấy, một đèn chính chiếu mẫu từ hướng chéo.
  • Đặt đèn quá thấp ngay từ đầu. Bóng đổ dài che lấp vật bên cạnh, mặt trên của các vật chìm vào tối, tĩnh vật trở nên rối.
  • Để cùng lúc ánh sáng bên hông và chính diện mạnh ngang nhau. Vật bị chia làm nhiều mặt sáng, khó đọc khối.
  • Vẽ mọi vật trong tĩnh vật cùng một hướng sáng giống hệt nhau mà không nhìn. Với đèn bàn đặt gần, mỗi vật ở một vị trí nên nhận ánh sáng ở một góc hơi khác. Quả chanh gần đèn có bóng xoè ra khác với chiếc ấm ở xa hơn.
  • Quên rằng mình có thể xoay mẫu. Khi không dời được đèn, xoay mẫu đi vài chục độ cũng tạo ra hướng sáng mới so với chỗ bạn ngồi.

Chọn hướng sáng theo điều bạn muốn kể

Khi đã quen với các hướng cơ bản, bạn có thể bắt đầu chọn hướng sáng vì ý đồ chứ không chỉ vì dễ vẽ. Một chiếc ấm đất chiếu bên hông với nền tối gợi không khí trầm, tĩnh, gần với lối dùng ánh sáng của các hoạ sĩ tĩnh vật châu Âu thế kỷ mười bảy. Cùng chiếc ấm đó dưới ánh sáng chéo nhẹ, nền sáng, lại gợi một buổi sáng bình thường trong căn bếp.

Bạn có thể tự đặt cho mình những câu hỏi đơn giản: mình muốn người xem chú ý vào vật nào trước, nên để nó đón sáng mạnh nhất; mình muốn không khí nặng hay nhẹ, nên để vùng tối chiếm nhiều hay ít; mình muốn thấy rõ chất liệu bề mặt hay hình dáng tổng thể. Mỗi câu trả lời dẫn về một vị trí đèn.

Quan trọng là bạn ghi lại lựa chọn và lý do, dù chỉ là một dòng chú thích. Sau vài chục bản vẽ, bạn sẽ có một cuốn sổ cho thấy mình đã thử những gì và điều gì có tác dụng với cách vẽ của mình. Không cần so với bài của ai khác; mỗi người có những hướng sáng mình thấy hợp, và việc tìm ra chúng cũng là một phần của học vẽ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sách dạy vẽ thường minh hoạ ánh sáng từ góc trên bên trái?

Đây là một quy ước minh hoạ phổ biến; một cách giải thích hay gặp là người cầm bút tay phải quen đặt đèn bên trái để tay không đổ bóng lên giấy. Quy ước này không có nghĩa ánh sáng phải luôn từ trái. Khi vẽ mẫu thật, bạn luôn vẽ theo hướng sáng mình đang thấy.

Chiếu sáng chính diện có bao giờ là lựa chọn tốt không?

Có. Khi mục tiêu là ghi lại hoa văn, màu sắc, hình dạng phẳng như một tấm vải in, một chiếc đĩa có hoạ tiết, ánh sáng chính diện giúp mọi chi tiết đều được thấy rõ. Nó chỉ không phù hợp khi bạn cần luyện đọc khối.

Ngồi vẽ cạnh cửa sổ thì có chọn được hướng sáng không?

Bạn không dời được cửa sổ nhưng dời được chính mình và mẫu. Ngồi sao cho cửa sổ ở phía trước bên trái hoặc bên phải, mẫu đặt giữa bạn và cửa sổ theo đường chéo, bạn sẽ có hướng sáng chéo khá giống đèn bàn đặt 45 độ.

Tay phải vẽ thì nên đặt đèn bên nào?

Người viết tay phải thường đặt đèn chiếu giấy ở bên trái để bóng bàn tay không rơi lên chỗ đang vẽ. Còn đèn chiếu mẫu có thể ở bất cứ hướng nào bạn muốn luyện. Nếu chỉ có một đèn, hãy chọn vị trí vừa chiếu chéo mẫu vừa không để bóng tay che giấy.

Mẫu nhiều đồ vật thì đèn nên chiếu vào vật nào?

Đèn nên chiếu mạnh nhất vào vật bạn chọn làm trung tâm, thường là vật lớn nhất hoặc có hình dáng đặc biệt nhất. Các vật khác nhận ít sáng hơn sẽ lùi lại phía sau. Cách này giúp bản vẽ có thứ bậc thay vì mọi vật đều sáng như nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138