Nheo mắt khi vẽ là khép hờ mắt lại cho tới khi chi tiết nhỏ biến mất, chỉ còn những mảng sáng, mảng tối lớn. Nhờ vậy bạn thấy được bố cục đậm nhạt của cả mẫu, so được chỗ nào đậm hơn chỗ nào, và tránh sa vào tô từng chi tiết khi khối lớn còn chưa đúng.
Đây có lẽ là lời nhắc được nghe nhiều nhất trong các lớp vẽ, đến mức người mới dễ coi nó là thủ thuật vặt. Thực ra nheo mắt là một công cụ nhìn có mục đích rõ ràng, và dùng đúng hay sai cho kết quả khác nhau khá xa. Bài này nói về cách nheo, những câu nên tự hỏi trong lúc nheo, các cách hỗ trợ khác cho cùng mục đích và lúc nào nên thôi nheo để nhìn chi tiết.
Nheo mắt giúp gì cho người vẽ
Khi mở mắt bình thường, mắt bạn liên tục chạy theo chi tiết: vân gỗ trên mặt bàn, vết xước trên chiếc cốc, hạt sần trên vỏ cam. Chi tiết làm bạn quên mất câu hỏi quan trọng hơn là mảng nào sáng, mảng nào tối. Nheo mắt làm hình ảnh mờ đi và tối bớt, chi tiết nhỏ hoà vào mảng chung, chỉ còn lại những khác biệt đậm nhạt lớn. Mẫu khi đó trông gần giống một bản phác thảo vài mảng, đúng thứ bạn cần dựng trước tiên.
Lợi ích thứ hai là so sánh. Hai chỗ trên mẫu có thể trông khác nhau khi mở mắt vì màu hay chất liệu khác, nhưng khi nheo lại bạn thấy chúng cùng một mức đậm. Ví dụ quả chanh xanh ở phần tối và chiếc khăn nâu ở phần sáng có thể gần bằng nhau về độ đậm, dù khác màu. Nhận ra điều này giúp bản vẽ chì không bị tô theo màu mà tô theo ánh sáng.
Lợi ích thứ ba là thấy được mép nào mất. Khi nheo, một số đường bao biến mất vì vật và nền có độ đậm gần nhau. Những chỗ đó chính là nơi bản vẽ nên để mép hoà vào nền thay vì viền nét. Bản vẽ có những mép mất như vậy thường trông tự nhiên và có không khí hơn hẳn.
Cách nheo mắt cho đúng
Nheo mắt nghe đơn giản, nhưng có vài điểm làm nó hiệu quả hơn. Bạn có thể tập theo thứ tự sau cho đến khi thành phản xạ.
- Giữ đầu ở cùng một vị trí như khi vẽ. Nếu nghiêng đầu hay ngả người ra sau, góc nhìn thay đổi và bạn so sánh sai.
- Khép hờ hai mắt từ từ, dừng lại khi chi tiết nhỏ vừa biến mất nhưng vẫn còn thấy rõ đường bao lớn của các vật. Nheo quá chặt thì mọi thứ tối đen, mất luôn thông tin.
- Giữ khoảng ba đến năm giây, nhìn bao quát cả mẫu chứ không dán mắt vào một điểm. Tìm mảng sáng nhất và mảng tối nhất trước.
- Mở mắt và nhìn xuống tờ giấy, rồi nheo mắt nhìn bản vẽ của chính bạn theo đúng cách đó. So hai hình ảnh mờ với nhau xem mảng nào lệch.
- Lặp lại mỗi khi bắt đầu một vùng mới, không cần nheo liên tục. Thói quen tốt là nheo trước khi tô và nheo sau khi tô xong một mảng.
Nheo mắt nhiều trong thời gian dài có thể gây mỏi. Sau khoảng hai mươi đến ba mươi phút vẽ, nhìn ra xa một lúc cho mắt nghỉ. Nếu thường xuyên mỏi mắt hoặc nhìn mờ khi vẽ, bạn nên đi khám mắt thay vì tự cố gắng.
Những câu nên tự hỏi trong lúc nheo mắt
Nheo mắt chỉ hữu ích khi bạn có câu hỏi trong đầu. Dưới đây là những câu hỏi đáng dùng nhất, sắp theo thứ tự từ lớn đến nhỏ.
- Mảng sáng nhất của cả mẫu nằm ở đâu? Thường là điểm bắt sáng trên vật bóng hoặc mặt trên của vật sáng màu gần đèn. Trên giấy, đây là chỗ bạn giữ trắng hoặc gần trắng.
- Mảng tối nhất nằm ở đâu? Thường là bóng tiếp xúc ngay dưới chân vật hoặc khe giữa hai vật. Biết chỗ này để không tô chỗ khác đậm hơn nó.
- Toàn bộ mẫu chia được thành mấy mảng lớn? Thử gom về ba mảng: sáng, trung gian, tối. Nếu không chia được, có thể ánh sáng đang quá mềm hoặc có nhiều nguồn sáng.
- Vật nào hoà vào nền? Phần tối của vật có thể hoà vào bóng của vật khác hoặc vào nền tối. Ghi nhận để không viền nét ở đó.
- Phía tối của vật có đậm hơn nền phía sau không? Câu này quyết định vật nổi lên hay chìm xuống trên giấy.
- Bản vẽ của mình, khi nheo mắt, có cùng mấy mảng đó không? Đây là câu kiểm tra cuối cùng và quan trọng nhất.
Mép mất và mép còn: điều nheo mắt cho thấy rõ nhất
Trong ngôn ngữ của người vẽ, mép là chỗ hai mảng gặp nhau. Có mép rõ, gọi là mép còn, ở chỗ hai mảng chênh nhau nhiều về đậm nhạt, ví dụ mặt sáng của quả trứng trắng gặp nền vải đen. Có mép mất, ở chỗ hai mảng gần bằng nhau, ví dụ phía tối của quả trứng gặp bóng đổ của chính nó. Khi mở mắt, bạn vẫn biết rõ quả trứng có đường bao ở đó vì não lấp vào. Khi nheo mắt, đường bao ấy tan đi, đúng như nó tồn tại về mặt ánh sáng.
Người mới tập thường vẽ mọi đường bao bằng một nét đều, vì họ vẽ thứ mình biết chứ không phải thứ ánh sáng cho thấy. Kết quả là vật như được cắt ra và dán lên giấy. Nheo mắt để tìm mép mất là cách nhanh nhất sửa thói quen này.
Cách làm cụ thể: sau khi dựng hình bằng nét mảnh, bạn nheo mắt dò quanh đường bao của từng vật. Ở đoạn nào đường bao biến mất, bạn để vùng tối của vật và vùng nền liền nhau một mảng, có thể tẩy nhẹ nét dựng hình đi. Ở đoạn nào đường bao còn rõ, bạn giữ mép sắc. Ở đoạn còn lờ mờ, bạn làm mép mềm. Ba mức như vậy là đủ để bản vẽ có nhịp.
Nheo mắt và các cách hỗ trợ khác
Nheo mắt không phải là cách duy nhất để nhìn mảng. Mỗi cách dưới đây có điểm mạnh riêng, bạn có thể kết hợp khi cần.
| Cách | Làm thế nào | Mạnh ở | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Nheo mắt | Khép hờ mắt khi nhìn mẫu và bản vẽ | Nhanh, không cần dụng cụ, dùng được mọi lúc | Mỏi mắt nếu lạm dụng, khó giữ cùng một mức nheo |
| Lùi ra xa | Đứng lùi vài bước, nhìn cả mẫu lẫn bản vẽ | Thấy tổng thể và tỉ lệ cùng lúc | Cần không gian, không làm được khi ngồi bàn chật |
| Chụp ảnh đen trắng thu nhỏ | Dùng điện thoại chụp mẫu và bản vẽ, chuyển xám, xem ở cỡ nhỏ | So đậm nhạt khá rõ, lưu lại được | Máy ảnh làm vùng tối đặc hơn mắt thấy; không nên vẽ theo ảnh |
| Khung ngắm bằng bìa | Khoét một ô chữ nhật trên tấm bìa xám, nhìn mẫu qua đó | Cô lập một vùng để so với nền xám trung tính | Chỉ nhìn được từng phần |
| Nhìn qua kính mờ hoặc giấy can | Đặt giấy can trước mắt hoặc trước mẫu | Xoá chi tiết rất mạnh, thấy mảng rõ | Làm tối và mờ quá mức, chỉ dùng thoáng qua |
Với phần lớn người tự học ở nhà, nheo mắt kết hợp lùi ra xa là đủ cho hầu hết các buổi vẽ. Ảnh đen trắng hữu ích khi bạn muốn xem lại bài sau buổi tập, không phải để thay mắt trong lúc vẽ.
Lúc nào nên thôi nheo và mở mắt nhìn kỹ
Khi đã đúng mảng lớn và bắt đầu vào chi tiết. Nheo mắt phục vụ giai đoạn đầu và giai đoạn kiểm tra. Khi vẽ cánh hoa, nếp vải nhỏ, hoa văn trên bát, bạn cần nhìn rõ. Hãy mở mắt vẽ chi tiết, rồi định kỳ nheo lại để chắc rằng chi tiết không phá mảng lớn.
Khi cần phân biệt màu. Lúc nheo, ánh sáng vào mắt ít hơn và các màu khó phân biệt hơn. Vì vậy với người vẽ màu, nheo mắt dùng để kiểm tra đậm nhạt, còn chọn sắc màu thì nên nhìn bình thường. Phần màu của ánh sáng và bóng có bài riêng trong danh mục về màu.
Khi nheo mãi mà vẫn không thấy mảng. Có thể ánh sáng đang quá phẳng hoặc có nhiều nguồn chiếu. Lúc đó vấn đề nằm ở bố trí mẫu chứ không ở mắt. Tắt bớt đèn hoặc dời đèn chéo lên sẽ giúp nhanh hơn là cố nheo chặt hơn.
Khi mắt đã mỏi. Mắt mỏi thì so sánh thiếu chính xác. Nghỉ vài phút, nhìn ra xa, uống nước, rồi quay lại. Một bản vẽ đẹp không đến từ việc ép mắt.
Bài tập mười phút: ba mảng từ một rổ trái cây
Đặt vài quả trái cây quen thuộc vào một chiếc rổ hoặc đĩa, ví dụ măng cụt, chuối, quả chanh, dưới một đèn bàn chiếu chéo. Chuẩn bị bút chì 4B hoặc một mẩu than, một tờ giấy khổ nhỏ. Đặt đồng hồ mười phút.
Trong ba phút đầu, bạn chỉ nheo mắt và vẽ đường bao của các mảng tối lớn, không vẽ từng quả. Mảng tối có thể gồm phía tối của ba quả cùng với bóng đổ của chúng, liền nhau thành một hình lạ. Đó chính là điều bài tập muốn bạn thấy. Bốn phút tiếp theo, bạn tô kín mảng tối đó bằng một độ đậm đều. Ba phút cuối, nheo mắt tìm mảng trung gian, tô nhẹ hơn, và để giấy trắng cho mảng sáng.
Kết quả sẽ trông giống một bản in ba màu đơn giản hơn là một bức vẽ trái cây. Nhưng khi nhìn từ xa, bạn sẽ thấy rổ trái cây hiện ra khá rõ, có ánh sáng và có khối. Lặp lại bài tập này với những mẫu khác trong nhà vài lần mỗi tuần, bạn sẽ dần quen nhìn mảng trước, chi tiết sau, và các bản vẽ kỹ hơn cũng vững hơn. Bản phác nào cũng là một bước tập, không có bản nào bị coi là hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Nheo mắt có hại cho mắt không?
Nheo mắt ngắn vài giây khi vẽ là động tác bình thường. Chỉ nên tránh nheo liên tục trong thời gian dài vì dễ gây mỏi. Nghỉ mắt định kỳ, nhìn ra xa, và nếu thường xuyên phải nheo mới nhìn rõ trong sinh hoạt hằng ngày thì nên đi khám mắt.
Người đeo kính có nên tháo kính ra để nhìn mảng không?
Một số người cận thị dùng cách tháo kính để thấy mẫu mờ đi, gần giống nheo mắt. Cách này dùng được để kiểm tra mảng lớn trong chốc lát, nhưng khi vẽ cần đeo kính lại để nhìn đúng hình dáng và tỉ lệ.
Nheo mắt có thay được việc tô thang đậm nhạt không?
Không. Nheo mắt giúp bạn thấy và so đậm nhạt trên mẫu, còn thang đậm nhạt giúp tay bạn biết cách tạo ra từng mức trên giấy. Hai việc bổ trợ nhau: mắt nhận ra mức đậm, tay tái hiện mức đó.
Vì sao bản vẽ trông ổn khi nhìn gần nhưng rời rạc khi đứng xa?
Thường là vì chi tiết được tô kỹ nhưng các mảng lớn chưa thống nhất. Nhìn gần, mắt bị chi tiết thu hút. Đứng xa hoặc nheo mắt, chi tiết biến mất và các mảng lệch nhau lộ ra. Cách sửa là làm lại mảng lớn trước, chi tiết sau.
Có nên nheo mắt khi vẽ phong cảnh ngoài trời không?
Rất nên, vì cảnh ngoài trời nhiều chi tiết hơn tĩnh vật. Nheo mắt giúp gom cây, mái nhà, mặt đường thành vài mảng lớn. Chỉ cần tránh nhìn thẳng vào mặt trời và đội mũ để không phải nheo vì chói.
Trẻ nhỏ có nên được dạy nheo mắt khi vẽ?
Có thể giới thiệu như một cách nhìn vui, ví dụ nheo mắt xem đồ chơi biến thành mấy mảng. Không ép trẻ dùng, không sửa bài theo kiểu đúng sai, và luôn để trẻ nghỉ mắt. Mục tiêu là khơi sự tò mò về ánh sáng, không phải kỹ thuật.