VungSang.comVùng Sáng
Nhìn ánh sáng trước khi vẽ

Nguồn sáng chính và nguồn sáng phụ khi vẽ: nhận ra đèn nào quyết định khối

Cách nhận ra nguồn sáng chính, nguồn sáng phụ và ánh sáng dội trên mẫu vẽ, vì sao chỉ một nguồn được quyết định khối và cách xếp đèn tập vẽ ở nhà.

Top-down view of a wooden desk in a small Hanoi apartment, white egg and teacup lit by one desk lamp from the left, faint window glow on the right, blank paper and pencils

Nguồn sáng chính là nguồn chiếu mạnh nhất lên mẫu và quyết định ranh giới giữa mặt sáng với mặt tối; nguồn sáng phụ là mọi thứ yếu hơn, chỉ làm vùng tối bớt đặc chứ không tạo ra một mặt sáng mới. Khi vẽ sáng tối, việc đầu tiên là chỉ ra được nguồn chính nằm ở đâu, chiếu theo hướng nào, rồi mới tính đến các nguồn phụ.

Người mới tập vẽ hay gặp cảnh vẽ xong quả táo mà trông vẫn dẹt, dù đã tô đậm nhạt khá kỹ. Phần lớn trường hợp, nguyên nhân không nằm ở tay mà nằm ở mẫu: trong phòng có ba bốn nguồn sáng ngang nhau, nên trên vật có mấy vùng sáng chọi nhau, mắt không biết theo vùng nào. Bài này giúp bạn đọc ra từng nguồn sáng trong phòng, phân thứ bậc cho chúng và sắp lại góc vẽ chỉ với một chiếc đèn bàn.

Vì sao bản vẽ chỉ nên có một nguồn sáng làm chủ

Khối trên giấy được tạo ra nhờ một trật tự: phía quay về nguồn sáng thì sáng, phía quay đi thì tối, ở giữa là chỗ chuyển. Trật tự này chỉ đọc được khi có một hướng chiếu rõ ràng. Nếu hai nguồn mạnh ngang nhau chiếu từ hai phía, quả cầu sẽ có hai mặt sáng và một dải tối ở giữa, giống như một chiếc bánh bị ép. Mắt người xem quen với cảnh vật dưới một mặt trời, nên hai mặt sáng bằng nhau thường gây cảm giác giả, thiếu chiều sâu.

Vì thế trong lớp hình hoạ truyền thống, mẫu thạch cao luôn được đặt dưới một nguồn sáng chủ đạo, thường là cửa sổ hoặc một ngọn đèn đặt chéo phía trên. Các nguồn khác không bị cấm, nhưng phải yếu hẳn, đủ để bạn phân biệt được ai là chính, ai là phụ chỉ trong một cái liếc mắt.

Nhiều bức tranh nổi tiếng về sáng tối dựa đúng vào trật tự đó. Tranh của Caravaggio thường có một luồng sáng mạnh chiếu xiên từ phía trên, phần còn lại chìm trong tối. Rembrandt cũng hay đặt nguồn sáng ở trên và lệch một bên, để khuôn mặt hay đồ vật nổi lên khỏi nền tối. Bạn không cần vẽ kịch tính như vậy, nhưng nguyên tắc một nguồn làm chủ là bài học nên mang theo từ ngày đầu.

Ba loại ánh sáng có mặt trên mọi mẫu vẽ

Nguồn sáng chính. Đây là nguồn quyết định đường ranh tối, tức là chỗ mặt vật bắt đầu quay lưng với ánh sáng. Nó cũng tạo ra bóng đổ rõ nhất trên mặt bàn. Muốn biết đâu là nguồn chính, bạn nhìn bóng đổ đậm và sắc nhất: bóng đó luôn chỉ ngược về phía nguồn chính.

Nguồn sáng phụ. Có thể là cửa sổ phía sau lưng, một bóng đèn trần, ánh sáng hắt từ hành lang. Nguồn phụ làm vùng tối bớt đen, đôi khi tạo thêm một bóng đổ mờ thứ hai. Trên bản vẽ, nguồn phụ chỉ nên nâng vùng tối lên một hai bậc đậm nhạt, không được làm vùng tối sáng ngang vùng trung gian.

Ánh sáng dội. Ánh sáng chính rơi xuống mặt bàn, tường trắng, tờ giấy, rồi bật ngược lên phần dưới của vật. Đây là nguồn gốc của vùng phản quang mà các bài về vùng sáng tối sẽ bàn kỹ. Ở bước nhìn ánh sáng, bạn chỉ cần ghi nhận nó tồn tại và đến từ đâu: mặt bàn gỗ dội ánh ấm, khăn trắng dội mạnh, vải đen gần như không dội gì.

Thứ bậc giữa ba loại. Một cách nhớ đơn giản: nguồn chính tạo ra hình khối, nguồn phụ quyết định vùng tối đặc hay loãng, ánh sáng dội làm vùng tối có sự sống. Khi một nguồn phụ mạnh lên ngang nguồn chính, trật tự đó vỡ, và đó là lúc bạn nên tắt bớt đèn chứ không phải cố sửa bằng bút.

Cách tìm nguồn sáng chính trong căn phòng của bạn

Trước khi đặt bút, dành hai phút làm một vòng kiểm tra như sau. Lần đầu sẽ hơi lâu, sau vài buổi bạn làm được trong vài giây.

  1. Đặt một vật trắng, tròn, không hoa văn lên bàn, ví dụ quả trứng, cái chén sứ, quả bóng bàn. Vật trắng cho thấy ánh sáng rõ hơn vật có màu.
  2. Nhìn mặt bàn quanh vật và đếm số bóng đổ. Mỗi bóng đổ tương ứng với một nguồn sáng. Bóng đậm nhất, mép rõ nhất là của nguồn chính.
  3. Đi theo hướng ngược lại của bóng đậm nhất để tìm nguồn: cửa sổ nào, đèn nào. Nếu có hai bóng đậm ngang nhau, phòng đang có hai nguồn chính và cần xử lý.
  4. Đưa bàn tay vào giữa vật và từng nguồn sáng một. Nguồn nào bị che mà vật tối hẳn đi là nguồn chính; nguồn nào bị che mà vật gần như không đổi là nguồn phụ.
  5. Ghi lại ở góc giấy một mũi tên nhỏ chỉ hướng nguồn chính. Suốt buổi vẽ, mỗi khi phân vân một mảng nên sáng hay tối, bạn nhìn lại mũi tên này.

Mẹo nhỏ: chụp một tấm ảnh đen trắng bằng điện thoại cũng giúp thấy bóng đổ rõ hơn, nhưng đừng vẽ theo ảnh. Máy ảnh thường làm vùng tối đặc lại và mất ánh sáng dội, điều mắt bạn vẫn thấy được khi nhìn mẫu thật.

Các tình huống ánh sáng trong nhà và cách xử lý

Phòng ở Việt Nam thường có nhiều nguồn sáng cùng lúc: cửa sổ, đèn trần huỳnh quang, đèn bàn, ánh sáng hắt từ ban công. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp nhất khi bạn tập vẽ ở nhà.

Tình huốngBạn thấy gì trên mẫuCách sắp lại
Đèn trần sáng đều cả phòng, không có đèn bànVật sáng gần như đều, bóng đổ mờ ngay dưới chân, khó thấy đường ranh tốiTắt đèn trần, bật một đèn bàn đặt chéo phía trên mẫu
Cửa sổ bên trái và đèn bàn bên phải mạnh ngang nhauHai mặt sáng, hai bóng đổ chéo nhau trên bànKéo rèm bớt hoặc dời đèn về cùng phía cửa sổ
Đèn bàn mạnh, phòng tối hẳnKhối rất rõ nhưng vùng tối đen kịt, không thấy phản quangĐặt một tờ giấy trắng hoặc tấm bìa trắng phía đối diện đèn để hắt nhẹ
Ban ngày, trời nhiều mây, chỉ có cửa sổÁnh sáng mềm, chuyển sáng tối rất từ từGiữ nguyên, đây là ánh sáng tốt để tập vẽ chất liệu; đặt mẫu gần cửa hơn để tăng tương phản
Buổi tối có thêm ánh sáng màn hình, tiviÁnh xanh nhấp nháy trên mặt vật, khó giữ đậm nhạtTắt hoặc quay màn hình đi, ánh sáng thay đổi liên tục làm bạn vẽ sai vùng tối

Không có tình huống nào là sai tuyệt đối. Một số hoạ sĩ cố ý dùng hai nguồn sáng để tạo hiệu ứng. Nhưng khi đang học, bạn cần nhìn rõ trật tự cơ bản trước, nên mỗi buổi tập cố giữ một nguồn chính duy nhất.

Nguồn phụ mạnh đến mức nào thì vừa

Câu hỏi này không có con số chung, nhưng có một phép thử dễ làm. Bạn nheo mắt nhìn vật và so vùng tối của nó với vùng trung gian, tức dải chuyển ngay cạnh mặt sáng. Nếu vùng tối vẫn rõ ràng đậm hơn trung gian, nguồn phụ đang ở mức vừa. Nếu vùng tối gần như hoà vào trung gian, nguồn phụ đã quá mạnh và hình khối sẽ dẹt.

Một cách nghĩ hữu ích là chia thang đậm nhạt của bạn thành hai nửa. Mọi thứ thuộc phía sáng, từ điểm bắt sáng tới trung gian, nằm ở nửa sáng. Mọi thứ thuộc phía tối, kể cả phản quang, nằm ở nửa tối. Nguồn phụ chỉ được đẩy vùng tối lên trong phạm vi nửa tối, không được vượt sang nửa sáng. Đây là quy tắc các thầy dạy hình hoạ hay nhắc dưới dạng "phản quang không bao giờ sáng bằng vùng sáng".

Khi bố trí ở nhà, bạn có thể điều chỉnh nguồn phụ bằng khoảng cách và vật hắt. Tờ giấy trắng khổ A4 đặt cách mẫu một gang tay cho ánh hắt nhẹ; tấm bìa trắng to đặt sát hơn cho ánh hắt mạnh; vải đen trải bên cạnh thì gần như triệt tiêu ánh dội. Thử ba cách này với cùng một quả trứng, bạn sẽ thấy vùng tối thay đổi rất rõ mà mặt sáng gần như không đổi.

Những nhầm lẫn hay gặp khi đọc nguồn sáng

Các lỗi dưới đây rất phổ biến ở người tự học, và đều sửa được bằng cách quan sát kỹ hơn chứ không cần thêm kỹ thuật tay.

  • Vẽ theo nguồn sáng tưởng tượng. Nhiều người quen vẽ sáng từ góc trên bên trái vì sách hướng dẫn hay minh hoạ như vậy, trong khi mẫu thật đang được chiếu từ bên phải. Kết quả là bóng đổ và mặt sáng mâu thuẫn nhau.
  • Đổi nguồn sáng giữa buổi. Vẽ từ ba giờ chiều đến năm giờ bên cửa sổ, nắng đã dịch hướng và yếu đi. Nửa đầu bản vẽ theo nắng chiều, nửa sau theo đèn bật lúc trời tối, nên hai phần không khớp.
  • Coi ánh sáng dội là nguồn chính. Phần dưới của chiếc cốc sứ có thể sáng lên khá rõ nhờ mặt bàn trắng. Nếu tô nó sáng ngang mặt trên, chiếc cốc sẽ như được chiếu từ dưới lên.
  • Bỏ qua nguồn phụ hoàn toàn. Ngược lại, có người tô mọi vùng tối đen kịt cho chắc. Bản vẽ khi đó cứng và thiếu không khí, vì vùng tối ngoài đời gần như luôn nhận chút ánh sáng từ xung quanh.
  • Nhầm bóng đổ của vật khác. Cái bình phía sau có thể đổ bóng lên quả táo phía trước. Bóng này không thuộc khối của quả táo, nên cần vẽ như một mảng phủ lên trên chứ không phải vùng tối của chính nó.

Bài tập: một quả trứng, ba cách chiếu

Bài tập này mất khoảng bốn mươi phút và chỉ cần một quả trứng, một đèn bàn, một tờ giấy trắng làm tấm hắt, bút chì 2B và 4B. Bạn vẽ ba hình nhỏ cạnh nhau trên cùng một tờ, mỗi hình khoảng bằng lòng bàn tay, không cần vẽ đẹp.

Hình thứ nhất: phòng tối, chỉ một đèn bàn chéo phía trên bên trái, không có tấm hắt. Hình thứ hai: giữ nguyên đèn, dựng tờ giấy trắng ở phía bên phải quả trứng. Hình thứ ba: bật thêm đèn trần. Mỗi hình bạn chỉ cần chia ba mảng lớn là phía sáng, phía tối và bóng đổ, rồi ghi bên cạnh một câu ngắn về điều mình thấy khác.

Đặt ba hình cạnh nhau, bạn sẽ thấy ngay vai trò của nguồn phụ: hình một khối mạnh nhưng nặng, hình hai có phản quang mềm ở mép dưới, hình ba thì phía tối loãng đi và đường ranh mờ hơn. Không có hình nào được chấm là đúng hay sai; mục tiêu là để mắt bạn tự nhận ra ánh sáng thay đổi ra sao khi thêm hoặc bớt một nguồn. Bạn có thể lặp lại bài này với cái chén, quả cam, hộp sữa để thấy cùng một quy luật trên những khối khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Có nên tập vẽ dưới đèn trần hay không?

Đèn trần, nhất là đèn tuýp huỳnh quang, chiếu rộng và đều nên mẫu thiếu hướng sáng rõ, vùng tối bị loãng. Đèn trần dùng được để soi toàn bộ tờ giấy, nhưng khi tập đọc khối, bạn nên tắt nó đi hoặc để mẫu ở chỗ khuất và dùng một đèn bàn làm nguồn chính.

Đèn bàn loại nào phù hợp để làm nguồn sáng chính?

Một đèn bàn có cần gập được để chỉnh hướng là đủ, không cần loại chuyên dụng. Bóng LED có chao chụp cho hướng sáng rõ hơn bóng trần. Nên chọn ánh sáng trắng trung tính hoặc hơi ấm và giữ cố định suốt buổi để không phải chỉnh lại đậm nhạt giữa chừng.

Vẽ từ ảnh thì nguồn sáng chính có còn quan trọng không?

Vẫn rất quan trọng, vì bức ảnh đã ghi lại một hướng chiếu cụ thể. Trước khi vẽ, bạn tìm bóng đổ đậm nhất trong ảnh để xác định nguồn chính, rồi ghi mũi tên ở góc giấy. Ảnh hay làm mất phản quang, nên ở vùng tối bạn có thể nâng nhẹ theo hiểu biết của mình.

Có thể tự đặt nguồn sáng khác với nguồn sáng thật của mẫu không?

Có thể, nhưng chỉ nên làm khi đã quen nhìn ánh sáng thật một thời gian. Đổi hướng sáng bằng trí tưởng tượng đòi hỏi bạn hiểu rõ khối, nếu không bóng đổ và đường ranh tối dễ lệch nhau. Giai đoạn đầu, vẽ đúng thứ mình thấy giúp mắt học nhanh hơn.

Làm sao biết vùng tối có đang bị nguồn phụ làm sáng quá không?

Nheo mắt so vùng tối với dải trung gian cạnh mặt sáng. Nếu hai mảng gần như bằng nhau, nguồn phụ quá mạnh. Bạn có thể kéo tấm hắt ra xa, kéo rèm, hoặc tắt bớt đèn phòng cho tới khi vùng tối tách rõ khỏi trung gian.

Trẻ nhỏ tập vẽ có cần học về nguồn sáng không?

Trẻ có thể làm quen bằng những hoạt động quan sát nhẹ như dùng đèn pin soi đồ chơi rồi xem bóng chạy theo đèn. Người lớn đi cùng nên khen sự tò mò, không chấm đúng sai và không so bài của trẻ với ai. Đèn bàn cần đặt vững, xa mép bàn, dây điện gọn gàng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138