VungSang.comVùng Sáng
Nhìn ánh sáng trước khi vẽ

Ánh sáng giảm theo khoảng cách: vì sao vật gần đèn sáng hơn hẳn vật xa

Dưới đèn bàn, vật gần đèn sáng hơn hẳn vật xa vì ánh sáng giảm rất nhanh theo khoảng cách. Hiểu quy luật này để vẽ tĩnh vật, nền và điểm nhấn đúng hơn.

Three white eggs in a row on dark cloth, desk lamp very close to the first egg, the others fading into dimness, low side angle, quiet night room in Quang Ninh

Với một nguồn sáng nhỏ như bóng đèn, độ sáng mà vật nhận được giảm rất nhanh khi lùi xa: ở gấp đôi khoảng cách, vật chỉ còn nhận khoảng một phần tư lượng ánh sáng. Vì thế dưới đèn bàn, quả trứng sát đèn sáng rực trong khi quả trứng cách đó vài gang tay đã mờ hẳn, còn nền phía sau tối dần.

Với mặt trời, mọi vật trên mặt đất cách nguồn gần như bằng nhau, nên hiện tượng này không thấy được. Khác biệt đó giải thích vì sao cùng một tĩnh vật vẽ dưới đèn trông kịch tính hơn vẽ dưới nắng, và vì sao đặt đèn gần hay xa lại thay đổi cả không khí bản vẽ. Bài này giải thích quy luật ở mức người vẽ cần biết, chỉ ra những chỗ nó hiện lên trên mẫu và cách dùng nó có chủ đích. Cuối bài có một bài tập ba mươi phút với ba quả trứng và một đèn bàn để bạn tự nhìn thấy quy luật, không cần tin theo lời ai.

Quy luật nghịch đảo bình phương ở mức người vẽ cần biết

Hãy hình dung ánh sáng từ một bóng đèn nhỏ toả ra mọi phía. Cùng một lượng ánh sáng đó, ở khoảng cách một gang tay, được trải lên một vùng nhỏ; ở hai gang tay, nó phải trải lên một vùng rộng gấp bốn lần, vì diện tích tăng theo bình phương khoảng cách. Mỗi phần của vùng rộng hơn nhận được ít ánh sáng hơn tương ứng. Đó là nội dung của quy luật nghịch đảo bình phương mà sách vật lý phổ thông nhắc tới.

Quy luật này đúng nhất với nguồn sáng nhỏ so với khoảng cách, như bóng đèn trần không chao hay ngọn nến. Với nguồn sáng lớn như cửa sổ rộng hay tấm tản sáng to đặt sát mẫu, ánh sáng giảm chậm hơn khi ở gần nguồn, rồi mới dần theo quy luật khi ra xa. Đèn có chụp phản quang cũng tập trung ánh sáng về một hướng nên sự suy giảm không hoàn toàn đúng con số lý thuyết.

Người vẽ không cần tính toán. Điều cần giữ là một cảm nhận: ánh sáng từ đèn yếu đi nhanh hơn nhiều so với cảm giác thông thường. Mắt thường không nhận ra điều này vì mắt tự điều chỉnh, nhưng khi bạn so trực tiếp hai vật ở hai khoảng cách, khác biệt hiện ra rất rõ.

Ví dụ giả định: bốn quả trứng xếp hàng trước một bóng đèn nhỏ

Bảng dưới minh hoạ quy luật với số tròn để dễ hình dung. Các số là ví dụ giả định cho một nguồn sáng nhỏ, không có tấm hắt, trong phòng tối.

Quả trứngKhoảng cách tới đènLượng sáng nhận được so với quả thứ nhấtTrên giấy trông thế nào
Thứ nhấtMột gang tayToàn bộMặt sáng gần như trắng, tương phản mạnh
Thứ haiHai gang tayKhoảng một phần tưMặt sáng đã xám nhạt, khối vẫn rõ
Thứ baBa gang tayKhoảng một phần chínMặt sáng ở mức trung gian, khối yếu đi
Thứ tưBốn gang tayKhoảng một phần mười sáuGần như chìm vào nền, chỉ còn đường bao mờ

Trong thực tế, ánh sáng dội từ tường và mặt bàn sẽ làm khác biệt nhỏ hơn bảng này, và mắt bạn cũng không thấy đúng tỷ lệ như con số. Nhưng thứ tự thì không đổi: mỗi bước lùi xa, vật tối đi rõ rệt, và bước lùi đầu tiên làm mất nhiều sáng nhất.

Quy luật này hiện lên ở đâu trên mẫu vẽ

Trên cùng một vật lớn. Một chiếc bình cao đặt gần đèn có phần trên gần đèn hơn phần đáy. Mặt sáng vì vậy không đều từ trên xuống mà nhạt dần về phía đáy. Vẽ mặt sáng đều từ cổ bình xuống chân là bỏ qua một thông tin giúp bình đứng trong không gian.

Trên mặt bàn. Mặt bàn ngay dưới đèn sáng nhất, càng ra xa càng tối dần. Dải chuyển này giúp đặt vật vào không gian và kéo mắt người xem về phía nguồn sáng.

Trên nền phía sau. Tấm vải hay bức tường sau mẫu thường xa đèn hơn mẫu, nên tối hơn mặt sáng của mẫu. Đèn càng gần mẫu, nền càng tối so với mẫu; đèn lùi xa, nền và mẫu gần nhau hơn về độ sáng.

Giữa các vật trong tĩnh vật. Vật gần đèn nhất sáng nhất và tương phản mạnh nhất, tự nhiên trở thành điểm nhấn. Vật xa hơn lùi vào không khí chung. Hiểu điều này, bạn chọn vật làm trung tâm rồi đặt nó gần đèn.

Trong bóng đổ. Bóng đổ của vật gần đèn nằm trên một vùng mặt bàn đang được chiếu sáng mạnh, nên tương phản giữa bóng và mặt bàn quanh nó rất rõ. Bóng của vật ở xa nằm trên vùng mặt bàn vốn đã tối, nên gần như hoà vào nền. Quan sát này giúp bạn không vẽ mọi bóng đổ đậm như nhau.

Đặt đèn gần hay xa mẫu: đánh đổi giữa các lựa chọn

Khoảng cách đèn ảnh hưởng tới nhiều thứ cùng lúc. Bảng dưới gom các thay đổi chính khi bạn dời cùng một đèn bàn.

Yếu tốĐèn đặt gần mẫuĐèn đặt xa mẫu
Chênh lệch sáng giữa các vậtLớn, vật gần sáng hơn hẳn vật xaNhỏ, các vật sáng gần như nhau
Độ tối của nềnNền tối hơn nhiều so với mẫuNền gần với mẫu hơn
Mép bóngMềm hơn vì nguồn trông to hơn từ vị trí mẫuSắc hơn vì nguồn trông nhỏ đi
Không khí chungKịch tính, tập trung, có điểm nhấn rõBình thường, đều, dễ đọc tất cả
Hợp với bàiMột vật làm trung tâm, cảnh đêm, ánh nếnNhóm khối hình học, bài cần thấy rõ mọi vật

Điểm đáng chú ý là đặt đèn gần mẫu vừa làm bóng mềm hơn, vừa làm sự suy giảm theo khoảng cách mạnh hơn. Hai hiệu ứng đi cùng nhau, và cùng góp phần tạo nên vẻ ấm cúng, kịch tính của những cảnh dưới ánh đèn gần. Phần độ cứng mềm của ánh sáng đã được bàn ở bài riêng trong danh mục này.

Vì sao dưới nắng lại không thấy hiện tượng này

Mặt trời ở rất xa so với mọi khoảng cách trên mặt đất. Quả trứng đặt ở đầu sân và quả trứng ở cuối sân cách mặt trời gần như đúng bằng nhau, chênh lệch vài chục mét không đáng kể gì so với khoảng cách rất lớn tới mặt trời. Vì vậy dưới nắng, hai quả trứng nhận lượng sáng như nhau, mặt sáng của chúng trắng như nhau, bất kể nằm ở đâu trong khung hình.

Hệ quả cho người vẽ là ánh sáng ngoài trời đồng đều hơn nhiều theo chiều sâu. Cảm giác xa gần trong phong cảnh không đến từ việc vật xa nhận ít sáng, mà đến từ không khí, hơi nước, bụi làm vật xa nhạt và mờ đi, một chủ đề thuộc về ánh sáng phong cảnh.

Ngay cả trong nhà, ánh sáng từ cửa sổ lớn cũng nằm giữa hai thái cực: gần cửa thì giảm khá nhanh khi lùi vào trong, nhưng chậm hơn nhiều so với một bóng đèn nhỏ. Vì thế tĩnh vật bên cửa sổ có chênh lệch xa gần nhẹ nhàng hơn tĩnh vật dưới đèn bàn, và bạn có thể chọn một trong hai tuỳ không khí muốn tạo.

Hiểu sự khác biệt này giúp tránh một lỗi khá phổ biến: vẽ cảnh ngoài trời mà cho vật ở xa tối dần như dưới đèn, hoặc vẽ cảnh trong phòng dưới đèn mà để mọi vật sáng đều như dưới nắng. Mỗi kiểu nguồn sáng có một cách sáng tối theo chiều sâu riêng, và giữ đúng cách đó là một trong những thứ làm bản vẽ thuyết phục.

Những lỗi hay gặp khi bỏ qua sự giảm sáng

Các lỗi dưới đây thường khiến tĩnh vật dưới đèn trông phẳng hoặc thiếu không khí, dù từng vật được vẽ khá kỹ.

  • Mọi vật trong tĩnh vật sáng như nhau. Bạn vẽ từng vật một, nhìn mặt sáng của vật nào cũng thấy "sáng" nên tô cùng một mức. Đặt các vật cạnh nhau rồi nheo mắt so sánh sẽ thấy chúng khác nhau rõ.
  • Mặt bàn tô đều một màu. Mặt bàn dưới đèn luôn có dải sáng dần về phía nguồn. Tô đều làm mất cảm giác vật đứng trên mặt phẳng có chiều sâu.
  • Nền phía sau tô sáng ngang mặt sáng của vật. Vật mất chỗ đứng, như bị dán lên nền. Thường nền xa đèn hơn nên cần tối hơn ít nhất một bậc.
  • Vật cao được tô mặt sáng đều từ trên xuống. Phần gần đèn hơn nên sáng hơn, nhất là khi đèn đặt gần và cao.
  • Áp quy luật của đèn cho cảnh ngoài trời. Vẽ vật ở cuối sân tối hơn vật đầu sân dưới nắng là sai; dưới nắng, khác biệt xa gần đến từ không khí chứ không đến từ nguồn sáng.

Sửa các lỗi này thường không cần vẽ lại. Phần lớn chỉ là tô thêm một lớp mỏng ở chỗ xa đèn, hoặc tẩy nhẹ chỗ gần đèn, để thứ tự sáng tối khớp với khoảng cách.

Bài tập: hàng ba quả trứng dưới đèn bàn

Bài tập này giúp bạn thấy tận mắt quy luật giảm sáng, chỉ cần ba quả trứng, một tấm vải sẫm màu và một đèn bàn. Thời gian khoảng ba mươi phút.

  1. Trải tấm vải sẫm trên bàn, xếp ba quả trứng thành một hàng thẳng, mỗi quả cách nhau một gang tay.
  2. Đặt đèn bàn ở một đầu hàng, thấp vừa phải, chụp đèn chiếu dọc theo hàng trứng. Tắt mọi đèn khác trong phòng.
  3. Nheo mắt so mặt sáng của ba quả. Quả nào sáng nhất, quả nào tối nhất, chênh lệch giữa quả một và hai so với giữa hai và ba thế nào.
  4. Vẽ ba quả trứng trên cùng một tờ giấy, giữ đúng thứ tự sáng tối bạn thấy. Không cần vẽ kỹ, chỉ cần ba sắc độ cho mỗi quả.
  5. Dời đèn ra xa gấp đôi, giữ nguyên hướng, rồi vẽ lại một lần nữa ở phần dưới tờ giấy. So hai hàng: khi đèn xa, ba quả gần nhau hơn về độ sáng.

Đèn bàn có thể nóng khi đặt gần và bật lâu. Không để vải chạm vào bóng đèn, và nếu có trẻ em cùng làm, người lớn chỉnh đèn còn trẻ quan sát và vẽ. Bạn không cần vẽ ra kết quả "chuẩn", điều cần là mắt bạn đã nhận ra sự khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Có cần nhớ công thức nghịch đảo bình phương để vẽ không?

Không cần nhớ công thức. Người vẽ chỉ cần cảm nhận rằng ánh sáng từ đèn giảm rất nhanh khi ra xa, và bước lùi đầu tiên làm mất sáng nhiều nhất. Phần còn lại là quan sát trực tiếp mẫu và so sánh các vật với nhau.

Vì sao mắt không thấy vật xa tối đi nhiều như con số?

Mắt tự điều chỉnh theo độ sáng chung của cảnh và hay so các vật với nhau thay vì đo tuyệt đối. Ánh sáng dội từ tường, trần, mặt bàn cũng lấp bớt khoảng chênh. Vì vậy cách tốt nhất là đặt các vật cạnh nhau rồi nheo mắt so sánh.

Muốn tĩnh vật có một điểm nhấn rõ thì đặt đèn thế nào?

Đặt đèn khá gần vật bạn chọn làm trung tâm, các vật khác lùi xa hơn một chút. Vật trung tâm sẽ sáng nhất và tương phản mạnh nhất, các vật khác tự lùi vào nền. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với cố tô đậm nhạt khác đi trên giấy.

Ánh nến có tuân theo quy luật này không?

Có, và rất rõ, vì ngọn nến là nguồn sáng nhỏ và yếu. Chỉ cách nến một sải tay là ánh sáng đã giảm nhiều, nên cảnh dưới ánh nến thường có một vùng sáng nhỏ ấm giữa không gian tối. Khi thử vẽ dưới ánh nến, đặt nến trên đế vững, xa vật dễ cháy, và người lớn trông chừng.

Đèn trần trong phòng có làm quy luật này kém rõ không?

Có. Đèn trần thêm một nguồn sáng rộng từ trên, làm các vật ở xa đèn bàn vẫn nhận được ánh sáng. Chênh lệch giữa vật gần và vật xa giảm đi. Khi muốn quan sát rõ, tắt đèn trần và chỉ dùng một đèn bàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138