Ánh sáng Rembrandt là kiểu chiếu sáng gương mặt từ một nguồn sáng đặt cao và lệch sang một bên, khiến nửa mặt chìm trong bóng nhưng vẫn còn một mảng sáng hình tam giác nhỏ trên gò má phía tối, ngay dưới mắt. Tam giác đó sinh ra vì ánh sáng vượt qua sống mũi và gò má để chạm xuống má bên kia; bóng của mũi và bóng của hốc mắt khép hai cạnh của nó lại.
Với người tự học vẽ, đây là kiểu sáng đáng tập đầu tiên: chỉ cần một đèn bàn, gương mặt hiện rõ khối, các vùng sáng, trung gian, tối và bóng đổ đều xuất hiện cùng lúc. Bài này giải thích tam giác sáng hình thành thế nào, cách dựng mẫu tại nhà, trình tự lên đậm nhạt bằng bút chì và những lỗi người mới hay mắc.
Vì sao gọi là ánh sáng Rembrandt
Rembrandt van Rijn là hoạ sĩ Hà Lan thế kỷ 17, nổi tiếng với những bức chân dung và rất nhiều bức tự hoạ vẽ suốt cuộc đời. Trong nhiều bức, ánh sáng đến từ trên cao một bên, nền phía sau tối sẫm, gương mặt nổi lên như được rọi bằng một ô cửa sổ duy nhất. Lối dựng sáng tương phản mạnh như vậy thuộc truyền thống chiaroscuro, tức đối lập sáng và tối để tạo khối, mà Caravaggio ở Ý đã đẩy tới mức rất kịch tính trước đó.
Bản thân Rembrandt không đặt tên cho kiểu sáng này. Cái tên ra đời về sau, khi người làm nhiếp ảnh và điện ảnh cần gọi nhanh một cách bố trí đèn quen thuộc, và họ mượn tên hoạ sĩ vì chân dung của ông hay có mảng sáng tam giác trên má. Người học vẽ dùng lại tên gọi đó như một thuật ngữ tiện lợi, không có nghĩa mọi bức tranh của Rembrandt đều đúng công thức.
Điều đáng học từ ông không nằm ở công thức mà ở thái độ với ánh sáng: chọn một nguồn chính, để phần lớn gương mặt chìm vào bóng, và dành độ sáng mạnh nhất cho vài chỗ thật cần thiết như trán, sống mũi, gò má. Khi xem tranh của ông trong sách hay bảo tàng, bạn thử nheo mắt: các chi tiết tan đi, chỉ còn vài mảng sáng lớn trên nền tối. Đó chính là cách nhìn mà bài vẽ chân dung cần.
Dựng mẫu tại nhà chỉ với một đèn bàn
Bạn không cần phòng vẽ. Một góc phòng tối, một đèn bàn có chao, và người mẫu là người thân ngồi yên được hai mươi phút, hoặc một tượng đầu thạch cao, hoặc chính bạn trước gương. Các bước:
- Tắt bớt đèn trần, kéo rèm để chỉ còn một nguồn sáng chính. Nguồn sáng thứ hai lẫn vào sẽ làm vùng tối loãng và tam giác sáng biến mất.
- Đặt đèn cao hơn đầu người mẫu một chút, lệch sang một bên khoảng giữa phía trước và phía cạnh. Nói theo mặt đồng hồ nhìn từ trên xuống, nếu mặt người mẫu hướng về số 6 thì đèn nằm khoảng số 4 hoặc số 8.
- Nhìn vào má bên tối. Nếu cả má tối hoàn toàn, xoay đèn về phía trước một chút hoặc bảo người mẫu quay mặt nhẹ về phía đèn. Nếu tam giác loang rộng nối liền với vùng sáng, đèn đang quá chính diện, kéo đèn ra cạnh thêm.
- Điều chỉnh độ cao: đèn càng cao thì bóng mũi càng dài xuống môi, tam giác càng nhỏ; đèn thấp quá thì tam giác lan lên tận mắt.
- Tìm chỗ ngồi vẽ sao cho bạn thấy cả bên sáng lẫn bên tối của mặt, thường là đứng gần phía đèn, lệch ba phần tư so với mặt người mẫu.
- Chụp một tấm ảnh bằng điện thoại để ghi lại vị trí đèn. Lần sau dựng lại đúng như vậy, bài vẽ có thể làm tiếp qua nhiều buổi.
Mẹo nhỏ: dán một mảnh giấy trắng hoặc bìa xốp ở phía bên tối, cách mặt chừng nửa mét. Nó hắt lại một chút sáng làm vùng tối có phản quang, nhìn rõ khối hơn mà không phá tam giác. Nếu vẽ người thật, nhớ cho họ nghỉ mỗi mười lăm phút và đánh dấu vị trí đầu bằng một vật nhỏ trên tường phía sau.
Đọc các vùng sáng tối trên gương mặt kiểu Rembrandt
Trước khi đặt bút, gọi tên từng vùng trên gương mặt mẫu. Bảng dưới dùng thang đậm nhạt 9 bậc, bậc 1 là giấy trắng, bậc 9 là đậm nhất bút chì cho phép. Con số chỉ là gợi ý cho ví dụ giả định một gương mặt da trung bình trên nền xám vừa; mẫu thật của bạn có thể khác.
| Vùng | Nằm ở đâu | Bậc gợi ý | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Điểm bắt sáng | Trán phía đèn, sống mũi, gò má sáng, chóp mũi, môi dưới | 1–2 | Rải điểm sáng khắp nơi, mặt trông bóng dầu |
| Vùng sáng | Nửa mặt hướng về đèn | 2–3 | Tô xám quá tay, mất cảm giác nguồn sáng |
| Trung gian | Dải chuyển từ sáng sang tối, mép thái dương, bên mũi | 4–5 | Bỏ qua dải này, sáng nhảy thẳng sang tối |
| Đường ranh tối | Nơi mặt quay khỏi đèn: dọc gò má, cạnh mũi, hàm | 7–8 | Vẽ thành đường viền đều, cứng như nét kẻ |
| Vùng tối | Nửa mặt bên kia, hốc mắt bên tối | 6–7 | Tô đen kịt, không còn phản quang |
| Tam giác sáng | Má bên tối, dưới mắt, giữa bóng mũi và bóng gò má | 3–4 | Tô sáng bằng vùng sáng chính, mặt thành hai nửa rời nhau |
| Bóng đổ | Bóng mũi, bóng cằm xuống cổ, bóng tóc trên trán | 8–9 ở mép gần vật | Bóng đều màu, không mềm dần ra xa |
Chú ý hàng tam giác sáng: nó thuộc về vùng tối nên luôn tối hơn vùng sáng chính vài bậc. Người mới hay tô nó sáng ngang trán, khiến gương mặt như có hai nguồn sáng. Giữ tam giác ở bậc 3–4 và mặt sẽ liền khối.
Trình tự lên bài bằng bút chì
Một trình tự an toàn cho khổ giấy A4, dùng ba cây chì HB, 2B, 4B, tẩy nhồi và một miếng giấy vệ sinh để tán:
- Dựng hình nhẹ bằng HB: khối đầu, đường trục giữa mặt, đường lông mày, chân mũi, miệng, cằm. Chưa vẽ chi tiết mắt.
- Kẻ đường ranh giới giữa sáng và tối bằng một nét rất mảnh. Đây là bước quyết định: đường này chạy từ thái dương xuống qua gò má, vòng quanh tam giác, lượn theo cạnh mũi và xuống hàm.
- Phủ một lớp xám đều cho toàn bộ vùng tối bằng 2B, kể cả tam giác sáng. Giai đoạn này mặt chỉ có hai mảng: sáng và tối.
- Dùng tẩy nhồi nặn nhọn, nhấc nhẹ tam giác sáng ra khỏi lớp xám, đưa nó về bậc 3–4. Không tẩy về trắng.
- Lên đường ranh tối và các bóng đổ bằng 4B: bóng mũi, hốc mắt bên tối, khóe môi, bóng dưới cằm.
- Quay lại vùng sáng, thêm trung gian bằng HB ở mép thái dương, dưới gò má, hai bên sống mũi.
- Cuối cùng mới tẩy ra vài điểm bắt sáng và chấm một đốm sáng nhỏ trong mắt bên đèn. Lùi xa hai mét, nheo mắt, so với mẫu.
Trình tự này đi từ mảng lớn tới chi tiết. Nếu bạn vẽ mắt thật đẹp ngay từ đầu, rất dễ phải xoá đi khi phát hiện cả khối đầu lệch, và công sức với con mắt ấy mất trắng.
Những lỗi hay gặp và cách sửa
Tam giác quá to, chiếm gần nửa má. Thường do đèn chưa đủ lệch hoặc người mẫu quay mặt về phía đèn. Trên giấy, bạn sửa bằng cách phủ thêm xám vào cạnh dưới tam giác cho nó khép lại; lần sau dựng đèn ra cạnh hơn.
Cạnh tam giác cứng như cắt giấy. Ba cạnh có độ sắc khác nhau. Cạnh phía mũi do bóng đổ của mũi tạo ra nên khá rõ; cạnh dưới do bóng gò má thì mềm hơn; cạnh trên giáp hốc mắt thường tan vào bóng. Tán nhẹ cạnh dưới và cạnh trên.
Vùng tối đen bệt, gương mặt như bị cắt đôi. Bên tối vẫn có phản quang từ vai, áo, tường. Nhấc nhẹ một dải sáng mờ dọc mép má và hàm phía tối, nhưng giữ nó tối hơn mọi chỗ bên sáng.
Mắt bên tối bị vẽ rõ như mắt bên sáng. Mắt nằm trong hốc tối thì chi tiết chìm đi: lông mi, nếp mí, tròng trắng đều xám. Vẽ mờ và ít chi tiết hơn chính là cách tả độ sâu.
Bóng mũi chỉ là một vệt đen. Bóng mũi đậm nhất sát cánh mũi rồi nhạt và mềm dần khi ra xa. Kiểm tra hướng: nó phải chỉ ngược về phía đèn, cùng hướng với bóng cằm trên cổ.
Nền trắng làm mặt tối trông bẩn. Ánh sáng Rembrandt cần nền tối hoặc xám vừa phía sau bên sáng, nền sáng hơn phía sau bên tối. Đảo nền như vậy giúp hai bên mặt tách khỏi nền.
Biến thể theo từng gương mặt
Không có gương mặt nào cho ra cùng một tam giác. Người có sống mũi cao, gò má rõ sẽ có tam giác nhỏ, sắc cạnh; người mũi thấp, má đầy thì ánh sáng tràn qua dễ hơn, tam giác rộng và mềm, đôi khi không khép được. Khi tam giác hở một cạnh và nối với vùng sáng chính, giới nhiếp ảnh hay gọi là ánh sáng vòng, bóng mũi chỉ còn là một vệt nhỏ xiên xuống. Với bài vẽ, cả hai đều tốt, miễn bạn vẽ đúng cái đang thấy chứ không ép mẫu vào công thức.
Gương mặt người lớn tuổi dưới kiểu sáng này hiện ra rất nhiều nếp: rãnh mũi má, bọng dưới mắt, nếp trán. Đó là đặc điểm của người được vẽ, không phải thứ cần xoá. Cách tôn trọng là vẽ chúng bằng trung gian mềm thay vì nét đen, để gương mặt có tuổi mà vẫn dịu. Ngược lại, với trẻ nhỏ, má tròn và xương chưa nhô, bạn nên hạ đèn và đưa ra cạnh ít hơn, vì nếu để quá gắt, bóng sẽ làm gương mặt trẻ trông già đi.
Khi đã quen, bạn thử xoay đèn sang phía bên kia và vẽ lại cùng người mẫu. Một gương mặt hiếm khi đối xứng: bên này mũi lệch, bên kia mắt sâu hơn, nên hai bài vẽ cùng kiểu sáng sẽ cho hai tính cách hơi khác. Bài tập này giúp bạn nhìn ra gương mặt thật thay vì gương mặt trong đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng Rembrandt có dùng được cho vẽ màu không?
Dùng được và rất hợp. Khi vẽ màu nước hay sơn, bên sáng thường ấm theo màu đèn, bên tối và tam giác ngả lạnh hơn một chút. Nguyên tắc giữ tam giác tối hơn vùng sáng chính vẫn giữ nguyên, chỉ thêm khác biệt về nhiệt độ màu.
Không có người mẫu thì tập ánh sáng này bằng gì?
Tượng đầu thạch cao là tốt nhất vì màu đồng đều, dễ thấy mảng. Nếu không có, bạn dùng gương soi và tự vẽ mình, hoặc một quả trứng đặt cạnh khối hộp để tập vùng sáng và bóng đổ trước, rồi mới sang gương mặt.
Vẽ từ ảnh chụp có kiểu sáng Rembrandt được không?
Được, nhưng ảnh thường làm vùng tối đen hơn mắt thường thấy và mất phản quang. Bạn nên tự hạ độ đậm vùng tối vài bậc và thêm phản quang nhẹ theo hiểu biết về khối, đừng chép y nguyên mảng đen của ảnh.
Có cần vẽ đủ tam giác sáng thì mới gọi là đúng không?
Không. Tam giác chỉ là dấu hiệu cho thấy đèn đặt ở vị trí đó. Mục tiêu thật là gương mặt có khối và một nguồn sáng thống nhất. Nếu mẫu không cho ra tam giác rõ, vẽ đúng điều bạn thấy vẫn tốt hơn cố thêm vào.
Đèn bàn loại nào hợp để vẽ chân dung?
Đèn có chao để ánh sáng đi thành hướng rõ, bóng đèn ánh sáng ấm hoặc trung tính, không quá chói. Đèn tuýp dài cho ánh sáng tràn và mềm, khó thấy tam giác. Tránh nhìn thẳng vào bóng đèn trong lúc vẽ để mắt không bị loá.
Mất bao lâu để vẽ một bài chân dung theo kiểu sáng này?
Một bài phác mảng sáng tối có thể xong trong mười lăm đến hai mươi phút. Một bài hoàn chỉnh trên giấy A4 thường mất vài giờ chia làm nhiều buổi. Người mới nên làm nhiều bài phác ngắn trước khi theo một bài dài.