VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng trên gương mặt

Vẽ chân dung ngược sáng: viền sáng trên tóc, vai và gương mặt chìm trong bóng

Cách vẽ người ngồi quay lưng về cửa sổ hay hoàng hôn: viền sáng mảnh trên tóc, tai, vai, gương mặt nằm trọn trong vùng tối mà vẫn đọc được khối.

Silhouette of a woman with long hair sitting on a balcony in Thành phố Hồ Chí Minh at sunset, rim light on her hair and shoulders, sketchbook resting on her knees

Khi vẽ chân dung ngược sáng, nguồn sáng chính nằm sau lưng người mẫu, nên gần như toàn bộ gương mặt nằm trong vùng tối; ánh sáng chỉ chạm vào mép ngoài của khối, tạo một đường viền sáng mảnh trên tóc, vành tai, vai và đôi khi sống mũi, gò má. Gương mặt khi đó không được tả bằng tương phản mạnh mà bằng những chênh lệch rất nhỏ bên trong vùng tối, nhờ ánh phản quang từ tường, sàn, áo hay khoảng trời phía trước.

Đây là kiểu sáng rất hay gặp trong đời thường: người ngồi quay lưng về cửa sổ, người đứng trên ban công lúc hoàng hôn, em bé chơi trước cửa nhà trong nắng chiều. Bài này giải thích viền sáng hình thành thế nào, vì sao nó mảnh và không đều, cách giữ vùng tối có khối, trình tự vẽ bằng chì và những lỗi phổ biến.

Viền sáng hình thành thế nào

Hãy tưởng tượng gương mặt là một quả cầu, nguồn sáng ở ngay phía sau. Ánh sáng chiếu lên nửa sau quả cầu, phần bạn không nhìn thấy. Bạn chỉ thấy một dải rất hẹp ở mép, nơi bề mặt cong từ phía trước ra phía sau và vừa kịp nhận sáng. Đó là viền sáng. Nguồn sáng càng lùi ra sau, dải càng hẹp; nguồn sáng lệch sang một bên, dải rộng hơn ở phía đó và có thể lan vào gò má.

Tóc làm viền sáng rực rỡ hơn da. Mỗi sợi tóc mảnh và hơi trong, ánh sáng đi xuyên qua và tán ra, nên mép tóc ngược sáng thường thành một quầng sáng mềm, rộng hơn viền trên da. Lông tơ trên má, trên vành tai cũng bắt sáng theo cách ấy. Vành tai mỏng còn có thể ửng hồng khi ánh sáng đi xuyên qua lớp da, một chi tiết rất nhỏ làm bài vẽ màu sống động.

Viền sáng không đều: chỗ nào bề mặt cong gắt ra sau, như mép trán, mép gò má, đường hàm, viền sẽ sáng và rõ; chỗ nào bề mặt thoải, viền mờ đi hoặc biến mất. Nhìn kỹ người mẫu, bạn sẽ thấy viền đứt quãng, sáng mạnh ở tóc và vai, mờ ở cằm, có khi không có ở cổ. Vẽ đúng sự đứt quãng ấy là chỗ phân biệt bài quan sát với bài vẽ theo công thức.

Vùng tối của gương mặt ngược sáng không phải màu đen

Phản quang làm vùng tối có khối. Ánh sáng từ cửa sổ sau lưng người mẫu đập vào tường, sàn, bàn trước mặt họ rồi hắt ngược lại. Lượng sáng hắt lại này yếu nhưng đủ để thấy trán, mũi, gò má nổi lên trong vùng tối. Nếu bạn tô cả gương mặt một màu xám, bức chân dung chỉ còn là hình cắt.

Bản đồ sáng tối bên trong vùng tối vẫn theo luật cũ. Mặt nào quay về phía nguồn phản quang thì sáng hơn một chút. Nếu phản quang đến từ phía trước và hơi dưới, như từ mặt bàn sáng, thì mặt dưới mũi và cằm sáng hơn; nếu từ tường trắng bên cạnh, một nửa gương mặt sáng hơn nửa kia.

Khoảng chênh rất hẹp. Trong vùng tối, chỗ sáng nhất và chỗ tối nhất có thể chỉ cách nhau hai bậc trên thang 9 bậc. Bạn cần kiên nhẫn chia nhỏ các bậc này, thay vì nhảy từ trung gian sang đen.

Mắt vẫn phải có ánh nhìn. Đôi mắt trong vùng tối ít chi tiết, nhưng vị trí tròng đen và đôi khi một đốm sáng nhỏ phản chiếu khoảng trời phía trước vẫn giữ được ánh nhìn. Đốm này nhỏ và mờ hơn nhiều so với khi đèn chiếu thẳng.

Nền sau lưng rất sáng. Chính sự tương phản giữa nền sáng và gương mặt tối làm viền sáng trông rực. Nếu nền phía sau tối, viền sáng sẽ khó thấy và bài vẽ mất hiệu ứng.

Dựng mẫu ngược sáng tại nhà

Bạn có thể dựng ở bất cứ căn phòng nào có cửa sổ hoặc ban công.

  1. Chọn giờ mặt trời thấp, sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh sáng chiếu xiên vào phòng. Giữa trưa nắng đứng, viền sáng khó thấy.
  2. Cho người mẫu ngồi quay lưng về cửa sổ, cách cửa một hai mét. Kéo rèm mỏng nếu nắng quá gắt, để ánh sáng dịu bớt và mắt người vẽ không bị loá.
  3. Đặt một tờ giấy trắng hay tấm bìa sáng màu trên bàn trước mặt người mẫu: đây là nguồn phản quang để gương mặt có khối.
  4. Ngồi vẽ ở phía trước, lệch một chút sang bên, sao cho bạn thấy viền sáng ở một bên tóc và vai rõ hơn bên kia.
  5. Tránh để mắt mình nhìn thẳng vào nắng sau lưng người mẫu. Nếu phải ngồi đối diện cửa sổ, dùng mũ có vành hay đặt một vật che giữa mắt bạn và khoảng nắng.
  6. Ghi lại giờ vẽ. Ánh sáng ngược chiều thay đổi nhanh; nếu muốn vẽ tiếp hôm sau, quay lại đúng khung giờ ấy.

Nếu không tiện vẽ người, đặt một tượng đầu hoặc một chiếc bình gốm trước cửa sổ là đủ để tập. Bình gốm có men còn cho bạn thấy viền sáng trên bề mặt bóng khác viền sáng trên bề mặt mờ ra sao.

Trình tự vẽ bằng chì

Với ngược sáng, thứ tự ngược với thói quen: làm tối gần hết tờ giấy trước, rồi giữ hoặc lấy lại sáng.

  1. Phác hình nhẹ bằng HB, chú ý đường bao ngoài của đầu, tóc, vai, vì đường bao là chỗ viền sáng sẽ nằm.
  2. Phủ toàn bộ gương mặt, cổ, phần thân trước bằng một lớp xám vừa, bậc 5 hoặc 6. Để nền phía sau rất sáng.
  3. Xác định chỗ phản quang mạnh nhất trên gương mặt, thường là trán, sống mũi, chóp mũi, cằm, và nhấc nhẹ chúng lên bằng tẩy nhồi, chỉ một hai bậc.
  4. Làm tối các vùng không nhận phản quang: hốc mắt, dưới gò má, dưới cằm, bóng cổ.
  5. Giữ hoặc tẩy ra viền sáng: mảnh trên da, rộng và mềm trên tóc. Viền phải đứt quãng theo khối, không chạy liền một đường quanh người.
  6. Làm mép ngoài của tóc tan vào nền sáng bằng vài nét tóc mảnh, để tóc trông như phát sáng.
  7. Lùi xa, nheo mắt: nếu gương mặt trông như hình cắt phẳng, bạn cần thêm phản quang; nếu viền sáng trông như đường kẻ, làm mềm nó và cho đứt quãng.

Mẹo cho người dùng bút chì: tô nền tối trước cho gương mặt rồi mới tẩy viền thường dễ hơn để chừa viền từ đầu, vì viền sáng rất mảnh và khó giữ sạch khi tay quệt qua.

Đặt người ngược sáng vào khung hình

Với chân dung ngược sáng, khung cảnh quanh người mẫu quan trọng hơn thường lệ, vì chính khoảng sáng phía sau là thứ làm nên viền sáng. Bạn nên cho thấy ít nhất một phần nguồn sáng: mép khung cửa, một góc trời, một vệt nắng trên sàn. Người xem hiểu ánh sáng đến từ đâu thì gương mặt tối không còn gây khó chịu mà trở nên tự nhiên.

Bóng đổ của người mẫu lúc này chạy về phía người xem, kéo dài trên sàn hay mặt bàn. Đây là một mảng tối lớn, nối người mẫu với tiền cảnh, và giúp bài vẽ có chiều sâu. Mép bóng gần chân ghế sắc, càng ra xa càng mềm. Nếu sàn bóng, như sàn gạch men lau sạch, bạn còn thấy một vệt phản chiếu sáng của cửa sổ, đặt nó cẩn thận để không cạnh tranh với viền sáng trên tóc.

Về bố cục, gương mặt tối nên đặt trước phần sáng nhất của nền, để tương phản lớn nhất nằm đúng chỗ người xem cần nhìn. Nếu gương mặt rơi vào chỗ nền tối, ví dụ trước khung cửa gỗ, nó sẽ chìm mất. Dịch người mẫu hay dịch chỗ ngồi vẽ của bạn nửa mét đôi khi đủ để giải quyết.

Lỗi hay gặp khi vẽ ngược sáng

Ngược sáng đẹp nhưng dễ hỏng ở những chỗ sau:

  • Viền sáng chạy liền quanh cả người như được tô bằng bút dạ quang: viền thật đứt quãng và đổi độ rộng theo khối.
  • Gương mặt tô đen kín: mất phản quang, mất ánh nhìn, người được vẽ thành bóng ma.
  • Gương mặt sáng như được đèn chiếu thẳng: mâu thuẫn với nền sáng phía sau và mất hết hiệu ứng ngược sáng.
  • Viền sáng trên da rộng bằng viền trên tóc: da không tán sáng mạnh như tóc.
  • Bỏ qua bóng đổ của người trên sàn: bóng ngược sáng đổ về phía người xem, là dấu hiệu rõ nhất cho hướng sáng.
  • Tóc vẽ thành khối đặc có viền: tóc ngược sáng mềm, rìa tóc tan vào ánh sáng.

Phần lớn lỗi sửa được bằng một câu hỏi: ánh sáng chạm vào chỗ này từ đâu? Nếu câu trả lời là từ phía sau, chỗ đó chỉ có thể sáng ở mép; nếu là từ phản quang phía trước, chỗ đó sáng yếu.

Ngược sáng trong tranh và trong đời sống

Ngược sáng mang lại cảm giác bình yên, hoài niệm, có khi buồn nhẹ. Đó là lý do nhiều hoạ sĩ thích vẽ người đứng trước cửa sổ, trước bầu trời chiều. Trong tranh các hoạ sĩ ấn tượng Pháp cuối thế kỷ 19, bạn sẽ thấy nhiều cảnh người trong vườn với nắng lọt qua tóc và vành mũ; nghiên cứu những bức ấy giúp thấy viền sáng có thể được tả chỉ bằng vài nét màu ấm.

Ở Việt Nam, cảnh ngược sáng có ở khắp nơi: bà ngồi bên khung cửa gỗ lúc chiều, người đi chợ sớm với mặt trời lên sau lưng, em nhỏ chơi trên bậc thềm khi nắng tắt. Vẽ người thân trong những khoảnh khắc như vậy thường cho ra những bức chân dung có không khí nhất, vì ánh sáng làm người xem chú ý tới dáng người và khung cảnh thay vì từng chi tiết trên mặt.

Khi vẽ người thân ngược sáng từ một tấm ảnh, nhớ rằng máy ảnh thường làm gương mặt đen hơn mắt thấy, hoặc làm nền trắng xoá. Bạn được quyền làm sáng gương mặt lên một chút so với ảnh, miễn giữ được quan hệ: gương mặt vẫn tối hơn nền, viền sáng vẫn là chỗ sáng nhất trên người. Trước khi đăng bài vẽ ở đâu đó, nên hỏi ý người được vẽ, nhất là với ảnh chụp lúc họ không để ý.

Câu hỏi thường gặp

Ngược sáng và ánh sáng viền có phải là một không?

Gần giống nhau. Ngược sáng chỉ việc nguồn sáng chính ở sau lưng người mẫu. Ánh sáng viền là hiệu ứng viền sáng trên mép khối, có thể đến từ nguồn chính phía sau hoặc từ một nguồn phụ đặt sau và lệch bên trong khi nguồn chính vẫn ở phía trước.

Vẽ ngược sáng bằng màu nước có khó không?

Màu nước hợp với ngược sáng vì bạn để giấy trắng làm viền sáng và nền sáng. Khó ở chỗ phải giữ viền sạch từ đầu. Nhiều người dùng keo chặn màu cho viền tóc, rồi phủ lớp màu da tối cho gương mặt.

Tại sao bài vẽ ngược sáng của mình trông như ảnh đen trắng bị thiếu sáng?

Thường do vùng tối của gương mặt chỉ có một độ xám, không có phản quang. Thêm vài chỗ sáng hơn một hai bậc ở trán, sống mũi, cằm và chú ý để mắt có vị trí tròng đen rõ, bài vẽ sẽ có sức sống.

Có cần vẽ chi tiết mắt, mũi, miệng khi ngược sáng?

Ít hơn nhiều so với khi đèn chiếu thẳng. Mắt chỉ cần vị trí tròng và hốc tối, mũi chỉ cần chóp mũi sáng nhẹ và mặt dưới, miệng chỉ cần khe miệng mờ. Chi tiết quá rõ sẽ mâu thuẫn với ánh sáng.

Làm sao để mắt không bị loá khi vẽ người ngồi trước cửa sổ?

Kéo rèm mỏng để giảm cường độ, ngồi lệch sang bên để không nhìn thẳng vào khoảng sáng, đội mũ có vành hoặc che một tấm bìa phía trên tầm nhìn. Nghỉ mắt sau mỗi hai mươi phút bằng cách nhìn ra xa một vùng tối.

Viền sáng nên dùng tẩy hay để giấy trắng?

Tuỳ chất liệu. Với chì và than, tẩy nhồi lấy sáng sau khi phủ nền thường dễ kiểm soát hơn. Với màu nước, để giấy trắng là cách duy nhất cho viền thật sáng. Với sơn, đắp màu sáng lên sau cùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138