VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng trên gương mặt

Ánh sáng từ dưới lên trên gương mặt: vẽ chân dung bên ngọn nến, bếp lửa, màn hình

Vì sao ánh sáng từ dưới lên làm gương mặt trông lạ, cách bóng đổ đảo chiều, cách vẽ chân dung bên ngọn nến, bếp lửa, màn hình mà vẫn ấm và dễ gần.

Family gathered around a small cooking fire in a kitchen of a stilt house in Sơn La at dusk, faces turned away, warm glow from below on hands and chins

Ánh sáng từ dưới lên đảo ngược toàn bộ quy luật quen thuộc của gương mặt: các mặt quay xuống như mặt dưới mũi, mặt dưới cằm, mi dưới bỗng sáng, còn các mặt quay lên như trán, mi trên, gò má lại chìm vào bóng, và bóng mũi đổ ngược lên giữa hai mắt. Vì mắt người quen thấy gương mặt dưới ánh sáng từ trên cao, kiểu sáng này lập tức trông khác thường, và phim kinh dị hay dùng nó để gây cảm giác bất an.

Nhưng trong đời sống, ánh sáng từ dưới lên rất bình thường: người ngồi bên bếp lửa, người cúi xuống đọc dưới ngọn nến, gương mặt hắt sáng từ màn hình điện thoại trong đêm, người đi trên bãi cát trắng giữa trưa. Bài này giải thích vì sao gương mặt trông lạ dưới nguồn sáng thấp, cách vẽ đúng các vùng sáng tối, và cách giữ cho chân dung ấm áp, gần gũi thay vì đáng sợ.

Vì sao gương mặt trông lạ khi được chiếu từ dưới

Suốt cuộc đời, phần lớn gương mặt ta nhìn thấy đều được chiếu từ trên: mặt trời, đèn trần, cửa sổ phía trên tầm mắt. Bộ não đã học thuộc một bản đồ sáng tối: trán sáng, hốc mắt tối, dưới mũi tối, dưới cằm tối. Khi bản đồ ấy bị đảo, ta vẫn nhận ra người quen, nhưng có cảm giác gương mặt bị biến dạng, nặng nề ở phần trên, phần cằm phình ra.

Người học vẽ cần hiểu cảm giác này đến từ thói quen nhìn, không phải từ bản chất gương mặt. Người được vẽ không trở nên đáng sợ chỉ vì ngồi bên ngọn nến. Vì vậy, khi vẽ người thân dưới ánh sáng thấp, nhiệm vụ của bạn là tả đúng ánh sáng, đồng thời chọn góc nhìn, độ tương phản và màu sắc để giữ được sự ấm áp vốn có của khung cảnh.

Có một điều cần biết thêm: tự nhiên hiếm khi chỉ có ánh sáng từ dưới. Bên bếp lửa, phía trên vẫn có chút sáng từ trời hay đèn xa; trên bãi cát, mặt trời vẫn ở trên đầu, chỉ có cát hắt sáng lên. Trong những trường hợp đó, ánh sáng từ dưới là nguồn phụ hoặc phản quang, nhẹ hơn nguồn chính. Chỉ khi ngồi trong phòng tối với một ngọn nến hay một màn hình, ánh sáng từ dưới mới là nguồn chính duy nhất.

Bản đồ sáng tối khi nguồn sáng ở thấp

So sánh hai bản đồ giúp bạn không vẽ theo thói quen. Giả định một ngọn nến đặt dưới cằm, hơi lệch về phía trước người mẫu, trong phòng tối.

Vùng gương mặtĐèn từ trên caoNguồn sáng từ dưới lên
TránSáng nhấtTối dần lên chân tóc, gần như chìm
Mi trên, gờ lông màyMi trên trong bóng của gờMặt dưới gờ lông mày sáng, mi trên sáng
Hốc mắtTốiPhần dưới sáng, phần trên tối
Mặt dưới mũi, lỗ mũiTốiSáng, lỗ mũi nhìn rõ
Bóng mũiĐổ xuống môiĐổ lên sống mũi, giữa hai mắt
Môi trênTối hơn môi dướiSáng hơn môi dưới
Mặt dưới cằm và hàmTối, đổ bóng xuống cổSáng nhất gương mặt
CổTrong bóng hàmSáng ở phía trước, không có bóng hàm

Nhìn bảng, bạn thấy mọi luật cũ đều đúng, chỉ là hướng đảo ngược: mặt nào quay về phía nguồn sáng thì sáng, mặt nào quay đi thì tối, bóng đổ về phía ngược với nguồn. Không có luật mới nào cả, chỉ cần bỏ thói quen.

Nguồn sáng từ dưới trong đời sống Việt Nam

Bên bếp củi trong căn bếp nhà sàn miền núi, ánh lửa hắt lên gương mặt người ngồi quanh, màu cam đỏ, chập chờn. Trong đêm mất điện ở thành phố, cả nhà quây quanh ngọn nến hay chiếc đèn tích điện đặt trên mặt bàn thấp. Ở chợ đêm, đèn đặt trên quầy hàng chiếu ngược lên mặt người bán. Một người nằm đọc sách trên võng, ánh màn hình điện thoại hắt lên cằm. Những khung cảnh này rất quen, và vẽ chúng là cách hay để luyện ánh sáng thấp.

Mỗi nguồn cho một tính chất khác nhau. Ngọn lửa nhỏ cho ánh sáng ấm, mềm, giảm nhanh theo khoảng cách nên phần trên gương mặt chìm hẳn. Bếp lửa lớn rộng hơn, ánh sáng lan và có nhiều phản quang từ người ngồi cạnh. Màn hình cho ánh sáng lạnh, ngả xanh, phẳng, thường chỉ chiếu một vùng nhỏ quanh cằm, mũi và má. Đèn đặt trên quầy hàng cho ánh sáng cứng, bóng sắc.

Trong lịch sử hội hoạ, Georges de La Tour, hoạ sĩ Pháp thế kỷ 17, nổi tiếng với những cảnh người ngồi bên một ngọn nến trong bóng tối, gương mặt và bàn tay được thắp sáng dịu dàng. Xem tranh ông là cách tốt để thấy ánh sáng thấp có thể tĩnh lặng và ấm, không hề đáng sợ, khi hoạ sĩ chọn đúng độ tương phản và màu.

Dựng mẫu và vẽ chân dung dưới ánh sáng thấp

An toàn trước hết: nếu dùng nến thật, đặt nến trên đĩa sứ, cách xa giấy, tóc và rèm; không để trẻ nhỏ ngồi một mình cạnh lửa. Có thể thay nến bằng đèn pin chiếu qua giấy nến màu cam, hoặc nến điện.

  1. Tắt đèn trong phòng, chỉ giữ nguồn sáng thấp đặt trên bàn trước người mẫu, thấp hơn cằm.
  2. Để người mẫu cúi nhẹ về phía nguồn sáng, như đang đọc hay nhìn ngọn nến. Tư thế cúi làm ánh sáng thấp tự nhiên hơn và gương mặt dịu đi.
  3. Ngồi vẽ ở vị trí lệch ba phần tư, cao ngang tầm mắt người mẫu, đủ ánh sáng phụ cho tờ giấy của bạn nhưng không chiếu lên mẫu.
  4. Dựng hình như bình thường, rồi xác định đường ranh tối: lần này nó chạy ngang trên gò má và dọc mi trên, không phải dọc theo cạnh trán.
  5. Phủ vùng tối cho trán, phần trên hốc mắt, phần trên gò má; giữ sáng cho cằm, mặt dưới mũi, môi trên, mặt dưới gờ lông mày.
  6. Vẽ bóng mũi đổ lên giữa hai mắt và bóng gờ lông mày đổ lên trán, mép bóng mềm vì nguồn sáng nhỏ nhưng gần.
  7. Ghi lại điểm sáng nhất: thường là mặt dưới cằm, chóp mũi, môi trên, và đốm sáng phía dưới tròng mắt.
  8. Lùi xa và hỏi: gương mặt có ấm không? Nếu trông lạnh lẽo, giảm độ đậm vùng tối phía trên một chút và để nền tối mềm hơn.

Nếu vẽ màu, ánh nến và bếp lửa là màu cam ấm, phần trên gương mặt chìm trong bóng ngả tím nâu hoặc xanh nhạt nếu có ánh trời đêm phía trên. Màn hình là màu xanh lạnh, cần tách rõ với màu da ấm hơn ở chỗ không bị chiếu.

Giữ chân dung ấm áp, không biến thành cảnh rùng rợn

Cho người mẫu cúi xuống hoặc nhìn vào nguồn sáng. Gương mặt ngửa lên trên nền tối với ánh sáng thấp là công thức của phim kinh dị. Khi người mẫu cúi xuống, chú tâm vào việc gì đó, khung cảnh trở thành khoảnh khắc riêng tư, lặng lẽ.

Đưa nguồn sáng vào khung hình. Khi người xem thấy ngọn nến, bếp lửa, chiếc điện thoại trong tranh, họ hiểu ngay ánh sáng đến từ đâu và cảm giác lạ biến mất. Ánh sáng thấp không rõ nguồn mới gây bất an.

Thêm chút sáng phụ phía trên. Một vệt sáng nhẹ trên tóc từ ánh trời hay đèn xa làm gương mặt bớt bị cắt đôi. Giữ nguồn phụ yếu hơn nhiều nguồn chính.

Giảm tương phản ở vùng mắt. Đôi mắt có đốm sáng ấm và mi dưới sáng mềm sẽ dễ gần. Hốc mắt đen kịt phía trên với tròng trắng sáng là thứ làm gương mặt trông đe doạ.

Chọn màu ấm cho nền. Nền nâu trầm, đỏ sẫm hợp với ánh lửa hơn nền đen tuyền. Nếu vẽ chì, để nền xám đậm có kết cấu mềm thay vì tô đen kín.

Năm buổi tối luyện ánh sáng thấp

Một chuỗi bài tập ngắn, mỗi buổi chừng hai mươi phút, cần một đèn pin nhỏ hoặc nến điện, giấy vẽ và bút chì. Mục tiêu là thay thói quen nhìn, không phải làm ra bài đẹp.

  1. Buổi một: vẽ một quả trứng và một cái cốc trên bàn tối, chiếu đèn pin từ dưới mép bàn lên. Chỉ ghi lại vùng sáng, vùng tối và hướng bóng.
  2. Buổi hai: soi gương, cầm đèn pin dưới cằm, phác năm bản nhỏ trong năm phút mỗi bản, mỗi bản đèn ở một chỗ: chính giữa, lệch trái, lệch phải, xa hơn, gần hơn.
  3. Buổi ba: nhờ người thân ngồi đọc sách với đèn bàn đặt thấp trên mặt bàn, vẽ một bài mười lăm phút chỉ bằng mảng.
  4. Buổi bốn: vẽ lại cảnh buổi ba nhưng đưa nguồn sáng vào khung hình, thêm cuốn sách và đôi tay sáng lên trước mặt.
  5. Buổi năm: đặt bốn bài cạnh nhau, viết dưới mỗi bài một dòng về điều đã khác so với lần vẽ ánh sáng từ trên. Không chấm, không xếp bài nào hơn bài nào.

Sau năm buổi, khi gặp một gương mặt hắt sáng từ màn hình trên xe buýt đêm hay bên nồi lẩu trong quán, bạn sẽ thấy ngay các vùng sáng tối đảo chiều thay vì chỉ thấy một gương mặt lạ.

Lỗi hay gặp khi vẽ ánh sáng thấp

Phần lớn lỗi đến từ thói quen vẽ ánh sáng từ trên:

  • Vẫn tô tối mặt dưới mũi và dưới cằm theo thói quen, trong khi đó là chỗ sáng nhất.
  • Bóng mũi vẫn vẽ đổ xuống môi: hai hướng sáng mâu thuẫn.
  • Quên rằng ánh nến giảm nhanh theo khoảng cách: trán sáng gần bằng cằm là sai với nguồn sáng nhỏ.
  • Vẽ bóng đổ sắc cạnh như dưới đèn sân khấu: ngọn nến nhỏ mà gần cho bóng mềm hơn.
  • Bỏ quên phản quang: bàn sáng màu hay trang sách trước mặt hắt ánh sáng thêm lên mặt.
  • Biến khung cảnh gia đình thành cảnh doạ người: ngửa mặt người mẫu, tô hốc mắt đen, nền đen kín.

Mỗi lỗi đều sửa được bằng cách quay lại câu hỏi gốc: mặt này quay về phía nguồn sáng hay quay đi? Trả lời câu đó ở từng vùng, bài vẽ sẽ đúng ánh sáng; chọn thêm tư thế và màu ấm, bài vẽ sẽ đúng cảm xúc.

Câu hỏi thường gặp

Có thể vẽ ánh sáng từ dưới lên mà không có người mẫu?

Được. Đặt tượng thạch cao hoặc một quả trứng trên bàn tối, chiếu đèn pin từ dưới lên. Bạn sẽ thấy bóng đổ ngược và mặt dưới sáng. Tự soi gương với đèn pin dưới cằm cũng là cách có mẫu ngay, nhưng đừng nhìn thẳng vào đèn.

Ánh sáng màn hình điện thoại có khác ánh nến không?

Khác về màu và độ lan. Màn hình cho ánh sáng lạnh ngả xanh, phẳng, vùng chiếu nhỏ quanh cằm và mũi. Ánh nến ấm màu cam, mềm, chập chờn, giảm rất nhanh theo khoảng cách. Hai nguồn cho hai không khí hoàn toàn khác.

Dùng nến thật khi vẽ có an toàn không?

An toàn nếu đặt nến trên đĩa sứ chắc chắn, cách xa giấy, tóc, rèm và vật dễ cháy, không để nến cháy khi rời phòng. Có trẻ nhỏ thì nên thay bằng nến điện hoặc đèn pin bọc giấy màu cam.

Vì sao bài vẽ ánh nến của mình trông lạnh lẽo?

Thường do tương phản quá gắt, nền đen tuyền và hốc mắt tối kín. Thêm chút phản quang, giảm độ đậm vùng trên một bậc, để mắt có đốm sáng ấm và đưa nguồn sáng vào khung hình. Nếu vẽ màu, kiểm tra xem bạn đã dùng đủ màu cam vàng chưa.

Ánh sáng hắt từ cát, nước, tuyết có phải ánh sáng từ dưới lên không?

Đó là phản quang từ bề mặt sáng phía dưới, còn nguồn chính vẫn là mặt trời phía trên. Bạn vẽ gương mặt với đèn trên như thường, rồi làm sáng mặt dưới cằm, dưới mũi một chút. Vùng tối vì thế nhạt hơn nhiều so với khi đứng trên nền tối.

Có hoạ sĩ nào nên xem để học ánh sáng thấp?

Georges de La Tour với các cảnh người bên ngọn nến là ví dụ kinh điển. Nhiều tranh của Caravaggio và các hoạ sĩ chịu ảnh hưởng ông cũng dùng ánh sáng tương phản mạnh, dù nguồn thường ở trên cao. Xem tranh, nheo mắt và tìm xem nguồn sáng ở đâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138