VungSang.comVùng Sáng
Bài tập tự luyện sáng tối

Bài tập thang đậm nhạt 9 bậc bằng bút chì: kẻ ô, tô và tự kiểm từng bậc

Cách làm thang đậm nhạt 9 bậc bằng bút chì: chuẩn bị giấy, chọn chì cho từng bậc, tô đều tay, tự kiểm khoảng cách giữa các ô và đem thang vào bài vẽ thật.

Top-down view of two hands shading a strip of nine small squares on white drawing paper with graphite pencils, wooden desk in a Hà Nội apartment, warm desk lamp

Thang đậm nhạt 9 bậc là một dải chín ô vuông xếp liền nhau, đi từ màu trắng của giấy tới độ đậm nhất mà cây chì của bạn đạt được, mỗi ô đậm hơn ô trước một bước đều nhau. Làm xong một thang đúng, bạn có trong tay một chiếc thước đo bằng mắt: nhìn bất kỳ mảng nào trên mẫu vật, bạn biết nó nằm khoảng bậc mấy và tô đúng bậc đó trên giấy.

Đây là bài tập đầu tiên gần như mọi lớp hình hoạ đều giao, vì nó luyện cùng lúc hai thứ: tay kiểm soát lực tô và mắt phân biệt những khác biệt nhỏ về độ sáng. Bài này hướng dẫn từng bước với giấy, vài cây chì, tẩy và thước, kèm cách tự kiểm mà không cần ai chấm, và cách đem thang vào bài vẽ khối, vẽ đồ vật sau đó.

Vì sao bài tập thang đậm nhạt nên làm trước mọi bài sáng tối khác

Khi vẽ một quả cam dưới đèn, cái khó không nằm ở hình tròn mà ở chỗ phân biệt vùng sáng với vùng trung gian, vùng trung gian với vùng tối, rồi giữ cho phản quang đủ sáng mà vẫn thuộc về phía tối. Tất cả những việc đó đều quy về một câu hỏi: mảng này đậm cỡ nào so với mảng kia. Người mới thường chỉ có ba mức trong đầu là trắng, xám và đen, nên bài vẽ ra phẳng hoặc loang lổ. Thang chín bậc buộc bạn tạo ra và gọi tên được những mức nằm giữa.

Lý do thứ hai là kiểm soát tay. Cùng một cây chì, ấn nhẹ hay ấn mạnh, tô một lớp hay ba lớp, đan nét theo một chiều hay hai chiều đều cho độ đậm khác nhau. Thang đậm nhạt là nơi bạn thử hết các cách đó trên những ô nhỏ, sai thì tẩy, không tiếc công như khi hỏng một bài vẽ lớn.

Lý do thứ ba ít người để ý: thang cho bạn biết giới hạn của dụng cụ. Bút chì than chì có độ đậm tối đa nhất định và bị bóng khi tô dày; giấy mịn và giấy có vân giữ chì khác nhau. Biết trước giới hạn đó, bạn sẽ không mất công cố ép một mảng tối sâu hơn mức cây chì cho phép, mà dồn sức vào việc giữ đúng tương quan giữa các vùng.

Chuẩn bị dụng cụ: ít thứ nhưng đúng loại

Bài này không đòi hỏi đồ đắt. Những thứ dưới đây có ở hầu hết hiệu sách, văn phòng phẩm:

  • Giấy: một tờ giấy vẽ hoặc giấy dày hơn giấy in thông thường, mặt hơi nhám để giữ chì. Giấy in mỏng vẫn dùng được nhưng dễ bóng và dễ rách khi tẩy.
  • Bút chì: tối thiểu ba cây ở ba nhóm độ cứng, ví dụ 2H, HB và 4B. Có thêm 2B và 6B hoặc 8B thì càng dễ làm. Chữ H là chì cứng, nét nhạt; chữ B là chì mềm, nét đậm; HB nằm giữa.
  • Tẩy: một tẩy thường để sửa và, nếu có, một tẩy dẻo (loại nặn được) để làm nhạt nhẹ một ô mà không chà xước giấy.
  • Thước và bút chì cứng để kẻ: kẻ ô bằng chì 2H, ấn rất nhẹ để đường kẻ không thành một bậc đậm riêng.
  • Giấy lót tay: một mẩu giấy sạch đặt dưới bàn tay để không làm lem các ô đã tô, nhất là với chì mềm.
  • Dao rọc hoặc gọt chì: chì vót dài, đầu hơi tù giúp tô mảng đều hơn đầu nhọn hoắt.
  • Ánh sáng: ngồi chỗ sáng đều, tránh đèn chiếu thẳng lên mặt giấy tạo vệt bóng loá làm sai cảm giác đậm nhạt.

Nếu chỉ có một cây chì 2B, bạn vẫn làm được thang chín bậc bằng cách thay đổi lực tay và số lớp tô. Thang làm bằng một cây chì còn là bài luyện kiểm soát tay rất tốt, chỉ là bậc đậm nhất sẽ không sâu bằng khi có chì mềm hơn.

Các bước vẽ thang 9 bậc

Cách làm dưới đây quy ước bậc 1 là trắng giấy, bậc 9 là đậm nhất. Một số sách đánh số ngược lại; quy ước nào cũng được, miễn bạn giữ nguyên trong mọi bài tập sau.

  1. Kẻ một dải chín ô vuông liền nhau, mỗi ô cạnh khoảng hai đến ba phân. Ô quá nhỏ khó tô đều, ô quá to tốn thời gian mà không học thêm được gì.
  2. Để trống ô số 1, đó là màu giấy, vùng sáng nhất bạn có.
  3. Tô ô số 9 trước: dùng chì mềm nhất, tô nhiều lớp đan nét theo các chiều khác nhau cho tới khi không đậm thêm được nữa. Đây là trần tối của thang.
  4. Tô ô số 5 tiếp theo, mục tiêu là đúng nửa đường giữa trắng giấy và ô 9. Đặt thang ra xa, nheo mắt, tự hỏi ô 5 có nằm ở giữa không. Thường người mới tô ô 5 quá nhạt.
  5. Tô ô 3 nằm giữa ô 1 và ô 5, rồi ô 7 nằm giữa ô 5 và ô 9. Lúc này bạn có năm mốc chia đều.
  6. Điền nốt ô 2, 4, 6, 8, mỗi ô nằm giữa hai ô kề nó.
  7. Đặt thang ở khoảng cách một sải tay, nheo mắt nhìn cả dải. Ô nào trông như nhảy vọt hoặc gần giống ô bên cạnh thì tô thêm hoặc dùng tẩy dẻo chấm nhẹ để điều chỉnh.
  8. Ghi nhỏ bằng chì ngay dưới mỗi ô tên cây chì và số lớp đã dùng. Sau này bạn tra lại được: bậc 6 của mình là HB tô ba lớp, chẳng hạn.

Thứ tự tô từ hai đầu vào giữa giúp bạn chia đều hơn so với tô lần lượt từ ô 1 tới ô 9. Tô lần lượt, người ta hay tăng mỗi bậc một chút rồi tới ô 6 đã chạm trần, ba ô cuối đậm gần bằng nhau.

Chì nào cho bậc nào: gợi ý để bắt đầu

Mỗi hãng chì, mỗi loại giấy cho kết quả khác nhau, nên bảng dưới chỉ là điểm xuất phát. Thang đầu tiên bạn làm chính là cách để thay bảng này bằng bảng của riêng mình.

BậcGợi ý chìCách tôỞ mẫu vật thường gặp
1Không tôĐể trắng giấyĐiểm bắt sáng trên vật mờ, nền giấy
2–32H hoặc HMột lớp nhẹ, nét đều một chiềuVùng sáng chung trên khối màu nhạt
4–5HBHai lớp đan chéo, lực vừaVùng trung gian, mặt phẳng bàn ở xa đèn
6–72B đến 4BNhiều lớp, đan nhiều chiềuVùng tối, phản quang nằm trong vùng tối
8–96B đến 8BLớp dày, ấn chắc tayĐường ranh tối sát vùng sáng, bóng tiếp xúc dưới đáy vật

Chú ý cột cuối: phản quang nằm ở bậc 6–7 chứ không ở bậc 3–4. Đây là lỗi phổ biến nhất của người mới, tô phản quang sáng đến mức vật như phát sáng từ bên trong. Thang giúp bạn thấy rõ phản quang chỉ là "tối bớt đi một chút" chứ không phải "sáng lên".

Những lỗi hay gặp khi làm thang và cách sửa

Hai bậc liền nhau gần như bằng nhau. Thường xảy ra ở đoạn giữa thang, quanh ô 4 đến ô 6. Cách sửa: che các ô khác bằng hai mẩu giấy, chỉ để lộ hai ô cần so. Khi bị cô lập, khác biệt nhỏ dễ thấy hơn nhiều.

Một bậc nhảy vọt. Ô 7 đậm hẳn so với ô 6 trong khi các khoảng khác đều. Dùng tẩy dẻo chấm nhẹ lên ô quá đậm, không chà, để lấy bớt chì; hoặc tô thêm cho ô quá nhạt.

Ô tô không đều, có vệt sáng tối trong cùng một ô. Thường do đổi lực tay giữa chừng hoặc chì quá nhọn. Tô bằng cạnh ngòi chì, nét ngắn chồng lên nhau, xoay tờ giấy để tay đi theo chiều thoải mái nhất.

Bậc đậm nhất bị bóng loáng. Than chì tô dày phản chiếu ánh sáng, nhìn nghiêng thấy loá như kim loại. Đây là giới hạn của chất liệu, không phải lỗi tay. Nếu muốn bậc 9 sâu và mờ, bạn có thể thử chì than; còn nếu không, chấp nhận trần tối của chì than chì và giữ đúng khoảng cách các bậc dưới nó.

Đường kẻ ô đậm hơn bậc 2. Khi đó đường viền tự thành một mức đậm nhạt và làm rối mắt. Kẻ bằng chì cứng, ấn rất nhẹ, hoặc kẻ rồi chấm tẩy dẻo cho mờ trước khi tô.

Ba biến thể để tập tiếp sau thang đầu tiên

Khi thang chín bậc đầu tiên đã đều, đổi hình thức để tay và mắt không quen lối mòn:

  • Thang năm bậc bằng một cây chì. Chỉ dùng một cây, ví dụ 2B, tạo năm bậc bằng lực tay và số lớp. Bài này buộc bạn kiểm soát lực, rất có ích khi vẽ ngoài trời chỉ mang theo một cây.
  • Dải chuyển liền. Thay vì chín ô tách rời, tô một dải dài đi từ trắng tới đậm nhất không có ranh giới. Dải này luyện cách chuyển mượt, đúng thứ cần khi vẽ vùng trung gian trên khối cầu.
  • Thang đan nét. Không tô mảng mà chỉ dùng nét gạch: bậc nhạt là nét thưa một chiều, bậc đậm hơn thêm chiều thứ hai, thứ ba, và nét dày dần. Đây là nền cho kỹ thuật đan nét khi vẽ bằng bút mực hoặc bút bi, nơi bạn không thể tô mảng.
  • Thang trên giấy màu. Trên giấy xám hoặc giấy nâu nhạt, giấy là bậc giữa; bạn tô chì cho các bậc tối và dùng chì trắng hoặc phấn trắng cho các bậc sáng. Bài này chuẩn bị cho lối vẽ ba tông rất hợp với vẽ tượng và chân dung.

Mỗi biến thể chỉ cần mười lăm đến hai mươi phút. Bạn không cần làm hết trong một tuần; xen kẽ chúng với các bài vẽ khối là vừa.

Đem thang vào bài vẽ thật: đặt cạnh mẫu và so

Thang đậm nhạt chỉ có giá trị khi bạn dùng nó. Cách đơn giản nhất: cắt một dải thang đã làm, bấm lỗ nhỏ ở giữa mỗi ô bằng đầu bút. Khi vẽ, giơ dải thang ra trước mắt, nhìn qua lỗ vào một mảng trên mẫu vật và so với ô xung quanh lỗ. Mảng đó khớp ô nào thì bạn biết cần tô đến bậc ấy.

Cách thứ hai là nheo mắt. Khi nheo, chi tiết nhỏ mờ đi, chỉ còn lại những mảng lớn, và bạn dễ xếp chúng vào ba nhóm sáng, trung gian, tối trước rồi mới chia nhỏ ra. Hãy so liên tục giữa mẫu và bài vẽ, không chỉ nhìn bài vẽ của mình; đôi mắt rất dễ quen với những gì mình vừa tô và cho là đúng.

Ví dụ giả định: bạn vẽ một chiếc cốc sứ trắng trên khăn trải bàn sẫm dưới đèn bàn. So bằng dải thang, bạn có thể thấy mặt tối của cốc trắng chỉ ở bậc 5 trong khi phần khăn được chiếu sáng lại ở bậc 6. Tức là phần tối của cốc trắng vẫn sáng hơn phần sáng của khăn sẫm. Nếu không đo, hầu hết người mới sẽ tô mặt tối của cốc đậm hơn khăn, và chiếc cốc mất luôn cảm giác màu trắng. Đây là lý do thang đậm nhạt được gọi là công cụ, không phải bài tập làm cho xong.

Câu hỏi thường gặp

Làm thang đậm nhạt bao nhiêu lần thì đủ?

Không có con số cố định. Nhiều người làm một thang mỗi tuần trong tháng đầu, mỗi lần đổi giấy hoặc đổi chì. Khi bạn tô được một thang đều mà không phải sửa nhiều, hãy chuyển sang biến thể khác và chỉ quay lại khi đổi dụng cụ mới.

Có nên dùng ngón tay để tán chì cho mịn không?

Tán bằng ngón tay để lại dầu da trên giấy, làm chì bám không đều và khó tẩy về sau. Nếu muốn tán, dùng giấy cuộn tán chì, bông hoặc khăn giấy gấp nhỏ. Với thang đầu tiên, nên tập tô đều bằng nét trước rồi mới học tán.

Vì sao thang của mình nhìn gần thì đều nhưng để xa lại thấy lệch?

Nhìn gần, mắt bị cuốn vào kết cấu nét chì và vân giấy. Nhìn xa, các ô hoà thành mảng và chỉ còn độ sáng tổng thể. Mảng trong bài vẽ cũng được người xem nhìn từ xa, nên luôn kiểm thang ở khoảng cách một sải tay trở lên.

Chụp ảnh thang rồi chuyển sang đen trắng để kiểm có được không?

Được, đó là cách kiểm phụ hữu ích. Lưu ý máy ảnh điện thoại tự cân sáng và tăng tương phản, nên ảnh có thể làm các bậc đầu và cuối trông khác với thật. Dùng ảnh để phát hiện bậc nhảy vọt, còn quyết định cuối cùng vẫn dựa vào mắt nhìn tờ giấy thật dưới ánh sáng đều.

Trẻ em có nên làm thang chín bậc không?

Trẻ nhỏ có thể bắt đầu với thang ba hoặc năm bậc, ô to và tô bằng chì mềm cho dễ thấy kết quả. Mục đích là để trẻ nhận ra có nhiều mức đậm nhạt, không phải để làm cho đều tuyệt đối. Người lớn nên khen việc trẻ tự phát hiện ô nào đậm hơn thay vì nhận xét đẹp hay xấu.

Thang đậm nhạt có dùng được khi vẽ màu không?

Có. Mỗi màu cũng có độ sáng riêng: vàng chanh sáng gần bậc 2, xanh dương đậm có thể ở bậc 7. Khi vẽ màu nước hay sơn, giữ một thang xám bên cạnh để so độ sáng của màu giúp bạn tránh bức tranh rực rỡ mà phẳng, vì các màu cùng một độ sáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138