Notan là cách giản lược một cảnh hay một mẫu vật về hai mảng đen và trắng, hoặc ba mảng sáng, trung gian và tối, bỏ hết chi tiết và sắc độ nhỏ. Bản phác notan thường chỉ bằng bao diêm hay tấm danh thiếp, làm trong vài phút, nhưng cho biết ngay bức vẽ sau này có đứng được hay không: mảng sáng có tụ lại thành một chỗ dễ nhìn, hay vương vãi khắp tờ giấy.
Chữ notan vốn là một khái niệm thẩm mỹ của Nhật Bản về sự hài hoà giữa sáng và tối. Hoạ sĩ và nhà giáo người Mỹ Arthur Wesley Dow đã đưa nó vào giáo trình dạy bố cục của mình cuối thế kỷ 19, và từ đó các lớp vẽ phương Tây dùng chữ này cho loại bài phác mảng đậm nhạt. Bài này hướng dẫn bạn tự tập notan hai mảng, ba mảng, bằng bút dạ, bằng giấy cắt, rồi đem nó vào bài vẽ sáng tối thật.
Notan giúp gì cho người tự học vẽ sáng tối
Các bài tập như thang đậm nhạt hay vẽ quả trứng dạy bạn nhìn từng vùng trên một vật. Notan dạy một kỹ năng khác: nhìn cả bức tranh như một tấm ghép của vài mảng lớn. Khi vẽ một góc phố, một bình hoa trên bàn hay một chân dung, người xem cảm nhận bức tranh từ xa trước tiên, và thứ họ thấy đầu tiên chính là sự sắp xếp của mảng sáng và mảng tối. Chi tiết đẹp mấy cũng không cứu được một bức có mảng lớn rối.
Notan còn giúp quyết định nhanh. Trước khi bỏ hai giờ vẽ một mẫu tĩnh vật, bạn bỏ năm phút phác ba bản notan nhỏ với ba cách xếp khác nhau hoặc ba hướng đèn khác nhau. So ba bản, bạn biết ngay cách nào có mảng tối gom gọn, cách nào để vật chính nổi bật. Đây là lúc rẻ nhất để đổi ý.
Cuối cùng, notan là bài luyện nheo mắt có kỷ luật. Người mới thường thấy quá nhiều sắc độ và không dám gom chúng lại. Khi luật chỉ cho hai hoặc ba mức, bạn phải quyết: vùng trung gian này nên gộp vào sáng hay vào tối. Mỗi quyết định như vậy là một lần mắt bạn học cách xếp đậm nhạt theo nhóm.
Notan hai mảng: chỉ trắng và đen
Bắt đầu với hai mảng là cách nhanh nhất để thấy notan hoạt động thế nào. Bạn cần một bút dạ đen đầu to hoặc bút lông mực, giấy trắng và một mẫu có ánh sáng rõ.
- Kẻ một khung chữ nhật nhỏ, khoảng bằng lòng bàn tay, cùng tỷ lệ với khổ giấy bạn định vẽ sau này.
- Nhìn mẫu, nheo mắt thật nhỏ tới khi cảnh chỉ còn những mảng lờ mờ.
- Quyết định một ranh giới: mọi thứ sáng hơn mức trung bình là trắng, mọi thứ tối hơn là đen. Không có mức thứ ba.
- Vẽ đường viền các mảng tối thật nhanh, rồi tô kín bằng bút dạ. Không vẽ đường viền vật nếu nó không trùng ranh giới mảng.
- Để ý những chỗ một vật tối dính liền với bóng đổ hoặc với nền tối: trong notan chúng nhập thành một mảng, không cần tách.
- Lùi ra xa nhìn bản phác. Nếu không nhận ra được mẫu, thử dời ranh giới sáng tối lên hoặc xuống một chút rồi làm bản khác.
Lần đầu, nhiều người ngạc nhiên vì chỉ với hai mảng mà vẫn nhận ra được chiếc cốc, quả cam hay ngôi nhà. Đó là bằng chứng rằng hình khối dưới ánh sáng được đọc chủ yếu qua mảng, không qua nét viền.
Hai mảng, ba mảng hay bốn mảng: khi nào dùng loại nào
Notan hai mảng là bài khởi đầu, nhưng với bài vẽ sáng tối thực tế, bản ba mảng thường hữu ích hơn. Bảng so sánh dưới giúp bạn chọn.
| Loại | Dụng cụ | Hợp với | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|---|
| Hai mảng | Bút dạ đen, mực, giấy đen cắt dán | Kiểm bố cục, cảnh ngược sáng, đề tài tương phản mạnh | Phải quyết dứt khoát, chấp nhận mất chi tiết |
| Ba mảng | Bút dạ xám nhạt cộng bút đen, hoặc chì mềm tô hai lớp | Tĩnh vật, chân dung, phong cảnh trời nắng | Mảng trung gian không được lấn át, giữ nó gọn |
| Bốn mảng | Hai bút xám khác độ cộng bút đen | Phong cảnh nhiều lớp xa gần, trời mây | Dễ quay lại thói quen thấy quá nhiều sắc độ |
| Thang đầy đủ | Chì nhiều độ cứng | Bài vẽ hoàn chỉnh | Chỉ bắt đầu sau khi bản ba mảng đã ổn |
Với người tự học, một nguyên tắc hữu ích là luôn làm ít nhất một bản ba mảng trước mỗi bài vẽ dài hơn ba mươi phút. Bản phác chỉ tốn vài phút, nhưng nó giữ cho bạn một tấm bản đồ để quay lại kiểm khi bài vẽ đã nhiều chi tiết.
Notan bằng giấy cắt: cách làm khi không quen dùng bút
Một số người thấy tô bút dạ khó kiểm soát, nhất là khi bản phác nhỏ. Giấy cắt là cách thay thế dễ, lại cho phép xếp lại nhiều lần:
- Chuẩn bị: một tấm bìa trắng, vài tờ giấy màu đen và một tờ giấy xám, kéo nhỏ đầu tròn, keo dán khô.
- Cắt mảng tối lớn nhất trước: thường là bóng đổ cộng phần tối của vật chính. Cắt thô, không cần sát đường viền.
- Xếp thử lên bìa: nhìn mẫu, đẩy mảng đen tới đúng vị trí. Lùi ra xa nhìn trước khi dán.
- Thêm mảng xám: cắt giấy xám cho các vùng trung gian lớn như mặt bàn ở xa đèn hoặc phần tường nền.
- Dời thử: trước khi dán, dịch các mảng sang trái, phải, lên, xuống để thấy bố cục thay đổi ra sao. Đây là lợi thế lớn nhất của giấy cắt.
- Dán và ghi chú: dán cố định bản ưng ý nhất, ghi bên cạnh hướng đèn và ngày làm.
- Với trẻ em: người lớn cắt sẵn hoặc giữ kéo; trẻ xếp mảng và tự nói vì sao chọn chỗ đó. Không có cách xếp đúng duy nhất.
Giấy cắt đặc biệt hữu ích khi tập notan cho phong cảnh, vì bạn có thể chồng các lớp xa gần như những tấm phông sân khấu và thấy ngay lớp nào nên sáng hơn.
Những câu hỏi để tự đọc một bản notan
Mảng sáng chính nằm ở đâu? Một bức có sức hút thường có một vùng sáng gom lại, dễ tìm. Nếu mảng trắng rải đều như vải chấm bi, mắt người xem không biết dừng ở đâu.
Mảng tối có liền thành khối không? Những mảng tối lớn, liền nhau, tạo nền vững. Mảng tối vụn vặt làm bức vẽ như bị đục lỗ.
Tỷ lệ sáng và tối có ngang nhau không? Một nửa sáng một nửa tối chia đôi bức tranh, dễ trông tĩnh và cứng. Thường một bên nhiều hơn rõ rệt, ví dụ khoảng hai phần sáng một phần tối, hoặc ngược lại, sẽ có chủ đề hơn.
Vật chính có tách khỏi nền không? Vật sáng trên nền tối hoặc vật tối trên nền sáng đều được. Vật trung gian trên nền trung gian sẽ chìm mất.
Ranh giới mảng có đi theo ánh sáng không? Ranh giới nên nằm ở đường ranh tối của khối và mép bóng đổ, không phải ở đường viền vật. Nếu bản notan nhìn như hình tô màu theo nét viền, bạn đang vẽ vật, chưa vẽ ánh sáng.
Một tuần luyện notan, mỗi ngày mười lăm phút
Lịch dưới đây dành cho tuần đầu tiên làm quen với notan. Mỗi ngày một đề, đi từ mẫu trên bàn ra cảnh quanh nhà, mỗi đề làm ba đến bốn bản nhỏ.
- Ngày 1: một vật trên bàn dưới đèn bàn, notan hai mảng. Làm ba bản với ba hướng đèn: bên trái, bên phải, ngược sáng.
- Ngày 2: nhóm ba vật trong bếp, notan hai mảng. Thử ba cách xếp vật khác nhau và để ý cách nào cho mảng tối gom gọn nhất.
- Ngày 3: cùng nhóm vật, chuyển sang ba mảng. So với bản hai mảng hôm qua, xem mảng trung gian giúp tách vật nào khỏi nền.
- Ngày 4: một góc phòng ban ngày, có cửa sổ. Cửa sổ là mảng sáng, tường quanh là trung gian, đồ đạc phía trong là tối.
- Ngày 5: cùng góc phòng đó vào buổi tối, chỉ một ngọn đèn. Bạn sẽ thấy mảng sáng và tối gần như đảo chỗ cho nhau.
- Ngày 6: một cảnh ngoài cửa hoặc ngoài ban công, ba mảng: trời, cây hoặc nhà xa, vật gần. Làm bằng giấy cắt nếu thích.
- Ngày 7: chọn bản notan bạn thích nhất trong tuần, vẽ nó thành một bài sáng tối đầy đủ khoảng một giờ, đặt bản notan bên cạnh suốt lúc vẽ.
Sau tuần đầu, bạn không cần lịch cố định nữa. Chỉ cần nhớ thói quen: trước bài vẽ dài, làm ba bản notan nhỏ; trong lúc vẽ, đặt bản tốt nhất bên cạnh.
Đem bản notan vào bài vẽ sáng tối thật
Bản notan không bị bỏ đi sau khi vẽ. Đặt nó cạnh tờ giấy lớn trong suốt buổi vẽ. Cứ mỗi hai mươi phút, lùi ra xa, nheo mắt nhìn bài vẽ đang làm, rồi nhìn bản notan. Nếu bài vẽ đã bắt đầu rối, thường là vì bạn đã thêm chi tiết sáng vào vùng tối hoặc chi tiết tối vào vùng sáng, làm vỡ mảng. Bản notan cho bạn biết cần gom lại chỗ nào.
Khi chuyển từ ba mảng sang thang đầy đủ, quy tắc dễ nhớ là các chi tiết bên trong một mảng chỉ được dao động trong phạm vi của mảng đó. Ví dụ giả định: trong bản notan, cả vùng bóng đổ của chiếc ấm là mảng tối. Khi vẽ kỹ, bạn có thể thấy trong bóng có phản quang, có một mép mềm hơn, nhưng không chỗ nào trong bóng được sáng bằng vùng trung gian ngoài bóng. Giữ được kỷ luật đó, bài vẽ của bạn sẽ có chiều sâu mà vẫn đọc rõ từ xa.
Một thói quen nên tập: dành vài trang cuối cuốn sổ chỉ để làm notan từ những cảnh bạn bắt gặp hằng ngày, như góc bàn làm việc buổi tối, hành lang có nắng chiếu xiên, một khung cửa sổ ngược sáng. Không cần vẽ hoàn chỉnh cảnh nào. Sau vài tháng, bạn sẽ có một kho bố cục đậm nhạt cho riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Notan có phải là vẽ bóng đen (silhouette) không?
Không hẳn. Hình bóng đen chỉ tô kín hình dáng vật trên nền sáng. Notan chia mảng theo ánh sáng, nên phần sáng của vật có thể nhập vào nền sáng, phần tối nhập vào bóng đổ. Vì vậy notan thể hiện được ánh sáng, còn hình bóng đen chủ yếu thể hiện đường viền.
Có thể làm notan từ ảnh chụp điện thoại không?
Có thể. Chụp mẫu, chuyển ảnh sang đen trắng và tăng tương phản là cách xem nhanh các mảng lớn. Tuy vậy, tự tay quyết định ranh giới mảng mới là phần luyện mắt, nên dùng ảnh để kiểm lại sau khi đã tự phác, không dùng để thay bước phác.
Bản notan nên to cỡ nào?
Nhỏ thì tốt hơn. Khoảng bằng lòng bàn tay hoặc nhỏ hơn. Khổ nhỏ ngăn bạn sa vào chi tiết và giúp làm nhanh nhiều phương án. Chỉ cần giữ đúng tỷ lệ khung với khổ giấy định vẽ.
Notan có dùng được cho vẽ màu nước và sơn không?
Rất hợp. Với màu nước, notan giúp quyết định trước những vùng phải để giấy trắng, vì màu nước khó lấy lại trắng. Với sơn, notan giúp chọn nền tối hay nền sáng trước khi đắp màu.
Làm notan hai mảng khó quyết ranh giới thì sao?
Thử làm hai bản với hai ranh giới khác nhau: một bản dời ranh giới lên để vùng tối rộng hơn, một bản dời xuống để vùng sáng rộng hơn. So hai bản, chọn bản nhận ra mẫu rõ hơn. Qua vài lần, bạn sẽ có cảm giác chọn nhanh hơn.