Nghiên cứu tranh hoạ sĩ là phác lại ánh sáng trong một bức tranh nổi tiếng, không nhằm chép giống từng nét mà để hiểu người hoạ sĩ đã đặt nguồn sáng ở đâu, chia mảng sáng tối thế nào và để người xem nhìn vào đâu trước. Đây là cách học có từ lâu: nhiều thế hệ người học vẽ đã ngồi trong bảo tàng chép tranh của các bậc thầy đi trước.
Với người tự học sáng tối, tranh của Caravaggio, Rembrandt và Vermeer là ba bài học khác nhau về ánh sáng: một bên tương phản gắt, một bên bóng tối ấm và sâu, một bên ánh sáng ban ngày dịu từ cửa sổ. Bài này hướng dẫn cách chọn tranh, các bước phác lại từ notan tới chi tiết, cách ghi chú điều học được, và lưu ý về bản quyền khi chép tranh.
Vì sao chép ánh sáng trong tranh lại giúp bạn vẽ tốt hơn
Khi vẽ từ mẫu thật, bạn phải tự quyết định mọi thứ: dựng mẫu, đặt đèn, chọn bố cục, rồi mới tới đậm nhạt. Khi nghiên cứu một bức tranh, mọi quyết định đó đã được một người có kinh nghiệm làm sẵn. Việc của bạn là tìm ra những quyết định ấy và hiểu lý do. Vì sao vùng sáng nhất nằm trên gương mặt mà không trên tấm vải trắng bên cạnh. Vì sao bóng tối nền lại nuốt mất đường viền vai nhân vật. Mỗi câu hỏi như vậy là một bài học mà mẫu thật không tự đặt ra cho bạn.
Chép tranh cũng buộc bạn nhìn lâu. Người xem tranh trong bảo tàng thường dừng trước mỗi bức chưa tới một phút. Người chép tranh nhìn cùng một bức trong một hai giờ, và dần nhận ra những thứ không thấy khi lướt qua: một vệt phản quang nhỏ trên cạnh bàn, một mép bóng mềm hơn mép kia, một vùng nền hơi sáng lên phía sau đầu nhân vật để tách nó ra.
Còn một lợi ích ít người nói tới: tranh là ánh sáng đã được chọn lọc. Mẫu thật trên bàn của bạn có thể có một vệt sáng lạc từ đèn hành lang, một bóng mờ không rõ nguồn. Hoạ sĩ đã bỏ đi những thứ đó, hoặc giữ lại có chủ ý. Khi phác lại, bạn học được cả việc bỏ bớt: không phải mọi vệt sáng nhìn thấy đều cần vẽ, chỉ những vệt giúp người xem đọc ra khối và trọng tâm. Đây là bước chuyển từ vẽ đúng sang vẽ có chủ đích, và tranh của người đi trước là nơi dễ thấy nó nhất.
Điều cần nhớ là mục đích học, không phải làm ra bản sao. Bản phác của bạn có thể nhỏ, bằng chì, chỉ ba mảng, thiếu hết màu sắc. Nếu nó cho bạn hiểu được cách bức tranh vận hành ánh sáng, bài tập đã đạt.
Ba lối ánh sáng để bắt đầu nghiên cứu
Ba hoạ sĩ dưới đây sống trong thế kỷ 16 và 17, được nhắc nhiều trong sách dạy vẽ khi bàn về ánh sáng. Mỗi người cho một bài học khác nhau. Bảng chỉ mô tả đặc điểm chung đã được giới nghiên cứu ghi nhận; khi chọn một bức cụ thể, bạn hãy tự quan sát để kiểm.
| Hoạ sĩ | Đặc điểm ánh sáng thường thấy | Điều người tự học có thể rút ra |
|---|---|---|
| Caravaggio (Ý, 1571–1610) | Nguồn sáng mạnh từ một phía, thường từ trên cao, nền tối gần như đen, nhân vật nổi lên từ bóng tối | Tương phản mạnh, mảng tối lớn nuốt đường viền, chọn chỗ sáng làm trọng tâm |
| Rembrandt (Hà Lan, 1606–1669) | Phần lớn bức tranh chìm trong bóng tối ấm, ánh sáng gom về gương mặt và bàn tay, chuyển sáng tối mềm | Giữ vùng sáng nhỏ và quý, vùng tối vẫn có chi tiết mờ chứ không đen đặc |
| Vermeer (Hà Lan, 1632–1675) | Ánh sáng ban ngày dịu từ cửa sổ, thường ở bên trái, lan đều trong phòng, nhiều phản quang | Ánh sáng mềm, bóng nhạt, tương quan đậm nhạt hẹp mà vẫn rõ khối |
Kiểu tương phản mạnh như Caravaggio thường được gọi bằng thuật ngữ tiếng Ý chiaroscuro, nghĩa đen là sáng–tối, và dạng đẩy tới cực điểm đôi khi được gọi là tenebrism. Bạn không cần nhớ thuật ngữ; chỉ cần nhận ra rằng ba bức tranh chọn ba mức tương phản khác nhau cho ba cảm giác khác nhau.
Chọn tranh và chuẩn bị bản in để nghiên cứu
Một bản in hoặc ảnh chất lượng kém sẽ dạy bạn sai về ánh sáng. Chuẩn bị như sau:
- Ưu tiên ảnh do bảo tàng công bố: nhiều bảo tàng lớn cho xem ảnh độ phân giải cao các tác phẩm trong sưu tập. Ảnh cắt xén, chỉnh màu trên mạng xã hội thường đẩy tương phản và làm mất chi tiết trong vùng tối.
- Chọn tranh có một nguồn sáng rõ: cho lần đầu, tránh những bức có nhiều nguồn sáng hoặc cảnh đông người. Một chân dung nửa người hoặc một cảnh trong phòng có một khung cửa sổ là hợp.
- Xem trên màn hình đủ lớn hoặc in ra: màn hình điện thoại quá nhỏ để thấy mép bóng. In ra khổ A4 trên giấy thường cũng được, miễn là bạn biết bản in tối hơn tranh thật.
- Làm thêm một bản đen trắng: chuyển ảnh sang đen trắng để thấy đậm nhạt mà không bị màu đánh lừa. Một chiếc áo đỏ rực có thể chỉ ở mức trung gian.
- Đặt giới hạn thời gian: buổi đầu, khoảng một đến một tiếng rưỡi là đủ. Chép tranh không có điểm dừng tự nhiên, dễ kéo dài tới mỏi mắt.
- Nếu có dịp tới bảo tàng: mang theo sổ nhỏ, chì và tẩy, không mang màu ướt nếu chưa hỏi quy định. Đứng hoặc ngồi đúng chỗ cho phép, không chắn lối người xem khác.
Ở Việt Nam, bạn cũng có thể nghiên cứu tranh của các hoạ sĩ Việt Nam đang trưng bày ở các bảo tàng mỹ thuật hoặc in trong sách mỹ thuật. Với tranh sơn mài, bạn có thể quan sát cách lớp sơn then đen và các mảng vàng, bạc tạo tương phản rất riêng.
Các bước phác lại ánh sáng của một bức tranh
Trình tự này đi từ tổng thể tới chi tiết, giống như khi bạn vẽ từ mẫu thật, nhưng mỗi bước có thêm một câu hỏi để tự trả lời.
- Tìm nguồn sáng. Nhìn bóng đổ và vị trí vùng sáng trên các gương mặt, vật thể. Ánh sáng đến từ đâu, cao hay thấp, cứng hay mềm? Ghi một mũi tên nhỏ ở góc giấy.
- Phác notan hai mảng. Khổ nhỏ bằng lòng bàn tay, chỉ đen và trắng. Hỏi: mảng sáng chiếm bao nhiêu phần bức tranh?
- Phác ba mảng. Thêm mức trung gian. Hỏi: mảng trung gian nằm ở đâu, nó giúp chuyển hay giúp tách?
- Tìm điểm sáng nhất và điểm tối nhất. Đánh dấu bằng một dấu cộng và một dấu trừ trên bản phác. Thường chúng nằm gần nhau, ở trọng tâm bức tranh.
- Chép một chi tiết lớn hơn. Chọn một vùng như gương mặt, bàn tay, hay một đồ vật trên bàn, chép bằng chì hoặc than ở khổ lớn hơn với đầy đủ thang đậm nhạt.
- Tìm mép bóng. Trên chi tiết đã chép, đánh dấu chỗ mép sáng tối sắc và chỗ mép mềm. Hoạ sĩ thường để mép sắc ở trọng tâm và mềm dần ra xa.
- Ghi chú ba dòng. Dưới bản phác, viết ba điều bạn học được, bằng lời của chính bạn.
Không cần làm hết bảy bước trong một buổi. Hai bước đầu cho mỗi bức là bài tập mười lăm phút rất tốt; bước năm có thể để riêng một buổi khác.
Đem điều học được về mẫu thật trên bàn
Nghiên cứu tranh chỉ trọn vẹn khi bạn thử áp dụng lên mẫu của mình. Sau một buổi phác tranh của Caravaggio, hãy dựng một mẫu tĩnh vật trong phòng tối, đặt đèn cao bên trái, phủ nền bằng một tấm vải sẫm. Vẽ mẫu đó theo cách của bức tranh: để nền nuốt đường viền phía tối của vật, gom ánh sáng về một điểm.
Sau một buổi với Vermeer, đặt mẫu cạnh cửa sổ vào buổi sáng, không bật đèn. Bạn sẽ thấy ngay ánh sáng ban ngày dịu hơn hẳn đèn bàn, bóng nhạt hơn, và có nhiều phản quang từ tường, bàn. Thử vẽ trong một khoảng đậm nhạt hẹp: không có chỗ nào đen đặc, không có chỗ nào trắng loá ngoài một hai điểm bắt sáng.
Sau một buổi với Rembrandt, thử một chân dung người thân dưới một ngọn đèn duy nhất, để phần lớn bản vẽ trong vùng tối nhưng vẫn gợi được vai áo, mái tóc. Hỏi ý người thân trước khi vẽ và giữ cho họ ngồi thoải mái. Ba buổi thử này cho bạn thấy cùng một bàn tay vẽ, chỉ thay cách dùng ánh sáng, đã tạo ra ba không khí rất khác nhau.
Bản quyền và sự trung thực khi chép tranh
Chép để học là thói quen phổ biến. Chép tranh trong sổ tay hay tập vẽ để tự học không có gì sai. Điều cần cẩn thận là khi bạn đem bản chép ra ngoài.
Tranh cổ khác tranh đương đại. Tranh của các hoạ sĩ thế kỷ 17 đã qua rất lâu thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Tranh của hoạ sĩ đương đại hoặc mới mất chưa lâu có thể vẫn đang được bảo hộ. Nếu định đăng, triển lãm hay bán, hãy kiểm quy định hiện hành về quyền tác giả.
Ghi rõ là bản nghiên cứu. Khi đăng bản phác lên mạng, ghi tên hoạ sĩ và tên tác phẩm gốc, kèm chữ "nghiên cứu theo" hoặc "chép theo". Không ký tên mình như thể đó là sáng tác.
Không bán như tranh gốc. Một bản chép kỹ có thể trông giống tranh thật. Không bao giờ đem bán hoặc tặng với hàm ý đó là bản gốc hay bản do chính hoạ sĩ làm.
Ảnh của bảo tàng có điều khoản riêng. Ảnh chụp tác phẩm do bảo tàng công bố đôi khi có điều kiện sử dụng riêng. Dùng để xem và chép tự học thường không có vấn đề; đăng lại ảnh thì nên đọc điều khoản của nơi công bố.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chép tranh bằng màu không hay chỉ bằng chì?
Với mục đích học sáng tối, chì hoặc than là đủ và còn tốt hơn, vì bạn tập trung vào đậm nhạt mà không bị màu cuốn đi. Khi đã quen, bạn có thể chép bằng màu một chi tiết nhỏ để học thêm về màu của ánh sáng và bóng.
Làm sao biết bức tranh mình chọn có ánh sáng hợp để học?
Thử nheo mắt nhìn ảnh thu nhỏ. Nếu bạn vẫn nhận ra được bố cục qua vài mảng sáng tối rõ ràng, bức tranh hợp để học. Nếu chỉ thấy một màu xám đều, bức tranh dựa vào màu nhiều hơn vào đậm nhạt, nên để dành cho sau.
Chép tranh có làm mất phong cách riêng không?
Không. Bạn học cách người khác giải quyết vấn đề, rồi tự chọn dùng hay không. Phong cách riêng hình thành từ nhiều thứ đã học được và cách bạn nhìn thế giới. Chép nhiều hoạ sĩ khác nhau còn giúp bạn tránh bắt chước một người duy nhất.
Người mới có nên chép tranh của Rembrandt không, hay quá khó?
Có thể chép, miễn là chọn bước phù hợp. Phác notan hai và ba mảng từ tranh của Rembrandt là bài người mới làm được ngay. Phần chép chi tiết gương mặt với đầy đủ sắc độ nên để lại khi đã vẽ được khối cầu và quả trứng chắc tay.
Có nên đối chiếu nhiều ảnh của cùng một bức tranh không?
Nên. Ảnh từ các nguồn khác nhau thường lệch màu và lệch độ sáng. Đối chiếu hai ba ảnh giúp bạn biết đâu là đặc điểm của bức tranh, đâu là do máy chụp hay do in ấn. Ảnh do chính bảo tàng công bố thường đáng tin hơn.