VungSang.comVùng Sáng
Bóng đổ và phối cảnh bóng

Bóng đổ của vật trong suốt: vẽ bóng ly nước, chai nhựa và vệt sáng hội tụ

Vì sao ly nước, chai nhựa vẫn có bóng đổ: viền đậm, lòng nhạt, vệt sáng hội tụ, bóng thuỷ tinh màu. Cách dựng hình bóng và giữ giấy trắng khi vẽ chì.

Glass of water and clear plastic bottle on white tablecloth beside a sunny window in Nha Trang, Khánh Hòa, bright light patterns glowing inside their shadows, close-up low angle

Vật trong suốt vẫn có bóng đổ, nhưng bóng ấy nhạt hơn, có viền đậm ở hai bên và thường chứa một vệt sáng chói bên trong. Thuỷ tinh và nước không cho ánh sáng đi thẳng qua nguyên vẹn: một phần bị phản xạ ở bề mặt, một phần bị bẻ hướng khi đi qua mặt cong. Ở mép ly, ánh sáng bị bẻ đi nhiều nhất nên mép bóng tối; ở giữa, ly nước hoạt động như một thấu kính, gom ánh sáng lại thành vệt hội tụ sáng hơn cả mặt bàn xung quanh.

Vẽ đúng những đặc điểm ấy là chỗ phân biệt một chiếc ly "có hồn" với một chiếc ly như cắt từ bìa xám. Bài này giải thích từng phần trong bóng của ly nước, so sánh ly rỗng, ly đầy, chai nhựa, kính mờ và thuỷ tinh màu, chỉ cách dựng hình bóng, cách giữ giấy trắng cho vệt sáng khi vẽ chì, và một bài tập an toàn với chai nhựa trên bàn.

Vì sao vật trong suốt vẫn có bóng

Ánh sáng đi từ không khí vào thuỷ tinh hay nước thì bị bẻ hướng, gọi là khúc xạ. Khi tia sáng chạm mặt kính gần như vuông góc, phần lớn đi qua, chỉ một phần nhỏ bị phản xạ lại. Khi tia sáng chạm mặt kính rất xiên, như ở hai mép của chiếc ly tròn khi nhìn từ nguồn sáng, phần phản xạ tăng mạnh và phần đi qua bị bẻ lệch đi nhiều. Kết quả là chỗ đáng lẽ nhận ánh sáng đi qua mép ly lại thiếu sáng, nên bóng có viền tối.

Ngoài ra, thuỷ tinh dày, nước đục nhẹ hay chất liệu có màu còn hấp thụ một phần ánh sáng. Ly đựng trà, chai thuỷ tinh xanh, cốc nhựa mờ đều làm bóng sẫm hơn và đổi màu.

Phần ánh sáng bị bẻ hướng không mất đi. Nó dồn sang chỗ khác. Thân ly tròn đựng nước giống một thấu kính hình trụ: ánh sáng đi qua bị gom lại thành một vệt sáng hẹp, có khi chói hơn cả mặt bàn bên ngoài. Vệt này thường nằm trong vùng bóng, ở phía xa nguồn sáng. Trong sách tiếng Anh nó được gọi là caustic; tiếng Việt có thể gọi là vệt sáng hội tụ.

Như vậy bóng của vật trong suốt là một bản đồ ánh sáng bị sắp xếp lại: chỗ thiếu, chỗ thừa, chỗ đổi màu. Người vẽ không cần tính khúc xạ, chỉ cần biết những vùng ấy tồn tại để tìm chúng khi quan sát.

Giải phẫu bóng một ly nước dưới đèn

Đường viền bóng tổng thể. Vẫn tuân theo hình học như bóng một khối trụ: hai đường bóng của hai mép ly đi từ đáy ly ra xa, khép lại ở bóng của miệng ly. Bạn dựng đường viền này như với một khối trụ đặc.

Hai viền tối ở mép. Dọc hai bên bóng có hai dải đậm, tương ứng với chỗ ánh sáng sượt xiên qua mép ly và bị bẻ đi. Đây thường là phần đậm nhất của bóng.

Lòng bóng nhạt. Phần giữa bóng nhạt hơn nhiều so với bóng của một vật đục, vì phần lớn ánh sáng vẫn đi qua được.

Vệt sáng hội tụ. Một vệt sáng hẹp, cong, nằm trong lòng bóng hoặc ngay sát đầu bóng. Với ly đầy nước dưới nắng, vệt này rất chói. Vị trí và hình dạng thay đổi khi bạn dời đèn hay đổi mực nước.

Mép mực nước. Nếu ly chỉ đầy một nửa, bóng có một đường ngang chia hai phần: phần tương ứng với nước có vệt hội tụ rõ, phần tương ứng với khoảng không trong ly chỉ có viền mép mờ. Đường chia này là chi tiết tinh tế, ít người để ý.

Bóng của đáy ly. Đáy thuỷ tinh dày thường tạo một vòng sáng tối nhỏ quanh chân ly, ngay chỗ tiếp xúc với mặt bàn.

Ly rỗng, ly đầy, chai nhựa, kính mờ, thuỷ tinh màu

Mỗi loại vật trong suốt cho bóng khác nhau một chút. Quan sát kỹ trước khi vẽ, vì trí nhớ thường gộp chúng làm một:

VậtBóng trông thế nàoMẹo khi vẽ
Ly thuỷ tinh rỗngRất nhạt, chủ yếu là hai viền mảnh và vài vệt nhỏ từ đáy lyĐừng tô lòng bóng; chỉ nhấn viền và chân ly
Ly đầy nước trongViền tối rõ, lòng nhạt, vệt hội tụ chói nằm phía xaGiữ giấy trắng cho vệt hội tụ ngay từ đầu
Chai nhựa đựng nướcNhư ly đầy nhưng vệt hội tụ méo theo các gờ của chaiTheo dõi gờ chai để vẽ vệt sáng gãy khúc
Ly kính mờBóng xám đều, mềm, ít vệt sángVẽ gần như bóng vật đục nhưng nhạt hơn
Thuỷ tinh màuBóng nhuộm màu của thuỷ tinh, vệt hội tụ cũng có màuVới chì, thể hiện bằng độ đậm; với màu nước, pha nhẹ màu của thuỷ tinh vào bóng

Bảng này mô tả trường hợp phổ biến dưới một nguồn sáng chính. Dưới ánh sáng tản như trời râm, mọi vệt hội tụ gần như biến mất, bóng của vật trong suốt chỉ còn là một vùng nhạt mềm.

Dựng hình bóng chiếc ly theo đèn

Ly là một khối trụ, nên khung bóng dựng như khối trụ rồi mới thêm chi tiết bên trong:

  1. Vẽ ly bằng nét mảnh: elip miệng ly, elip đáy ly, hai cạnh thân. Elip đáy rộng hơn elip miệng một chút khi mắt cao hơn ly.
  2. Xác định chân nguồn sáng trên mặt bàn. Kẻ hai đường từ chân nguồn sáng tiếp xúc với hai bên của elip đáy ly, kéo dài ra phía sau. Đây là hai cạnh bên của bóng.
  3. Dựng bóng của elip miệng ly: chọn vài điểm trên elip miệng (trái, phải, xa, gần), dóng thẳng mỗi điểm xuống mặt bàn để có chân, rồi dựng bóng từng điểm như dựng bóng cột.
  4. Nối các điểm bóng thành một elip (thường to và dẹt hơn elip miệng thật). Nối hai cạnh bóng ở bước hai tiếp xúc với elip bóng này.
  5. Trong khung bóng vừa có, đánh dấu nhẹ vị trí hai viền tối dọc hai cạnh, và vùng vệt hội tụ theo quan sát.

Vệt hội tụ không dựng bằng thước được; bạn quan sát mẫu thật hoặc nhớ quy luật chung: nó nằm phía xa nguồn sáng, đối xứng theo trục của bóng nếu ánh sáng chiếu thẳng vào ly.

Giữ giấy trắng: kỹ thuật vẽ chì cho vật trong suốt

Cái khó nhất khi vẽ bóng vật trong suốt bằng bút chì là vệt hội tụ sáng hơn cả mặt bàn. Bút chì chỉ thêm được độ đậm, nên chỗ sáng nhất trong tranh là giấy trắng chưa động bút. Vì vậy, ngay từ bước phác hình, bạn khoanh vùng vệt hội tụ bằng một đường cực nhẹ và tuyệt đối không tô vào đó. Mặt bàn xung quanh phải được tô một lớp xám nhẹ để vệt sáng nổi lên.

Tô bóng theo thứ tự: lớp xám rất nhẹ cho toàn bộ khung bóng (trừ vệt hội tụ), sau đó nhấn hai viền tối dọc hai cạnh bằng 2B hoặc 3B, rồi nhấn vùng tối nhỏ ở chân ly. Lòng bóng giữ nhạt. Cuối cùng, dùng tẩy dẻo chấm nhẹ để làm sạch vệt hội tụ nếu lỡ bị bụi chì.

Với màu nước, nguyên tắc giống hệt: để giấy trắng cho vệt sáng, quét bóng bằng lớp màu loãng. Với than vẽ trên nền tối, bạn có thể đi ngược lại, lấy sáng bằng tẩy, vì nền than cho phép xoá ra sáng.

Một lưu ý về tỉ lệ đậm nhạt: bóng của ly trong suốt luôn nhạt hơn bóng của một vật đục cùng cỡ đặt cạnh. Nếu tĩnh vật của bạn có cả quả cam và ly nước, so sánh hai bóng với nhau thường xuyên trong lúc tô.

Những lỗi hay gặp khi vẽ bóng vật trong suốt

Tô bóng ly đậm như bóng vật đục. Đây là lỗi phổ biến nhất. Chiếc ly lập tức trông như làm bằng gốm. Nếu đã lỡ tô đậm, dùng tẩy dẻo thấm bớt lòng bóng, chỉ chừa lại hai viền mép.

Bỏ quên vệt hội tụ. Không có vệt sáng trong bóng, ly nước mất hẳn cảm giác chứa nước. Ngay cả khi vệt rất nhỏ, một nét giấy trắng mảnh trong lòng bóng đã đủ để người xem đọc ra chất liệu.

Vệt hội tụ nằm sai phía. Vệt sáng gần như luôn nằm ở phía xa nguồn sáng, bên trong hoặc ngay đầu bóng. Đặt nó sát chân ly về phía đèn là trái với đường đi của ánh sáng.

Vẽ bóng không có hình dạng. Vì bóng nhạt, nhiều người chỉ quệt vài vệt xám mờ. Bóng vẫn phải có đường viền đúng hình học như khối trụ; chi tiết bên trong mới là phần mềm mại.

Quên rằng thuỷ tinh cũng phản chiếu. Mặt bàn sáng hay tấm khăn màu đặt cạnh có thể in hình phản chiếu lên thân ly. Đó là chuyện của thân ly chứ không phải của bóng; đừng lẫn phản chiếu trên thân ly với vệt sáng trên mặt bàn.

Mép bóng sắc đều. Bóng của ly cũng tuân theo luật sắc ở gốc, mềm ở ngọn như mọi bóng khác. Phần bóng của miệng ly nằm xa nhất nên mềm nhất, có khi chỉ còn một vệt viền mờ.

Bài tập an toàn với chai nhựa và ly nước

Bài tập này dùng chai nhựa trong là chính để an toàn, nhất là khi có trẻ em. Nếu dùng ly thuỷ tinh, đặt giữa bàn, xa mép, và người lớn trông.

  1. Đặt một chai nhựa trong, rỗng, trên tờ giấy trắng dưới đèn bàn. Vẽ bóng trong 10 phút, chú ý hai viền mép.
  2. Đổ nước vào chai tới nửa. Vẽ lại bóng trong 10 phút, tìm đường mép mực nước và vệt hội tụ.
  3. Đổ đầy chai. Dời đèn sang trái, sang phải, cao, thấp, quan sát vệt hội tụ di chuyển và đổi hình. Ký hoạ nhanh ba vị trí.
  4. Nhỏ vài giọt màu thực phẩm vào nước (nếu có), quan sát bóng đổi màu. Ghi chú bằng chữ bên cạnh bản chì.
  5. Đặt chai cạnh một quả chuối hay quả cam. Vẽ cả hai cùng bóng của chúng, so độ đậm hai bóng.

Không cần vẽ đẹp. Mục tiêu là tìm thấy vệt hội tụ bằng mắt mình, vì một khi đã thấy, bạn sẽ thấy nó ở khắp nơi: dưới chén nước chấm trên mâm cơm, dưới cốc trà đá ở quán ven đường, dưới bể cá trên kệ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao vệt sáng trong bóng ly nước lại sáng hơn cả mặt bàn?

Thân ly tròn đựng nước gom ánh sáng từ một vùng rộng vào một dải hẹp, giống kính lúp gom nắng. Dải hẹp ấy nhận nhiều ánh sáng hơn chỗ mặt bàn chỉ được chiếu trực tiếp, nên trông chói hơn. Ở chỗ khác trong bóng thì ngược lại, thiếu sáng vì ánh sáng đã bị dồn đi.

Ly rỗng có vệt sáng hội tụ không?

Thường rất yếu. Thành ly mỏng làm lệch ánh sáng ít, nên bóng ly rỗng chủ yếu là hai viền mảnh và vài vệt nhỏ do đáy ly dày. Khi đổ nước vào, thân ly thành thấu kính thật sự và vệt hội tụ hiện ra rõ.

Vẽ bóng thuỷ tinh màu bằng bút chì thì làm thế nào?

Bút chì không có màu nên bạn thể hiện bằng độ đậm. Thuỷ tinh màu đậm như nâu, xanh lá thẫm cho bóng sẫm hơn thuỷ tinh trong. Giữ vệt hội tụ sáng hơn lòng bóng nhưng không trắng tinh như với ly nước trong.

Có nên dùng bút gel trắng để vẽ vệt sáng không?

Có thể dùng để nhấn chi tiết nhỏ cuối cùng, nhưng không nên dựa vào nó cho vệt sáng lớn. Giữ giấy trắng cho kết quả tự nhiên hơn, chuyển tiếp mềm hơn. Bút gel trắng nằm trên lớp chì thường trông như một miếng dán.

Đặt vật thuỷ tinh dưới nắng có nguy hiểm không?

Ly hay chai đầy nước để dưới nắng gắt lâu có thể gom nắng thành điểm nóng trên giấy, vải hay đồ dễ cháy. Khi làm bài tập dưới nắng, đừng để lâu, không để cạnh giấy vụn, và dọn đi khi xong. Với trẻ em, dùng chai nhựa và có người lớn bên cạnh.

Vẽ bóng vật trong suốt theo ảnh chụp có dễ hơn không?

Ảnh giúp vì vệt hội tụ đứng yên để bạn nhìn kỹ. Nhưng máy ảnh hay làm chỗ sáng bị cháy trắng và chỗ tối bị đen kịt, mất chi tiết trong viền bóng. Tốt nhất là chụp ảnh để tham khảo bố cục, còn vẽ chi tiết bóng thì quan sát mẫu thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138