VungSang.comVùng Sáng
Bóng đổ và phối cảnh bóng

Vẽ bóng đổ dưới nắng mặt trời: tia song song và độ dài bóng theo giờ

Vẽ bóng đổ dưới nắng: vì sao tia mặt trời song song, độ dài bóng đổi theo độ cao mặt trời ra sao, dựng bóng khi nắng chiếu ngang và bài tập đo bóng que.

Courtyard of a tube house in Huế at late afternoon, wooden stool and clay pots casting long parallel shadows on brick tiles, sketchbook with blank pages on the step, low side angle

Dưới nắng, mặt trời ở xa đến mức các tia sáng tới vật coi như song song với nhau, nên bóng của mọi vật trên cùng mặt đất nằm song song và cùng hướng. Độ dài bóng chỉ phụ thuộc vào chiều cao vật và độ cao của mặt trời trên bầu trời: mặt trời càng thấp, bóng càng dài. Khi mặt trời cao 45 độ, bóng dài đúng bằng chiều cao vật; ở 30 độ, bóng dài gần gấp đôi.

Hai ý ấy đủ để bạn vẽ bóng của cả một dãy cây, một hàng cột hay một sân nhà phơi nắng sao cho khớp nhau. Bài này giải thích vì sao tia nắng song song, cách dựng bóng khi mặt trời chiếu ngang mặt tranh (trường hợp dễ nhất), bảng độ dài bóng theo góc mặt trời, đặc điểm nắng ở Việt Nam và một bài tập đo bóng que trong sân nhà.

Vì sao tia nắng song song còn tia đèn bàn thì toả ra

Mọi nguồn sáng nhỏ đều phát tia theo mọi hướng, kể cả mặt trời. Điều khác nhau là khoảng cách. Đèn bàn chỉ cách que tre vài gang tay, nên hai tia sáng tới hai đầu cái bàn tạo với nhau một góc rõ rệt; bóng các vật vì thế toả ra như nan quạt quanh chân đèn. Mặt trời cách Trái Đất khoảng 150 triệu cây số; so với khoảng cách đó, cả thành phố của bạn chỉ là một điểm, nên các tia nắng tới mọi ngôi nhà trong xóm gần như song song tuyệt đối.

Hệ quả cho người vẽ rất gọn: trên mặt đất phẳng, bóng của mọi vật đứng thẳng đều chỉ cùng một hướng, và bóng của các vật cao bằng nhau thì dài bằng nhau, dù vật đứng gần hay xa nhau. Hàng cột điện ven đường lúc bốn giờ chiều cho bóng như những thanh ray song song nằm vắt qua mặt đường. Nếu bạn vẽ bóng của chúng toả ra như dưới đèn bàn, cảnh sẽ trông như đang được chiếu đèn sân khấu chứ không phải nắng.

Lưu ý: song song là trong không gian thật. Khi bạn vẽ theo luật xa gần, những đường song song đi ra xa sẽ hội tụ về một điểm tụ, nên bóng nắng trên tranh cũng có thể hội tụ. Đó là chuyện của phối cảnh, không phải của ánh sáng. Bài này giữ trường hợp mặt trời chiếu ngang mặt tranh, khi bóng vẫn song song trên giấy; trường hợp nắng chiếu từ trước mặt hoặc sau lưng người vẽ được dựng riêng trong bài phối cảnh bóng.

Độ dài bóng theo độ cao mặt trời

Độ dài bóng của một vật đứng thẳng bằng chiều cao vật chia cho tang của góc cao mặt trời. Bạn không cần bấm máy tính khi vẽ; nhớ vài mốc dưới đây là đủ để bóng trông đúng giờ:

Góc cao mặt trờiBóng dài bằng bao nhiêu lần chiều cao vậtCảm giác giờ trong ngày
Khoảng 15 độGần 3,7 lầnNgay sau bình minh hoặc sát hoàng hôn, bóng kéo dài qua cả sân
30 độKhoảng 1,7 lầnGiữa buổi sáng sớm hoặc cuối chiều
45 độBằng đúng 1 lầnGiữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều
60 độKhoảng 0,6 lầnGần trưa
75 độKhoảng 0,3 lầnTrưa mùa nắng
Gần 90 độGần như không có bóng, chỉ một vũng tối dưới chânTrưa ở vùng nhiệt đới vào những ngày mặt trời gần thiên đỉnh

Cột thứ ba chỉ là cảm giác gần đúng, vì góc mặt trời lúc mấy giờ còn phụ thuộc vào mùa và vĩ độ. Thứ bạn cần giữ nhất quán trong một bức tranh là tỉ lệ: nếu cây cau cao gấp bốn người đứng cạnh thì bóng cây cau cũng phải dài gấp bốn bóng người. Lệch tỉ lệ này là lỗi rất dễ thấy trong tranh phong cảnh có nhiều vật.

Dựng bóng khi mặt trời chiếu ngang mặt tranh

Đây là trường hợp mặt trời nằm hẳn bên trái hoặc bên phải người vẽ, tia sáng song song với mặt tờ giấy. Bóng trên mặt đất khi đó là những đoạn nằm ngang, song song với đường chân trời. Cách dựng:

  1. Chọn góc của tia nắng, ví dụ 40 độ so với phương ngang, và vẽ thử một tia mẫu ở góc giấy để làm chuẩn. Mọi tia sau đều kẻ song song với tia mẫu này.
  2. Với mỗi vật đứng thẳng, từ chân vật kẻ một đường nằm ngang về phía ngược với mặt trời. Đây là hướng bóng.
  3. Từ đỉnh vật kẻ một đường song song với tia mẫu, đi xuống tới khi cắt đường ngang ở bước trên. Điểm cắt là đỉnh bóng.
  4. Với khối hộp, làm như vậy cho từng góc trên nằm trên đường ranh sáng tối, rồi nối các đỉnh bóng theo thứ tự các góc.
  5. Với vật không đứng thẳng như cành cây nghiêng, chọn vài điểm trên cành, dóng thẳng xuống đất để có "chân" của từng điểm, rồi dựng như cột.

Vì mọi tia song song, mọi bóng của các vật cao bằng nhau trên cùng mặt đất sẽ dài bằng nhau trên giấy, kể cả khi vật đứng gần hay xa người vẽ, miễn là chúng nằm trên cùng một khoảng cách tới mặt tranh. Khi vật ở xa hơn trong chiều sâu, bản thân vật nhỏ lại theo phối cảnh, và bóng nhỏ lại theo đúng tỉ lệ đó.

Bóng của một ngôi nhà mái dốc: luật đường song song

Khi đã dựng được bóng cột dưới nắng ngang, bạn thử với một ngôi nhà nhỏ một tầng có mái hai dốc, kiểu nhà cấp bốn quen thuộc ở nông thôn Thanh Hoá hay Nghệ An. Ngôi nhà gồm một khối hộp và một lăng trụ tam giác đặt trên. Các góc tường dựng như cột. Riêng mái cần thêm một luật rất hữu ích: một đường thẳng song song với mặt phẳng nhận bóng thì bóng của nó trên mặt phẳng ấy cũng song song với chính nó.

Đường nóc mái nằm ngang, song song với mặt đất. Vậy bóng của đường nóc trên mặt đất là một đoạn thẳng song song với nóc, dài bằng nóc (vì tia nắng song song). Bạn chỉ cần dựng bóng của một đầu nóc như dựng đỉnh cột (dóng thẳng đầu nóc xuống đất để có chân, kéo hướng bóng ngang từ chân, kéo tia nắng từ đầu nóc), rồi kẻ một đoạn song song với nóc từ điểm đó. Hai đầu hồi tam giác cho bóng là hai tam giác nối bóng nóc với bóng của hai góc chân mái.

Luật song song này còn dùng được ở khắp nơi: bóng của mép mái hiên trên nền sân, bóng của thanh ngang hàng rào, bóng của mặt bàn trên sàn. Nó giúp bạn giảm số điểm cần dựng xuống còn một nửa và kiểm lỗi rất nhanh: nếu bóng của một cạnh nằm ngang mà lại xiên lệch so với cạnh ấy trên mặt đất phẳng, có một góc đang sai.

Một chi tiết khiến ngôi nhà trông thật: mái hiên đưa ra ngoài tường tạo một dải bóng chạy dọc trên mặt tường ngay dưới mép mái. Dải bóng này hẹp vào giữa trưa và rộng ra khi nắng xiên. Đừng quên nó, vì chính dải bóng mảnh ấy cho người xem biết mái có độ vươn.

Nắng ở Việt Nam: bóng trưa rất ngắn, bóng sáng chiều rất dài

Việt Nam nằm trọn trong vùng nhiệt đới Bắc bán cầu. Ở Hà Nội cũng như TP Hồ Chí Minh, mỗi năm có những ngày mùa hè mặt trời lên gần như thẳng đỉnh đầu vào buổi trưa; khi đó người đi đường chỉ còn một vũng bóng tròn dưới chân, cây cau đứng giữa sân gần như không có bóng. Nếu bạn vẽ cảnh trưa hè mà cho bóng dài quá nửa chiều cao vật, cảnh sẽ trông như chiều muộn.

Ngược lại, buổi sáng sớm và chiều muộn, mặt trời xuống thấp rất nhanh, bóng dài vọt lên trong khoảng một hai tiếng. Đây là lúc cảnh có nhiều kịch tính nhất: bóng hàng cau vắt qua sân gạch, bóng người dắt xe đạp kéo dài trên đường đê. Người vẽ phong cảnh thường thích hai khung giờ này cũng vì bóng dài làm rõ hình khối và mặt đất.

Vào mùa đông ở các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Tuyên Quang hay Lạng Sơn, buổi trưa mặt trời vẫn nằm thấp hơn hẳn mùa hè về phía nam, nên bóng trưa đông dài hơn bóng trưa hè rõ rệt và luôn chỉ về phía bắc. Ở các tỉnh phía Nam như Cà Mau hay An Giang, chênh lệch giữa các mùa ít hơn. Bạn không cần nhớ số liệu; chỉ cần quan sát và ghi lại bóng ngay tại nơi mình sống, vì đó là thứ tranh của bạn sẽ phản ánh.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: nắng trưa nhiệt đới thường kèm hơi ẩm và bụi, ánh sáng trời xung quanh rất mạnh nên bóng không đen kịt, mép bóng cũng không sắc tuyệt đối. Khi vẽ, nên giữ cho bóng có độ trong, nhìn thấy được vân gạch hay sỏi bên trong.

Bài tập: cắm que đo bóng trong sân nhà

Bài tập này giúp mắt bạn nhớ "bóng dài bao nhiêu thì là mấy giờ" tại chính nơi mình sống. Cần một que thẳng dài khoảng 30 phân, cục đất hoặc chậu cát để cắm, một tờ giấy lớn hoặc vài viên gạch đánh dấu, thước dây và sổ ký hoạ.

  1. Chọn chỗ sân phẳng có nắng cả ngày, cắm que thẳng đứng (dùng dây dọi tự làm bằng sợi chỉ buộc cục tẩy để kiểm).
  2. Mỗi giờ một lần từ sáng tới chiều, đánh dấu đỉnh bóng bằng một viên sỏi, ghi giờ cạnh viên sỏi bằng phấn.
  3. Đo chiều dài bóng ở mỗi mốc, ghi vào sổ cạnh một hình vẽ nhỏ cây que và bóng của nó.
  4. Cuối ngày, nhìn đường nối các viên sỏi: đó là đường đi của đỉnh bóng trong ngày. Vẽ lại đường này vào sổ.
  5. Hôm sau, ký hoạ một vật thật trong sân (cái ghế nhựa, chậu cây) ở hai thời điểm: sáng sớm và gần trưa. Đặt hai bản cạnh nhau để thấy bóng dài ngắn và đổi hướng ra sao.

Đừng nhìn thẳng vào mặt trời khi làm bài tập, và đội mũ khi đứng ngoài nắng trưa. Với trẻ em, người lớn cùng làm và nhắc uống nước. Không có kết quả đúng hay sai; trang sổ ghi chép là tài liệu riêng của bạn để tra lại khi vẽ cảnh nắng sau này.

Những lỗi hay gặp khi vẽ bóng nắng

Bóng toả ra như dưới đèn. Đây là lỗi số một. Dưới nắng, bóng song song trong không gian; trên giấy chúng chỉ hội tụ khi phối cảnh đòi hỏi, và hội tụ về điểm trên đường chân trời chứ không về chân của một cái đèn tưởng tượng.

Bóng và vùng sáng trên vật không cùng một mặt trời. Vùng sáng trên thân cây nằm bên trái mà bóng cũng đổ sang trái thì vô lý. Hãy luôn vẽ một mũi tên nhỏ chỉ hướng nắng ở góc giấy, nhìn lại mũi tên trước khi tô vùng tối và bóng.

Mỗi vật một độ dài bóng không theo tỉ lệ. Vật cao gấp đôi thì bóng dài gấp đôi. Khi vẽ cảnh có người và cây, lấy bóng người làm thước đo cho cả cảnh.

Bóng trưa quá dài. Cảnh trưa ở Việt Nam có bóng ngắn, dồn dưới chân. Muốn có bóng dài thì phải chấp nhận cảnh là sáng sớm hoặc chiều muộn, và màu ánh sáng cũng phải đổi theo.

Bóng có màu xám chì đều. Bóng ngoài trời nhận ánh sáng bầu trời, nên luôn có độ trong và có khi hơi lạnh hơn phần được nắng chiếu. Với bút chì, giữ cho bóng nhạt hơn vùng tối đậm nhất của vật một chút.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bóng người buổi chiều lại dài hơn chính người đó nhiều lần?

Buổi chiều muộn mặt trời xuống thấp, tia nắng đi gần như nằm ngang nên phải đi rất xa mới chạm đất sau khi sượt qua đỉnh đầu. Khi góc mặt trời khoảng 15 độ, bóng dài gần gấp bốn chiều cao; khi mặt trời sắp lặn, bóng còn dài hơn nữa và mép bóng cũng mềm hẳn.

Mặt trời ở sau lưng người vẽ thì bóng đổ về đâu?

Bóng chạy ra xa người vẽ, đi sâu vào trong tranh. Trên giấy, các bóng song song ấy hội tụ về một điểm trên đường chân trời, đúng như đường ray tàu chạy ra xa. Cách dựng trường hợp này cần thêm điểm tụ của tia sáng nằm dưới đường chân trời, được trình bày trong bài phối cảnh bóng.

Trời âm u có cần vẽ bóng đổ không?

Có, nhưng khác hẳn. Khi mây che kín, nguồn sáng là cả bầu trời nên bóng đổ gần như biến mất, chỉ còn vùng tối đậm ngay chỗ vật chạm đất và dưới gầm vật. Vẽ bóng dài sắc trong cảnh trời âm u sẽ làm sai không khí của cả bức tranh.

Làm sao biết mặt trời đang ở góc bao nhiêu độ khi vẽ ngoài trời?

Cách đơn giản là đo bóng một vật đã biết chiều cao, ví dụ que 30 phân. Bóng bằng chiều cao là khoảng 45 độ, bóng dài gần gấp đôi là khoảng 30 độ, bóng còn khoảng nửa chiều cao là khoảng 60 độ. Không cần chính xác hơn thế cho việc vẽ.

Có nên vẽ bóng nắng khi vẽ theo ảnh chụp điện thoại không?

Nên, nhưng hãy kiểm lại bằng hình học vì ống kính góc rộng của điện thoại làm bóng ở rìa ảnh bị kéo méo. Tìm hai vật có bóng rõ, kiểm hướng bóng có song song hay hội tụ đúng phối cảnh, rồi mới chép. Nếu ảnh có nhiều bóng lệch nhau, có thể cảnh có thêm đèn hoặc ánh sáng dội.

Bóng của cây có tán rộng dưới nắng vẽ thế nào cho dễ?

Coi thân cây là một cột và tán cây là một khối cầu dẹt. Dựng bóng thân như cột, dựng bóng tán như bóng của khối cầu, tức là một hình bầu dục kéo dài theo hướng nắng. Sau đó mới thêm những lỗ sáng lốm đốm bên trong bóng tán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138