VungSang.comVùng Sáng
Bóng đổ và phối cảnh bóng

Bóng đổ lên tường, bậc thang và mặt dốc: vì sao bóng gãy khúc và cách dựng

Bóng đổ gặp tường thì leo lên, gặp bậc thang thì gãy zíc zắc, gặp mặt dốc thì co giãn. Cách dựng bằng mặt phẳng tia sáng, kèm bài tập với sách xếp bậc.

Concrete stairway of an old apartment block in Hải Phòng, afternoon sun throwing a zigzag shadow of an iron railing across steps and wall, high angle, a blank sketchpad resting on a step

Bóng đổ chỉ thẳng khi nằm trọn trên một mặt phẳng; khi gặp tường, bậc thang hay mặt dốc, bóng gãy khúc theo đúng hình dạng của bề mặt nó rơi lên. Bóng của cây cột đi trên nền nhà tới chân tường thì bẻ góc leo thẳng lên tường; trên bậc thang nó thành hình zíc zắc, đoạn nằm trên mặt bậc, đoạn dựng đứng trên cổ bậc; trên mặt dốc đi lên nó ngắn lại, trên mặt dốc đi xuống nó dài ra.

Mọi trường hợp đó dựng được bằng một ý duy nhất: mặt phẳng tia sáng, tức là tấm "lát cắt" thẳng đứng chứa cây cột và hướng ánh sáng. Bài này giải thích ý đó, đi qua từng loại bề mặt, chỉ cách đọc bóng như một đường đồng mức để thấy hình khối, và kết bằng bài tập với vài cuốn sách xếp thành bậc dưới đèn bàn.

Mặt phẳng tia sáng: một lát cắt giải quyết mọi bề mặt

Hãy hình dung một cây cột đứng thẳng và nguồn sáng ở bên cạnh. Tất cả tia sáng sượt qua thân cột nằm trong một mặt phẳng thẳng đứng, như một tấm kính mỏng dựng qua cột và chĩa về phía nguồn sáng. Bóng của cột không thể nằm ngoài tấm kính đó. Vì vậy, bóng của cột trên bất kỳ bề mặt nào cũng chính là giao tuyến giữa tấm kính tưởng tượng ấy với bề mặt, bị chặn ở đầu xa bởi tia sáng đi qua đỉnh cột.

Trên nền phẳng, giao tuyến là một đường thẳng nằm ngang, đó là đường hướng bóng quen thuộc. Gặp bức tường thẳng đứng, giao tuyến là một đường dọc trên tường. Gặp bậc thang, giao tuyến là đường bậc thang. Gặp mặt dốc, giao tuyến là một đường xiên trên mặt dốc. Gặp một cái thùng phuy nằm, giao tuyến là một đường cong.

Cách làm vì thế luôn có hai bước: tìm giao tuyến của lát cắt với bề mặt, rồi kéo tia sáng qua đỉnh cột để xem nó chạm giao tuyến ở đâu. Không cần nhớ quy tắc riêng cho từng loại bề mặt. Với vật không phải cột, bạn tách vật thành những điểm và cạnh, làm cho từng cái rồi nối lại.

Khi vẽ bằng mắt mà không kẻ thước, ý này vẫn giúp ích: nhìn bóng trên một bề mặt phức tạp, bạn biết rằng nó chỉ là "mặt cắt" của bề mặt đó, nên bóng luôn kể lại hình dạng của chỗ nó rơi lên.

Bóng gặp tường: bẻ góc và leo lên

Cảnh quen thuộc: cây cột đứng giữa sân, sau lưng là bức tường, nắng chiếu tới đủ xiên để bóng chạm tường. Dựng như sau:

  1. Dựng bóng của cột trên mặt sân như bình thường, tạm coi như không có tường, cho tới khi đường hướng bóng chạm chân tường. Gọi điểm chạm là K.
  2. Từ K kẻ một đường thẳng đứng lên mặt tường. Vì cột thẳng đứng và tường cũng thẳng đứng, bóng của cột trên tường phải là đường thẳng đứng.
  3. Kéo tia sáng qua đỉnh cột. Chỗ tia này cắt đường đứng trên tường là đỉnh bóng trên tường.
  4. Nếu tia sáng chạm mặt sân trước khi tới tường, bóng không lên tường; nó kết thúc trên sân như bình thường.
  5. Với một thanh ngang song song với tường, chẳng hạn mép mái hiên hay tay vịn, bóng trên tường là đường song song với chính thanh ngang. Dựng bóng một đầu thanh, rồi kẻ song song.

Luật nhỏ rút ra: một cạnh song song với bề mặt nào thì bóng của nó trên bề mặt đó song song với nó. Cạnh đứng trên tường đứng cho bóng đứng; cạnh ngang trên nền ngang cho bóng song song với nó. Chỉ những cạnh không song song với bề mặt mới cho bóng đổi hướng.

Bóng trên bậc thang: zíc zắc có quy luật

Bậc thang gồm hai loại mặt xen kẽ: mặt bậc nằm ngang (chỗ đặt chân) và cổ bậc dựng đứng. Bóng của cây cột hay song chắn cầu thang rơi lên bậc thang vì vậy cũng gồm hai loại đoạn xen kẽ. Trên mặt bậc nằm ngang, đoạn bóng chạy cùng hướng với bóng trên nền nhà. Trên cổ bậc đứng, đoạn bóng dựng thẳng, đúng như bóng cột leo tường.

Cách dựng: tưởng tượng lát cắt thẳng đứng qua cột theo hướng ánh sáng cắt ngang dãy bậc. Giao tuyến của nó với dãy bậc là một đường răng cưa gồm đoạn ngang và đoạn đứng. Kéo tia sáng qua đỉnh cột; tia này cắt đường răng cưa ở đâu thì bóng dừng ở đó. Phần răng cưa từ chân cột tới điểm ấy chính là bóng.

Với lan can sắt có nhiều song đứng, mỗi song cho một đường răng cưa như vậy, và tất cả các răng cưa song song nhau dưới nắng. Tay vịn nằm nghiêng theo cầu thang thì phức tạp hơn: dựng bóng của hai đầu tay vịn rồi nối, nhưng nhớ rằng bóng của nó trên mặt bậc và trên cổ bậc là những đoạn riêng, chỉ nối với nhau qua mép bậc.

Khi vẽ cầu thang thật, độ đậm của bóng cũng xen kẽ: đoạn bóng trên mặt bậc nhận ánh sáng trời từ trên nên thường nhạt hơn đoạn bóng trên cổ bậc. Còn chính cổ bậc, nếu quay lưng với nguồn sáng, đã nằm trong vùng tối riêng. Phân biệt rõ ba sắc độ đó là chìa khoá để dãy bậc trông có chiều sâu.

Mặt dốc: lên dốc bóng ngắn, xuống dốc bóng dài

Mặt dốc có thể là mái nhà, sườn đồi, đường dốc vào hầm xe hay tấm ván kê nghiêng. Kết quả trên mặt dốc khác nhau tuỳ dốc ngửa về phía nguồn sáng hay quay đi:

Trường hợpBóng trông ra saoVì sao
Mặt dốc đi lên theo hướng bóng (dốc ngửa về phía nguồn sáng)Bóng ngắn hơn trên nền phẳngMặt dốc "đón" tia sáng sớm hơn
Mặt dốc đi xuống theo hướng bóng (dốc quay đi)Bóng dài ra, có khi kéo rất xaTia sáng phải đi xa hơn mới chạm mặt
Mặt dốc nghiêng ngang so với hướng bóngBóng lệch khỏi hướng trên nền phẳng, xiên về phía thấpGiao tuyến của lát cắt với mặt dốc là đường xiên
Dốc dựng gần thẳng đứngBóng gần như đường đứng, như leo tườngMặt dốc tiến dần tới mặt tường

Cách dựng trên mặt dốc: tìm hai điểm của giao tuyến. Điểm thứ nhất là chỗ đường hướng bóng trên nền chạm chân dốc. Điểm thứ hai là chỗ lát cắt cắt đỉnh dốc (dóng thẳng đứng từ đường hướng bóng kéo dài lên tới mép trên của dốc). Nối hai điểm, rồi kéo tia sáng qua đỉnh vật để chặn. Trên mái nhà, cách này cho bóng của ống khói, một chi tiết rất hay thấy trong tranh phố.

Bóng chạy qua mặt cong: đường đồng mức có sẵn

Khi một vệt bóng thẳng, chẳng hạn bóng của cây cột hay khung cửa, rơi vắt qua một vật có mặt cong như thùng phuy nằm, cái gối, tấm vải phủ, nó uốn theo đúng mặt cong ấy. Đây là món quà cho người vẽ: một đường bóng chạy ngang qua vật cho người xem đọc ra ngay vật lồi lõm thế nào, giống như đường đồng mức trên bản đồ địa hình. Tấm khăn trải bàn có nếp gấp, khi có một bóng thẳng vắt qua, trông nổi khối hơn hẳn.

Dựng chính xác bóng trên mặt cong thì vẫn dùng lát cắt: lát cắt thẳng đứng cắt mặt cong cho một đường cong, tia sáng chặn đường cong đó. Với thùng phuy nằm, lát cắt dọc theo hướng sáng cắt thùng thành một đường hình elip hoặc đường cong mềm, và bóng của cây cột đứng gần sẽ uốn thành một vòng cung trên thân thùng.

Trong thực hành, bạn ít khi dựng chính xác bóng trên mặt cong; bạn quan sát và để nét bóng ôm theo hình. Một mẹo: trước khi tô bóng vắt qua vật cong, vẽ vài đường mảnh chạy ngang thân vật như những vòng tròn quấn quanh (giống đường kinh vĩ). Bóng sẽ uốn song song với những vòng ấy, khó mà sai.

Đường bóng thẳng tắp vắt ngang một vật tròn là lỗi làm vật trở nên phẳng như bìa các tông. Nếu thấy vật mình vẽ bị dẹt, hãy kiểm các đường bóng vắt qua nó trước khi sửa sáng tối.

Bài tập với sách xếp bậc dưới đèn bàn

Bài tập dùng đồ có sẵn: năm sáu cuốn sách dày, một tấm bìa cứng, một cây bút chì dựng đứng trong cục đất nặn, đèn bàn, giấy và bút chì.

  1. Xếp sách thành ba bậc thang thấp sát cạnh một hộp giấy dựng đứng làm "tường". Đặt cây bút chì đứng trên mặt bàn trước bậc thấp nhất.
  2. Chỉnh đèn bàn sao cho bóng bút chì chạy lên bậc thang. Quan sát kỹ đoạn bóng trên mặt bậc và đoạn bóng trên cổ bậc, vẽ lại bằng nét mảnh.
  3. Dời bút chì sang cạnh hộp "tường", chỉnh đèn để bóng chạm chân hộp rồi leo lên. Vẽ lại, đánh dấu điểm gãy.
  4. Kê tấm bìa cứng nghiêng thành mặt dốc. Đặt bút chì trước chân dốc, quan sát bóng ngắn lại khi dốc ngửa về phía đèn; xoay tấm bìa ngược lại để thấy bóng dài ra.
  5. Đặt một cái cốc nằm ngang và cho bóng bút chì vắt qua, vẽ đường bóng uốn trên thân cốc.
  6. Cuối cùng, cất hết mẫu đi, vẽ lại một cảnh tưởng tượng có cột, tường, bậc thang và dốc, rồi dựng bóng bằng lát cắt.

Không có điểm số ở đây. Tờ giấy có năm bản vẽ nhỏ kèm điểm gãy đánh dấu là "từ điển bóng" riêng của bạn; khi vẽ cảnh phố có cầu thang hay mái nhà, mở ra tra lại.

Những lỗi hay gặp khi bóng rơi lên bề mặt phức tạp

Bóng đi xuyên qua tường như không có gì. Bóng không thể chui vào trong tường để tiếp tục trên nền nhà phía sau. Gặp tường là phải bẻ lên.

Đoạn bóng trên tường bị xiên. Vật đứng thẳng và tường đứng thẳng thì bóng trên tường phải đứng thẳng. Bóng xiên trên tường chỉ xuất hiện khi vật nghiêng hoặc tường không song song với vật.

Bóng trên bậc thang vẽ liền một vệt chéo. Bóng trên bậc thang luôn gãy, vì nó nằm trên hai loại mặt khác nhau. Vẽ một vệt chéo trơn tru là xoá mất cầu thang.

Bóng trên mái nhà dài bằng bóng trên sân. Mái dốc làm bóng co hoặc giãn. Ống khói trên mái ngửa về phía mặt trời có bóng ngắn hơn hẳn bóng của chính ống khói nếu nó đứng dưới sân.

Đường bóng thẳng vắt qua vật tròn. Như mục trên đã nói, đường bóng phải uốn theo mặt cong; nếu không, vật sẽ phẳng đi.

Câu hỏi thường gặp

Mặt phẳng tia sáng có phải thuật ngữ chính thức không?

Đây là cách gọi dễ hiểu cho một khái niệm có trong các sách hình học hoạ hình và phối cảnh: mặt phẳng chứa vật và hướng chiếu sáng. Mỗi sách có thể gọi khác nhau. Điều quan trọng là bạn hiểu bóng của một cạnh luôn nằm trong mặt phẳng đó và cắt bề mặt nhận bóng.

Vì sao bóng trên cổ bậc thang lại đậm hơn bóng trên mặt bậc?

Mặt bậc nằm ngang nhận ánh sáng trời và ánh sáng dội từ trần hay tường cao, nên phần bóng trên đó vẫn được soi nhẹ. Cổ bậc đứng nhận ít ánh sáng phụ hơn, đặc biệt khi nó hướng ra xa nguồn sáng, nên bóng trên đó tối hơn. Mức chênh còn tuỳ cảnh cụ thể.

Bóng gặp tường có lúc nào bị xiên không?

Có, khi vật cắt bóng không thẳng đứng, chẳng hạn cây chổi dựng nghiêng, hoặc khi mép vật nằm ngang nhưng không song song với tường. Lúc đó bạn dựng bóng hai đầu của cạnh rồi nối lại, đường nối sẽ xiên trên tường.

Vẽ bóng cây trên tường nhà có cần dựng kỹ vậy không?

Bóng tán lá trên tường thường được vẽ theo quan sát, vì tán lá phức tạp. Nhưng bóng của thân cây và cành lớn nên dựng theo luật, vì chúng là những đường đậm, người xem nhìn thấy ngay khi chúng bẻ góc sai ở chân tường.

Có thể học phần này mà không cần biết phối cảnh không?

Có. Các bài tập với sách xếp bậc và đèn bàn có thể vẽ ở góc nhìn chính diện hoặc nhìn nghiêng, không cần điểm tụ. Khi đã quen cách bóng gãy trên từng loại mặt, bạn sẽ dễ ghép với phối cảnh sau.

Trẻ em học phần này thế nào cho nhẹ nhàng?

Cho trẻ dùng đèn pin chiếu vào một món đồ chơi đứng cạnh hộp giấy và vài cuốn sách xếp bậc, rồi dùng bút chì kẻ theo mép bóng. Người lớn hỏi trẻ thấy bóng gãy ở đâu, không cần giải thích hình học, không chấm điểm, chỉ để trẻ tự phát hiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138