Muốn vẽ bóng đổ đúng hướng, bạn cần ba điểm trước khi đặt nét chì: vị trí nguồn sáng, điểm chiếu thẳng của nguồn sáng xuống mặt bàn (gọi là chân nguồn sáng), và chân của vật. Hướng bóng đi từ chân nguồn sáng qua chân vật rồi kéo dài ra phía sau. Độ dài bóng được chặn bởi tia sáng đi từ nguồn sáng qua đỉnh vật. Chỗ hai đường đó cắt nhau chính là đỉnh của bóng.
Chỉ với hai đường thẳng ấy, bạn dựng được bóng của cây cột, khối hộp, cái ghế, thậm chí một dãy nhà. Bài này đi từ nguyên lý tới từng bước dựng bóng dưới một chiếc đèn bàn, giải thích vì sao bóng dưới đèn lại loe ra, và kết bằng bài tập chỉ cần giấy, bút chì, một que tre và chính chiếc đèn trên bàn học của bạn.
Bóng đổ là gì và vì sao người mới hay vẽ sai hướng
Bóng đổ là phần mặt phẳng (mặt bàn, mặt đất, bức tường) bị vật che mất ánh sáng. Nó khác vùng tối nằm ngay trên thân vật: vùng tối là phần mặt vật quay lưng lại với nguồn sáng, còn bóng đổ là cái "bóng hình" mà vật ném lên một bề mặt khác. Trong tranh, bóng đổ làm hai việc rất lớn: nó cho biết ánh sáng đến từ đâu, và nó đặt vật đứng vững xuống mặt phẳng. Một quả táo không có bóng đổ trông như lơ lửng; một quả táo có bóng đổ sai hướng trông như được dán vào tranh.
Lỗi phổ biến nhất của người tự học là vẽ bóng theo trí nhớ: cứ thấy đèn ở bên trái thì quệt một vệt xám sang bên phải, dài ngắn tuỳ cảm giác. Cách đó đúng được khi chỉ có một vật, nhưng khi có hai ba vật đứng cạnh nhau thì các vệt bóng lệch nhau, mỗi cái một hướng, mắt người xem nhận ra ngay dù không gọi được tên lỗi. Nguyên nhân là bóng đổ tuân theo hình học rất chặt: ánh sáng đi theo đường thẳng, nên mọi bóng trong cùng một cảnh đều phải "khớp" với cùng một nguồn sáng.
Tin tốt là thứ hình học ấy rất ít luật. Bạn không cần nhớ công thức, chỉ cần quen tay với hai đường thẳng: một đường nằm trên mặt phẳng cho biết hướng bóng, một đường đi trong không gian cho biết bóng dài tới đâu. Khi đã quen, bạn sẽ dựng nhanh bằng mắt, chỉ kẻ thước những chỗ khó.
Ba điểm phải xác định trước khi kẻ nét bóng nào
Nguồn sáng (gọi tắt là điểm L). Với đèn bàn, đó là bóng đèn bên trong chao. Trên giấy, bạn đánh một chấm nhỏ ở đúng chỗ đèn, kể cả khi đèn nằm ngoài khung tranh — lúc đó cứ dán thêm một mảnh giấy nháp bên cạnh để chấm ra ngoài. Nhiều người bỏ bước này vì ngại vẽ cái đèn, nhưng không có điểm L thì mọi bóng sau đó đều là đoán.
Chân nguồn sáng (điểm L phẩy). Đây là chỗ nguồn sáng chiếu thẳng đứng xuống mặt phẳng mà bóng nằm trên. Với đèn bàn đặt trên bàn, chân nguồn sáng thường gần như trùng với chân đế đèn nếu bóng đèn nằm ngay trên đế; nếu cần đèn vươn ra xa thì bạn phải dóng thẳng từ bóng đèn xuống mặt bàn. Điểm này quan trọng ngang điểm L, vì hướng bóng trên mặt bàn đi ra từ đây chứ không phải từ bóng đèn.
Chân vật và đỉnh vật. Với một cây cột đứng thẳng, chân là điểm cột chạm bàn, đỉnh là đầu trên của cột. Với vật phức tạp hơn, bạn chọn những góc nhô ra nhất về phía bóng: góc trên của khối hộp, mép trên của cốc, đỉnh chóp của khối nón. Mỗi góc như vậy đều cần một "chân" ngay dưới nó trên mặt bàn, tức là điểm chiếu thẳng xuống.
Mặt phẳng nhận bóng. Bóng luôn nằm trên một bề mặt cụ thể. Ở bài này là mặt bàn phẳng nằm ngang. Khi bóng chạm tường, bậc thềm hay mặt nghiêng, luật vẫn vậy nhưng phải dựng thêm vài bước; đó là phần của bài khác trong cùng danh mục.
Dựng bóng của một cây cột đứng dưới đèn bàn, từng bước
Lấy ví dụ đơn giản nhất: một que tre cắm thẳng đứng trên mặt bàn, đèn bàn đặt chếch bên trái. Bạn làm lần lượt:
- Chấm điểm L ở bóng đèn, chấm điểm L phẩy ngay dưới nó trên mặt bàn. Kiểm bằng cách dóng thước thẳng đứng: L và L phẩy phải nằm trên cùng một đường dọc.
- Chấm chân que (điểm A) và đỉnh que (điểm B). Que đứng thẳng nên A nằm ngay dưới B.
- Kẻ một đường mảnh từ L phẩy qua A rồi kéo dài ra phía bên kia. Đây là đường hướng bóng; toàn bộ bóng của que sẽ nằm trên đường này.
- Kẻ một đường mảnh từ L qua B rồi kéo dài xuống tới khi cắt đường hướng bóng. Đây là tia sáng sượt qua đỉnh que.
- Điểm cắt nhau, gọi là B phẩy, là bóng của đỉnh que. Đoạn từ A tới B phẩy là bóng đổ của que.
- Tô bóng: phần gần chân que đậm và sắc nhất, càng xa chân bóng càng nhoè mép nhẹ. Xoá các đường dựng hoặc để thật mảnh nếu bạn muốn giữ lại làm bản nghiên cứu.
Hai đường này có tên gọi riêng trong sách dạy vẽ: đường thứ nhất nằm trên mặt bàn, đường thứ hai đi trong không gian. Bạn chỉ cần nhớ một câu: hướng bóng lấy từ chân đèn, độ dài bóng lấy từ bóng đèn. Nhầm hai điểm này với nhau là lỗi kinh điển, cho ra bóng ngắn cũn hoặc chệch hướng.
Bóng của khối hộp: chỉ cần dựng bóng mấy góc trên
Khi đã dựng được bóng của một cây cột, bạn dựng được bóng của gần như mọi vật có cạnh thẳng. Một khối hộp, chẳng hạn hộp bánh hay viên gạch, thực chất là bốn cây cột đứng ở bốn góc nối với nhau bằng mặt trên. Bạn coi mỗi cạnh đứng là một cây cột, dựng bóng cho đỉnh của từng cạnh bằng đúng hai đường ở trên, rồi nối các đỉnh bóng lại theo thứ tự của các góc trên hộp.
Thường không cần dựng cả bốn góc. Góc nằm gần đèn nhất bị khối hộp tự che, bóng của nó lọt vào trong bóng chung. Bạn chỉ cần những cạnh đứng nằm trên đường ranh giữa mặt sáng và mặt tối của hộp, cùng góc trên ở xa đèn nhất. Đường viền bóng gồm: hai đoạn đi ra từ chân của hai cạnh ranh giới, nối với bóng của mặt trên. Bóng của mặt trên là một hình tứ giác, và với đèn bàn, hình này to hơn mặt trên thật một chút vì tia sáng toả ra.
Cách nghĩ này mở rộng ra cho cái ghế, cái bàn, cái tủ: tìm những điểm cao nhất, nhô xa nhất về phía bóng, coi chúng như đỉnh cột, rồi nối lại. Với ghế có bốn chân mảnh, bạn dựng bóng mặt ghế trước, sau đó kéo bóng bốn chân từ chân ghế tới bốn góc của bóng mặt ghế. Bóng của lưng tựa dựng sau cùng, cũng bằng cách chọn hai góc trên của lưng tựa.
Một mẹo kiểm nhanh: mọi đường hướng bóng trên mặt bàn đều phải toả ra từ cùng một điểm L phẩy, giống như nan quạt. Nếu bạn kéo ngược các cạnh bên của bóng mà chúng không gặp nhau ở chân đèn, có một góc đang dựng sai.
Đèn cao, thấp, gần, xa: bóng thay đổi thế nào
Thử thay đổi vị trí đèn rồi quan sát bóng que tre là cách nhanh nhất để hiểu hình học bóng bằng mắt. Bảng dưới gom lại những gì bạn sẽ thấy:
| Thay đổi | Bóng đổ thay đổi ra sao | Lý do hình học |
|---|---|---|
| Đèn hạ thấp xuống | Bóng dài ra rõ rệt | Tia sáng qua đỉnh vật nằm xiên hơn, phải đi xa mới chạm mặt bàn |
| Đèn hạ ngang đỉnh vật | Bóng kéo dài mãi, không có điểm kết thúc trên bàn | Tia qua đỉnh song song với mặt bàn nên không bao giờ cắt mặt bàn |
| Đèn nâng cao | Bóng ngắn lại, dồn quanh chân vật | Tia sáng dốc hơn, cắt mặt bàn gần chân vật |
| Đèn kéo lại gần vật | Bóng loe rộng, các cạnh bóng toả ra nhiều | Các tia đi qua hai mép vật tạo góc lớn hơn |
| Đèn đẩy ra xa | Cạnh bóng gần như song song, bóng giống bóng nắng | Tia sáng tới vật gần như song song với nhau |
| Đèn xoay sang bên | Bóng quay theo, luôn chỉ ra xa chân đèn | Hướng bóng luôn là đường từ chân đèn qua chân vật |
Dòng thứ hai giải thích vì sao bóng người đứng cạnh đèn đường lúc đi xa ra lại kéo dài đến thế. Dòng thứ năm là cầu nối sang bài bóng đổ dưới nắng: mặt trời xa đến mức các tia coi như song song, nên bóng của các cột điện trên cùng một con đường nằm song song nhau (trước khi phối cảnh làm chúng hội tụ).
Bài tập 20 phút với que tre và đèn bàn
Bài tập này không cần mẫu đẹp, chỉ cần tối phòng một chút để bóng rõ. Bạn chuẩn bị một tờ giấy A4 trắng, bút chì HB và 2B, thước, ba que tre (hoặc ba cây bút chì cắm vào cục đất nặn cho đứng thẳng).
- Đặt tờ giấy trên bàn, cắm một que ở giữa giấy. Bật đèn bàn, hạ chao đèn chếch xuống. Dùng bút chì HB kẻ theo đúng mép bóng thật trên giấy; đó là "đáp án".
- Đánh dấu chân đèn trên giấy (dóng thẳng từ bóng đèn xuống, có thể nhờ người nhà giữ thước). Kẻ đường từ chân đèn qua chân que: đường này phải trùng với vệt bóng bạn vừa kẻ.
- Thêm que thứ hai cao gấp rưỡi ở chỗ khác trên giấy. Trước khi nhìn bóng thật, đoán hướng và chiều dài bằng hai đường dựng, rồi mới so với bóng thật.
- Hạ đèn thấp thêm một nấc, lặp lại với que thứ ba. Ghi bên lề tờ giấy: đèn hạ thì bóng dài ra bao nhiêu so với lúc đầu.
- Lấy giấy sạch, vẽ lại cả cảnh bằng tay không nhìn mẫu: đèn, ba que, ba bóng. Kiểm bằng cách kéo ngược ba cạnh bóng xem có gặp nhau ở chân đèn không.
Bài tập không có điểm số. Thứ bạn giữ lại là tờ giấy có ba vệt bóng thật và các đường dựng bên cạnh; vài tuần sau mở ra xem, bạn sẽ thấy mắt mình đã quen nhìn "nan quạt" bóng ở khắp nơi, từ chân bàn ăn tới cột đèn ngoài ngõ.
Những lỗi hay gặp khi vẽ bóng đổ và cách sửa
Kéo hướng bóng từ bóng đèn thay vì từ chân đèn. Bóng sẽ lệch về phía cao hơn của tờ giấy và trông như vật bị nghiêng. Sửa bằng cách luôn vẽ chân đèn trước; nếu đèn nằm ngoài khung, ước lượng chân đèn trên phần giấy nháp dán thêm.
Bóng tách khỏi chân vật. Bóng đổ của vật đặt trên bàn phải bắt đầu ngay từ chỗ vật chạm bàn. Một khe sáng nhỏ giữa vật và bóng làm vật trông như treo lơ lửng. Ngược lại, khi bạn cố ý vẽ vật nhấc khỏi mặt bàn thì khe này lại là thứ cần có.
Bóng cùng độ đậm từ đầu tới cuối. Ở gần chân vật, bóng đậm và sắc vì ít ánh sáng phụ lọt vào; xa ra, ánh sáng dội từ tường, trần, mặt bàn len vào làm bóng nhạt dần và mép mềm hơn. Tô bóng đều một màu xám làm nó trông như miếng giấy dán.
Mỗi vật một hướng bóng. Khi vẽ nhiều vật, hãy dựng bóng cho cả cảnh cùng lúc từ một chân đèn, đừng vẽ xong vật này mới nghĩ tới bóng vật kia.
Tô bóng đen kịt. Bóng trong phòng có đèn hiếm khi đen tuyền. Giữ một chút giấy sáng hơn ở phần xa của bóng để còn chỗ cho vùng tối đậm nhất nằm sát chân vật.
Câu hỏi thường gặp
Không biết chính xác đèn ở đâu thì dựng bóng thế nào?
Nhìn bóng của một vật có sẵn trong cảnh, kéo ngược hai cạnh bên của bóng về phía nguồn sáng: chỗ chúng gặp nhau là chân đèn. Sau đó kéo ngược tia từ đỉnh bóng qua đỉnh vật để tìm độ cao đèn. Khi vẽ từ ảnh, cách này giúp bạn suy ra nguồn sáng rồi dựng bóng cho vật mới thêm vào.
Có cần lúc nào cũng kẻ thước khi vẽ bóng đổ không?
Không. Thước dùng khi luyện để mắt học đúng hình học, và khi vẽ cảnh nhiều vật cần khớp nhau. Lúc ký hoạ nhanh, bạn chỉ cần ước lượng chân đèn bằng mắt và kéo hướng bóng theo nan quạt. Sau vài chục bài tập với thước, ước lượng bằng mắt sẽ chính xác hơn nhiều.
Bóng đổ dưới đèn bàn khác bóng dưới nắng ở chỗ nào?
Đèn bàn ở gần nên các tia sáng toả ra từ một điểm, bóng loe rộng dần và các cạnh bóng hội tụ về chân đèn. Mặt trời ở rất xa nên tia sáng coi như song song, bóng của các vật cùng chiều cao có cùng chiều dài và các cạnh bóng song song nhau trên mặt đất.
Vì sao bóng của que tre dưới đèn bàn bị nhoè ở đầu xa?
Bóng đèn không phải một điểm thật mà có kích thước, chao đèn cũng toả ánh sáng. Càng xa vật, phần bóng chỉ bị che một phần nguồn sáng càng rộng, nên mép bóng mềm dần. Gần chân vật, khoảng cách ngắn nên mép còn sắc. Đó là lý do bóng đẹp luôn sắc ở gốc và mềm ở ngọn.
Trẻ em học vẽ bóng đổ từ mấy tuổi thì hợp?
Trẻ nhỏ có thể quan sát bóng que tre dưới đèn và kẻ theo mép bóng từ khá sớm, với người lớn ngồi cạnh. Phần dựng bằng thước hợp hơn khi trẻ đã kẻ thước thành thạo. Quan trọng là để trẻ thử và tự so với bóng thật, không chấm điểm hay so sánh với bạn khác.
Nên dùng loại bút chì nào để tô bóng đổ?
Dùng bút cứng như HB hoặc 2H để kẻ đường dựng thật mảnh, sau đó dùng 2B đến 4B để tô bóng. Phần sát chân vật có thể nhấn 6B. Tô bóng bằng các lớp nét đan nhẹ chồng lên nhau sẽ dễ điều chỉnh độ đậm hơn là ấn mạnh một lần.