Trong tranh có luật xa gần, bóng đổ dưới nắng cũng hội tụ như mọi đường song song khác: bóng trên mặt đất chạy về một điểm tụ nằm trên đường chân trời, còn các tia nắng chạy về một điểm tụ thứ hai nằm thẳng trên hoặc thẳng dưới điểm ấy. Nắng sau lưng người vẽ thì điểm tụ của tia sáng nằm dưới đường chân trời; nắng trước mặt (ngược sáng) thì điểm tụ đó chính là mặt trời, nằm trên đường chân trời.
Có hai điểm này, bạn dựng bóng của bất cứ vật nào bằng đúng hai đường như khi dựng bóng que dưới đèn bàn. Bài này đi qua ba vị trí mặt trời so với người vẽ, các bước dựng cho từng trường hợp, cách đặt một ngọn đèn vào cảnh phối cảnh và một bài tập với chiếc hộp giấy đặt trên bàn. Bài giả định bạn đã quen vẽ phối cảnh một và hai điểm tụ ở mức cơ bản.
Ba vị trí của mặt trời so với người vẽ
Trước khi kẻ đường nào, hãy xác định mặt trời đang ở đâu so với chính bạn, vì mỗi vị trí cho một kiểu dựng khác nhau:
| Vị trí mặt trời | Bóng trên mặt đất trông thế nào | Điểm cần đánh dấu |
|---|---|---|
| Ngang hẳn bên trái hoặc bên phải người vẽ | Nằm ngang, song song với đường chân trời; tia sáng là các đường xiên song song | Không có điểm tụ; chỉ cần một góc tia mẫu |
| Sau lưng người vẽ, lệch sang một bên | Chạy ra xa vào trong tranh, hội tụ về đường chân trời | Điểm tụ của bóng trên đường chân trời; điểm tụ tia sáng ngay bên dưới nó |
| Trước mặt người vẽ (ngược sáng) | Chạy về phía người xem, toả ra từ điểm dưới mặt trời | Mặt trời trên trời; chân mặt trời trên đường chân trời |
Trường hợp thứ nhất dễ nhất và đã đủ cho nhiều bức tranh. Trường hợp thứ hai cho cảnh sáng sủa, mặt trước các vật được chiếu rõ, bóng đổ ra phía sau làm tăng chiều sâu. Trường hợp thứ ba cho cảnh ngược sáng: vật gần như toàn bộ nằm trong vùng tối, bóng dài lao về phía người xem, rất có kịch tính nhưng cũng dễ sai nhất.
Hai điểm tụ cần có: điểm tụ của bóng và điểm tụ của tia sáng
Ở ngoài đời, mọi bóng nắng trên mặt đất phẳng song song với nhau; mọi tia nắng cũng song song với nhau. Trong phối cảnh, một nhóm đường song song nằm ngang thì hội tụ về một điểm trên đường chân trời. Bóng nắng nằm trên mặt đất nằm ngang, nên chúng có điểm tụ trên đường chân trời; ta gọi đó là điểm tụ của bóng.
Tia nắng thì không nằm ngang, chúng chúi xuống mặt đất. Một nhóm đường song song chúi xuống sẽ hội tụ về một điểm nằm dưới đường chân trời (nếu chúng chạy ra xa người vẽ) hoặc trên đường chân trời (nếu chúng chạy về phía người vẽ, tức là xuất phát từ mặt trời ở phía trước). Điểm này luôn nằm trên cùng một đường dọc với điểm tụ của bóng, vì tia nắng và hình chiếu của nó xuống mặt đất cùng nằm trong một mặt phẳng thẳng đứng.
Khoảng cách giữa hai điểm quyết định bóng dài hay ngắn. Điểm tụ tia sáng nằm sát đường chân trời nghĩa là mặt trời thấp, bóng dài; nằm xa xuống dưới nghĩa là mặt trời cao, bóng ngắn. Khi ngược sáng, mặt trời càng sát đường chân trời thì bóng càng dài lao về phía người xem.
Vì vậy, người vẽ chỉ cần quyết định hai thứ: bóng chạy về hướng nào (đặt điểm tụ bóng ở đâu trên đường chân trời) và mặt trời cao hay thấp (đặt điểm tụ tia sáng sâu hay nông). Đó là hai quyết định về bố cục và không khí của tranh, không phải phép tính.
Dựng bóng khi nắng ở sau lưng người vẽ
Ví dụ: một cây cột đứng trên sân, phối cảnh một điểm tụ, nắng chiếu từ sau lưng bạn chếch bên phải. Các bước:
- Kẻ đường chân trời. Chọn điểm tụ của bóng trên đường chân trời, lệch sang trái một chút vì nắng đến từ sau lưng bên phải nên bóng đổ ra xa về bên trái.
- Từ điểm tụ bóng, dóng thẳng xuống dưới đường chân trời và chấm điểm tụ tia sáng. Muốn bóng dài thì chấm gần đường chân trời; muốn bóng ngắn thì chấm xa xuống.
- Từ điểm tụ bóng kẻ đường qua chân cột. Bóng của cột nằm trên đường này, ở phía từ chân cột chạy vào trong tranh.
- Từ điểm tụ tia sáng kẻ đường qua đỉnh cột. Chỗ đường này cắt đường ở bước ba là bóng của đỉnh cột.
- Với khối hộp, lặp lại cho các cạnh đứng nằm trên ranh sáng tối, rồi nối các đỉnh bóng. Cạnh trên nằm ngang của hộp cho bóng chạy về đúng điểm tụ của chính cạnh ấy (xem mục mẹo bên dưới).
Kiểm kết quả bằng mắt: mặt trước của các vật phải sáng, bóng nằm phía sau vật, và các bóng của những cột cao bằng nhau phải nhỏ dần theo chiều sâu đúng như bản thân các cột nhỏ dần.
Dựng bóng khi ngược sáng, mặt trời ở trước mặt
Cảnh đường làng lúc hoàng hôn, mặt trời treo phía trên đường chân trời trong khung tranh, hàng cột điện dọc đường. Các bước:
- Chấm mặt trời ở vị trí bạn muốn, phía trên đường chân trời.
- Dóng thẳng mặt trời xuống đường chân trời, chấm "chân mặt trời". Đây là điểm tụ của bóng trong trường hợp này.
- Từ chân mặt trời kẻ đường qua chân mỗi cột và kéo dài về phía người xem, tức là phía dưới khung tranh. Bóng nằm trên phần kéo dài này, sau chân cột.
- Từ mặt trời kẻ đường qua đỉnh mỗi cột và kéo dài về phía người xem. Chỗ cắt với đường ở bước ba là đỉnh bóng.
- Tô vật gần như toàn bộ trong vùng tối, chừa một viền sáng mảnh ở mép quay về phía mặt trời nếu vật có cạnh tròn hoặc có lông, tóc.
Vì mặt trời nằm khá gần đường chân trời trong cảnh ngược sáng, bóng thường rất dài và nhanh chóng chạy ra khỏi mép dưới khung tranh. Đó là chuyện bình thường; chỉ cần phần bóng nằm trong khung đúng hướng là đủ.
Đặt một ngọn đèn vào cảnh phối cảnh
Với đèn đường, đèn bàn hay ngọn nến, cách dựng giống hệt trường hợp ngược sáng, chỉ khác là "mặt trời" giờ nằm ngay trong cảnh và "chân mặt trời" không nằm trên đường chân trời mà nằm trên mặt đất ngay dưới bóng đèn. Ví dụ đèn đường: bóng đèn là nguồn sáng, chân cột đèn là chân nguồn sáng. Bóng của mỗi vật trên mặt đường chạy theo đường từ chân cột đèn qua chân vật; độ dài bóng chặn bởi đường từ bóng đèn qua đỉnh vật.
Cái khó là đặt đúng chân nguồn sáng trong phối cảnh. Nếu đèn treo lơ lửng ở trần, bạn phải dóng một đường thẳng đứng từ đèn xuống sàn, và đường thẳng đứng ấy kết thúc ở đâu thì phải dựa vào lưới phối cảnh của sàn. Cách làm chắc: vẽ hình chữ nhật của sàn phòng trong phối cảnh, xác định đèn treo ở giữa phòng, kẻ hai đường chéo của hình chữ nhật sàn, giao điểm là chân của đèn.
Bóng dưới đèn trong phối cảnh có hai lớp hội tụ chồng lên nhau: chúng toả ra từ chân đèn như nan quạt, và các vật xa người xem thì nhỏ lại theo luật xa gần. Đừng cố ép các bóng này song song hay hội tụ về đường chân trời. Chúng chỉ phục tùng chân đèn.
Mẹo dựng nhanh và kiểm lỗi
Cạnh nằm ngang cho bóng chung điểm tụ với chính nó. Cạnh trên của bức tường chạy về điểm tụ bên phải thì bóng của cạnh ấy trên mặt đất phẳng cũng chạy về chính điểm tụ bên phải. Điều này đúng vì cạnh song song với mặt đất nên bóng của nó song song với nó. Mẹo này cho phép bạn dựng một đỉnh bóng rồi kéo thẳng về điểm tụ, khỏi dựng đỉnh thứ hai.
Bóng của cạnh đứng luôn đi qua điểm tụ bóng. Khi kéo ngược bất kỳ bóng cột nào, nó phải đi qua điểm tụ bóng (nắng) hoặc chân đèn (đèn). Một bóng không đi qua đó là bóng sai.
Đường tia sáng luôn đi qua điểm tụ tia sáng. Nếu bạn đã dựng xong mà muốn kiểm, kéo đường từ đỉnh vật tới đỉnh bóng: kéo dài ra phải chạm điểm tụ tia sáng (hoặc mặt trời, hoặc bóng đèn).
Đặt điểm tụ ngoài khung là chuyện bình thường. Điểm tụ tia sáng hay nằm dưới mép giấy. Dán thêm giấy nháp, hoặc vẽ khung tranh nhỏ ở giữa một tờ lớn để có chỗ đặt điểm.
Đừng dựng mọi thứ. Dựng chính xác cho hai ba vật quan trọng nhất ở tiền cảnh, phần còn lại bám theo hướng của chúng bằng mắt.
Bài tập với hộp giấy trên bàn
Lấy một hộp giấy (hộp bánh, hộp sữa), đặt trên mặt bàn trước mặt, ngồi sao cho mắt cao hơn mặt bàn một chút. Bật đèn bàn sau lưng chếch vai phải.
- Vẽ hộp theo phối cảnh hai điểm tụ, mảnh và nhẹ tay.
- Quan sát bóng thật của hộp trên bàn. Kéo ngược hai cạnh bên của bóng xem chúng có gặp nhau không và gặp ở đâu so với đường chân trời (ngang tầm mắt bạn).
- Chuyển đèn ra trước mặt, phía bên kia hộp, ở chỗ bạn nhìn thấy được. Vẽ lại hộp với đèn ở trong cảnh, dựng bóng từ chân đèn.
- Đặt thêm một hộp thứ hai ở chỗ khác trên bàn. Trước khi nhìn bóng thật, dựng bóng bằng hai đường rồi mới so.
- Ghi bên lề những chỗ bóng dựng khác bóng thật. Thường đó là do chân đèn đặt sai; đo lại rồi dựng lại.
Đèn bàn không phải mặt trời nên bóng của nó toả ra; đây vẫn là cách tốt để luyện vì bạn thấy ngay bóng thật để so. Khi đã quen, ra hiên nhà lúc nắng xiên và lặp lại với chiếc ghế nhựa.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học phối cảnh trước rồi mới học phối cảnh bóng không?
Nên biết phối cảnh một và hai điểm tụ ở mức dựng được khối hộp đứng trên mặt đất. Phối cảnh bóng chỉ là áp dụng thêm hai điểm tụ cho bóng và tia sáng. Nếu chưa vững phối cảnh, bạn vẫn có thể luyện bóng với trường hợp nắng ngang, vì trường hợp đó không cần điểm tụ.
Vì sao điểm tụ tia sáng phải nằm thẳng dưới điểm tụ bóng?
Mỗi tia nắng và bóng mà nó tạo ra trên mặt đất cùng nằm trong một mặt phẳng thẳng đứng. Mọi mặt phẳng thẳng đứng song song nhau trong phối cảnh có đường tụ là một đường dọc trên giấy, nên điểm tụ của tia nắng và điểm tụ của bóng nằm trên cùng một đường dọc.
Mặt trời ở sau lưng thì có vẽ mặt trời vào tranh không?
Không, vì mặt trời nằm sau người vẽ, ngoài tầm nhìn. Bạn chỉ thấy điểm tụ của tia sáng, một điểm tưởng tượng nằm dưới đường chân trời, chính là điểm đối diện với mặt trời. Không có gì sáng ở chỗ đó trong tranh; nó chỉ là điểm dựng.
Vẽ tranh không theo luật xa gần thì có cần những điểm tụ này không?
Không. Với tranh phẳng, tranh trang trí hoặc tranh dân gian nhìn chính diện, bạn dùng cách dựng nắng ngang hoặc bóng ước lệ. Phối cảnh bóng chỉ cần khi tranh có chiều sâu không gian rõ, như phố, phòng, cảnh kiến trúc.
Làm sao để bóng trông dài hay ngắn theo ý muốn?
Khi nắng sau lưng, kéo điểm tụ tia sáng lên gần đường chân trời để bóng dài, đẩy xuống thấp để bóng ngắn. Khi ngược sáng, hạ mặt trời gần đường chân trời để bóng dài. Đổi một điểm là cả cảnh đổi theo, mọi bóng vẫn khớp nhau.
Khi vẽ ký hoạ phố nhanh có kịp dựng bóng không?
Ký hoạ nhanh thì chỉ cần chấm điểm tụ bóng trên đường chân trời bằng mắt rồi kéo hướng bóng về đó. Độ dài bóng ước lượng theo một vật làm chuẩn, ví dụ bóng của người đi đường. Phần dựng kỹ để dành cho bản vẽ hoàn chỉnh ở nhà.