VungSang.comVùng Sáng
Bóng đổ và phối cảnh bóng

Bóng đổ của khối cầu, khối trụ, khối nón: hình elip, tiếp tuyến và đỉnh bóng

Bóng đổ của khối tròn dựng thế nào: khối trụ là hai đường tròn nối tiếp tuyến, khối cầu cho bóng elip, khối nón là tam giác nối đỉnh bóng với đáy.

White plaster sphere, cylinder and cone on grey cloth in an art classroom in Cần Thơ, hard window light from the side, elongated shadows, student hand holding pencil, eye-level close view

Bóng đổ của một vật tròn là hình chiếu của đường ranh sáng tối trên vật xuống mặt phẳng. Với khối trụ đứng dưới nắng, bóng gồm hình chiếu của mặt đáy, hình chiếu của mặt trên và hai đường tiếp tuyến nối hai hình đó. Khối cầu cho bóng hình elip, càng dẹt dài khi mặt trời càng thấp. Khối nón cho bóng hình tam giác: hai tiếp tuyến từ bóng của đỉnh nón chạm vào đường tròn đáy.

Khi đã nắm ba hình này, bạn dựng được bóng của rất nhiều đồ vật quen thuộc: cái cốc, lon nước, quả bưởi, chiếc nón lá, cái phễu. Bài này đi từ nguyên tắc chung, tới cách dựng bóng từng khối, bảng tóm hình dạng bóng dưới nắng và dưới đèn, cách quy đồ vật thật về khối, và bài tập với bộ khối thạch cao hoặc đồ dùng có sẵn trong bếp.

Nguyên tắc chung: tìm đường ranh sáng tối rồi chiếu nó xuống

Với khối hộp, bóng đổ được tạo bởi các cạnh nằm giữa mặt sáng và mặt tối. Với khối tròn, không có cạnh, nhưng vẫn có một đường ranh sáng tối chạy quanh vật: nơi tia sáng vừa sượt tiếp tuyến qua bề mặt. Bên này đường ranh là phần được chiếu, bên kia là vùng tối riêng của vật. Toàn bộ bóng đổ chính là hình chiếu của đường ranh này theo hướng tia sáng xuống mặt bàn.

Điều đó cho bạn một chiến lược dựng chung: xác định đường ranh trên vật (trên khối trụ đứng là hai đường dọc ở hai bên; trên khối cầu là một vòng tròn nghiêng; trên khối nón là hai đường từ đỉnh xuống đáy), chọn vài điểm trên đường ranh, dựng bóng từng điểm như dựng bóng đỉnh cột, rồi nối các điểm bóng bằng nét cong mềm.

Một cách khác thường nhanh hơn với khối trụ và khối nón là dùng tiếp tuyến: dựng bóng của các phần dễ (mặt trên, đỉnh nón), sau đó kẻ các đường tiếp tuyến chung nối chúng với đáy. Tiếp tuyến cho bạn đường ranh tự động, không cần tìm trước trên vật.

Trong cả hai cách, nhớ rằng vật tròn đứng trên mặt bàn thì đáy của nó, hoặc điểm chạm của khối cầu, nằm trong bóng. Bóng bắt đầu ngay từ chỗ tiếp xúc, không có khe sáng.

Khối trụ đứng: hai đường tròn và hai tiếp tuyến

Lấy một lon nước hay khối trụ thạch cao đứng trên bàn, nắng chiếu xiên (tia song song). Để dễ hình dung, trước hết làm trên hình nhìn từ trên xuống, sau đó áp vào phối cảnh:

  1. Vẽ đường tròn đáy của khối trụ trên mặt bàn.
  2. Mặt trên của khối trụ song song với mặt bàn, nên bóng của nó là một đường tròn bằng đúng đường tròn đáy, chỉ dời đi theo hướng bóng một đoạn bằng độ dài bóng của chiều cao khối trụ.
  3. Dựng tâm của đường tròn bóng: từ tâm đáy, đi theo hướng bóng một đoạn đúng bằng độ dài bóng của một cây cột cao bằng khối trụ.
  4. Vẽ đường tròn bóng mặt trên với tâm vừa dựng, bán kính bằng bán kính đáy.
  5. Kẻ hai tiếp tuyến chung song song nối đường tròn đáy với đường tròn bóng. Toàn bộ hình gồm hai nửa đường tròn và hai đoạn thẳng là bóng của khối trụ.
  6. Trong phối cảnh, cả hai đường tròn trở thành elip; giữ nguyên cách làm, chỉ vẽ elip theo phối cảnh của mặt bàn.

Dưới đèn bàn, mặt trên vẫn cho bóng là đường tròn nhưng to hơn đường tròn đáy, vì tia sáng toả ra; hai tiếp tuyến không còn song song mà toả ra từ hướng chân đèn. Hai điểm tiếp xúc trên đường tròn đáy cho bạn biết vị trí hai đường ranh sáng tối dọc thân khối trụ.

Khối cầu: bóng hình elip lấn nhẹ về phía nguồn sáng

Dưới nắng, các tia sáng tiếp xúc với khối cầu tạo thành một ống tròn bao lấy quả cầu. Mặt bàn cắt ống tròn đó theo một đường xiên, nên bóng là một hình elip. Bề ngang của elip đúng bằng đường kính quả cầu. Chiều dài elip phụ thuộc độ cao mặt trời: mặt trời đứng bóng thì elip thành hình tròn ngay dưới quả cầu; mặt trời càng thấp thì elip càng dài, càng dẹt.

Chi tiết hay bị bỏ qua: điểm quả cầu chạm mặt bàn không nằm ở mép bóng mà nằm bên trong bóng; đầu gần của elip lấn ra trước điểm chạm một chút về phía nguồn sáng. Lý do là phần dưới của quả cầu, ngay trên điểm chạm, đã nằm trong vùng tối riêng, nên bóng bắt đầu sớm hơn một chút, ở phía nguồn sáng. Khi vẽ, bạn đặt đầu gần của elip lấn nhẹ ra trước điểm chạm về phía đèn, chứ đừng cho elip mọc ra đúng từ điểm chạm như cái đuôi.

Cách dựng nhanh: dựng bóng của tâm quả cầu như dựng đỉnh một cây cột cao bằng bán kính, điểm đó là tâm của elip bóng. Bề ngang elip bằng đường kính. Đầu xa của elip là bóng của điểm cao nhất trên đường ranh sáng tối; dựng thêm điểm này bằng tia sáng tiếp tuyến với quả cầu ở phía xa nguồn sáng.

Dưới đèn bàn đặt gần, bóng vẫn có dạng gần elip nhưng to hơn và kéo dài hơn. Khi hạ đèn xuống thấp gần ngang đỉnh quả cầu, bóng dài vọt ra và đầu xa mờ hẳn.

Khối nón: tam giác bóng, và lúc khối nón không có bóng

Khối nón đứng có một đỉnh nhọn. Dựng bóng của đỉnh như đỉnh một cây cột cao bằng chiều cao nón. Từ điểm bóng của đỉnh, kẻ hai đường tiếp tuyến chạm vào đường tròn đáy. Hình giới hạn bởi hai tiếp tuyến và cung đáy nằm giữa chúng là bóng của khối nón. Hai điểm tiếp xúc trên đường tròn đáy là chân của hai đường ranh sáng tối chạy từ đáy lên đỉnh nón.

Có một trường hợp thú vị: khi mặt trời cao hơn độ dốc của sườn nón, bóng của đỉnh nón rơi vào bên trong đường tròn đáy. Lúc đó không kẻ được tiếp tuyến nào, khối nón không có bóng đổ ra ngoài đáy, và cả sườn nón đều được chiếu sáng, chỉ khác nhau về độ sáng. Chiếc nón lá úp trên mặt sân giữa trưa hè gần như chỉ có một viền bóng mảnh quanh vành, vì sườn nón khá thoải so với nắng trưa cao.

Ngược lại, khối nón cao và nhọn như cái phễu úp hay mũ chóp sinh nhật thì sườn dốc, mặt trời phải rất cao mới chiếu được hết, nên hầu như lúc nào cũng có một bóng tam giác rõ.

Với khối nón ngược (miệng loe lên như cái chén, cái phễu ngửa), bóng được tạo bởi mép miệng, dựng như bóng mặt trên của khối trụ, còn đáy nhỏ nằm trong bóng.

Hình dạng bóng của khối tròn dưới nắng và dưới đèn

Bảng dưới gom lại hình dạng bóng nhìn từ trên xuống. Khi vẽ theo phối cảnh, các đường tròn thành elip, nhưng cấu trúc giữ nguyên:

KhốiDưới nắng (tia song song)Dưới đèn gần (tia toả ra)
Khối trụ đứngHai đường tròn bằng nhau nối bởi hai tiếp tuyến song songĐường tròn bóng mặt trên to hơn đáy, hai tiếp tuyến toả ra
Khối cầuElip, bề ngang bằng đường kính, dài theo độ thấp mặt trờiGần elip, to hơn, dài nhanh khi đèn hạ thấp
Khối nón đứngTam giác từ bóng đỉnh tiếp xúc với đáy; có thể không có bóng khi nắng rất caoTam giác dài hơn, đỉnh bóng xa hơn
Khối trụ nằm ngangDải dài hai cạnh song song, hai đầu là bóng của hai mặt trònDải loe ra, đầu xa to hơn đầu gần
Nón lá úpViền bóng quanh vành, thêm tam giác ngắn khi nắng xiênBóng tam giác rõ khi đèn thấp

Bảng giúp bạn đoán trước hình bóng trước khi dựng. Khi bóng dựng ra trái với dự đoán, kiểm lại vị trí chân nguồn sáng hoặc độ cao mặt trời trước tiên.

Quy đồ vật thật về khối để dựng bóng

Hiếm khi bạn vẽ khối thạch cao trơn; phần lớn là đồ vật có chi tiết. Cách nhanh là nhìn ra khối chính, dựng bóng cho khối chính, rồi thêm bóng chi tiết:

  • Cái cốc có quai: thân là khối trụ, dựng bóng như khối trụ đứng. Quai là một vòng cong; chọn hai ba điểm trên quai, dựng bóng từng điểm rồi nối lại. Bóng quai thường mảnh và mềm hơn bóng thân vì quai nhỏ và cách mặt bàn xa hơn.
  • Phích nước, chai nước: thân trụ, phần vai là một đoạn nón ngắn, cổ là trụ nhỏ. Dựng bóng thân, sau đó bóng của vai nối tiếp như bóng nón cụt, cuối cùng bóng cổ và nắp.
  • Quả bưởi, quả cam: khối cầu hơi dẹt. Dựng elip như khối cầu, kéo dài nhẹ theo bề ngang thật của quả. Cuống quả là một cây cột nhỏ, bóng của nó nằm trong hoặc ngay đầu bóng quả.
  • Bình hoa thân phình: chia thành vài lát khối trụ chồng nhau với bán kính khác nhau. Bóng của bình là đường bao ngoài của bóng các lát, nối mượt bằng nét cong.
  • Chiếc nón lá đội trên đầu người: vành nón cho bóng lên mặt và vai người đội, dựng bằng cách chọn vài điểm trên vành, kéo tia sáng tới chạm mặt và vai.

Quy về khối không phải để vẽ cứng nhắc. Nó giúp bạn biết bóng phải có hình gì trước khi nhìn chi tiết, để chi tiết chỉ làm giàu thêm chứ không kéo lệch cả hình bóng.

Bài tập với khối thạch cao hoặc đồ trong bếp

Nếu không có bộ khối thạch cao, bạn dùng lon nước (khối trụ), quả cam hay quả bưởi nhỏ (khối cầu), phễu hoặc nón giấy tự cuộn (khối nón). Đặt trên tờ giấy trắng dưới đèn bàn.

  1. Lần lượt đặt từng vật ở giữa giấy, kẻ theo mép bóng thật bằng bút chì mảnh. Ghi tên khối bên cạnh.
  2. Lấy tờ giấy khác, vẽ hình nhìn từ trên xuống: đường tròn đáy của từng vật, chân đèn. Dựng bóng theo cách trong bài, so với tờ kẻ bóng thật.
  3. Nâng đèn lên cao dần với khối nón giấy. Ghi lại vị trí đèn mà bóng tam giác bắt đầu thu ngắn vào gần đáy.
  4. Đặt nón giấy úp xuống (hoặc úp một chiếc nón lá nếu có) và lặp lại. So sánh với nón cao nhọn.
  5. Cuối cùng, xếp ba vật thành một nhóm tĩnh vật và vẽ theo phối cảnh, dựng bóng cho cả nhóm từ cùng một chân đèn.

Bài tập không cần hoàn thiện, chỉ cần đủ các đường dựng. Sau vài lần, bạn sẽ dựng bóng elip của quả cam trong vài giây mà không cần kẻ thước.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bóng của quả bóng tròn lại không tròn?

Vì tia nắng chiếu xiên. Các tia sượt qua quả bóng tạo thành một ống tròn nghiêng, và mặt đất cắt ống đó theo đường xiên nên ra hình elip. Chỉ khi mặt trời ở ngay trên đỉnh đầu, ống tia thẳng đứng, bóng mới tròn ngay dưới quả bóng.

Bóng khối trụ dưới nắng có phải lúc nào cũng có hai cạnh song song không?

Đúng trong không gian thật, vì tia nắng song song và mặt trên khối trụ song song với mặt đất. Trên giấy, khi vẽ theo phối cảnh, hai cạnh này có thể hội tụ về điểm tụ của bóng, giống như mọi đường song song khác đi vào chiều sâu.

Có cần dựng chính xác bóng elip mỗi lần vẽ quả cam không?

Không. Dựng chính xác vài lần để mắt học tỉ lệ: bề ngang bằng đường kính, chiều dài theo độ cao đèn, đầu gần lấn nhẹ về phía đèn. Sau đó bạn ước lượng bằng mắt khi ký hoạ, chỉ dựng lại khi cảnh có nhiều vật cần khớp nhau.

Đường ranh sáng tối trên khối cầu nằm ở đâu?

Dưới nắng, đường ranh là một vòng tròn lớn chia quả cầu làm hai nửa, mặt phẳng của vòng tròn vuông góc với hướng tia sáng. Nhìn từ phía người vẽ, vòng tròn này thường hiện ra thành một elip cong qua thân quả cầu. Dưới đèn gần, phần được chiếu nhỏ hơn một nửa quả cầu.

Vẽ nón lá có bóng đổ thế nào cho đẹp?

Nón lá có vành rộng và sườn thoải, nên dưới nắng cao chỉ có viền bóng hẹp quanh vành. Muốn có bóng đẹp, chọn nắng xiên buổi sáng hoặc chiều để có thêm tam giác bóng kéo dài. Đừng quên bóng của vành nón rơi lên chính thân nón khi nón đặt nghiêng hoặc đội trên đầu.

Học bóng khối tròn trước hay khối hộp trước?

Nên học khối hộp trước vì các cạnh thẳng giúp bạn hiểu rõ cách dựng bóng từng đỉnh. Khi đã quen, chuyển sang khối trụ, rồi khối nón, cuối cùng là khối cầu, vì khối cầu không có điểm hay cạnh nào để bám.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138