VungSang.comVùng Sáng
Bóng đổ và phối cảnh bóng

Tìm nguồn sáng từ bóng đổ có sẵn: suy ngược để vẽ thêm vật vào cảnh cho khớp

Suy ngược nguồn sáng từ bóng đổ có sẵn trong ảnh hay bản phác: tìm chân đèn, độ cao đèn, hướng nắng rồi vẽ thêm người, vật vào cảnh mà bóng vẫn khớp.

Overhead view of a drawing desk in Bắc Ninh, two upright wooden pegs on blank paper with long shadows, faint ruler lines extended backward to meet near a desk lamp base

Muốn tìm nguồn sáng từ bóng có sẵn, bạn chọn hai vật đứng thẳng có bóng rõ, kéo dài cạnh bóng của chúng ngược về phía ánh sáng: chỗ hai đường gặp nhau là chân nguồn sáng. Sau đó kéo đường từ đỉnh bóng qua đỉnh vật: đường này đi thẳng tới nguồn sáng, nằm trên đường dọc dựng từ chân nguồn sáng. Nếu các cạnh bóng song song mà không gặp nhau, nguồn sáng là mặt trời, và tỉ lệ giữa độ dài bóng với chiều cao vật cho bạn biết mặt trời cao hay thấp.

Kỹ năng suy ngược này dùng hằng ngày khi vẽ theo ảnh, khi muốn thêm một người, một chiếc xe đạp hay một chậu cây vào một cảnh đã có, hoặc khi ghép bố cục từ nhiều ảnh tham khảo khác nhau. Bài này đi qua cách suy ngược với đèn và với nắng, cách chọn điểm đáng tin, cách thêm vật mới, cách nhận ra khi các bóng trong ảnh không khớp và một bài tập tự kiểm bằng đèn bàn.

Vì sao người vẽ cần suy ngược nguồn sáng

Phần lớn hướng dẫn dạy bóng đổ đi theo chiều xuôi: biết đèn ở đâu, dựng bóng của vật. Nhưng trong thực tế vẽ, bạn thường ở chiều ngược lại. Bạn có một bức ảnh chụp sân đình ở Bắc Ninh lúc chiều, muốn vẽ thêm mấy đứa trẻ đang chạy. Bạn có bản phác một góc phố đã lên bóng xong, giờ muốn đặt thêm chiếc xe máy dựng bên vỉa hè. Bạn ghép mái nhà từ ảnh này với cái cây từ ảnh khác. Trong mọi trường hợp đó, đèn hay mặt trời không xuất hiện trong khung, chỉ có các bóng.

Nếu vẽ bóng cho vật mới bằng cảm giác, nó gần như chắc chắn lệch một chút so với các bóng sẵn có, và người xem thấy ngay vật ấy "dán" vào tranh. Mắt người rất nhạy với sự không nhất quán của bóng, dù hiếm ai gọi được tên lỗi. Suy ngược nguồn sáng giúp bạn tìm lại đúng cái đèn hay mặt trời đã tạo ra cảnh, rồi dùng nó để dựng bóng cho vật mới theo đường xuôi quen thuộc.

Kỹ năng này còn có tác dụng phụ: nó buộc bạn quan sát bóng kỹ hơn trong mọi ảnh và cảnh thật. Sau một thời gian, bạn sẽ nhìn ra ngay khi một bức ảnh quảng cáo có bóng không khớp, hay khi bản vẽ của chính mình có một bóng lạc hướng.

Một lưu ý về phạm vi: suy ngược cho bạn vị trí nguồn sáng đủ chính xác để vẽ, không phải để đo đạc. Sai lệch vài phân trên tờ giấy không làm hỏng tranh, miễn là mọi bóng trong cảnh cùng sai theo một kiểu. Điều người xem nhận ra là sự lệch nhau giữa các bóng, chứ không phải đèn đặt cao thêm một chút hay lệch sang một chút.

Suy ngược với nguồn sáng gần: đèn bàn, đèn đường, ngọn nến

Giả sử bạn có một cảnh trên bàn, chỉ thấy bóng của hai cây bút chì dựng đứng và một cái cốc, không thấy đèn. Làm như sau:

  1. Chọn hai vật đứng thẳng có bóng rõ, đặt ở hai chỗ cách nhau càng xa càng tốt, ví dụ hai cây bút chì.
  2. Với mỗi vật, kẻ đường đi qua chân vật và chạy dọc theo trục giữa của bóng, kéo dài ngược về phía không có bóng. Hai đường này gặp nhau ở một điểm trên mặt bàn: đó là chân nguồn sáng.
  3. Với một trong hai vật, kẻ đường từ đỉnh bóng qua đỉnh vật, kéo dài lên trên.
  4. Từ chân nguồn sáng, dựng một đường thẳng đứng. Chỗ đường này cắt đường ở bước ba là nguồn sáng.
  5. Kiểm lại bằng vật thứ hai: đường từ đỉnh bóng vật thứ hai qua đỉnh vật ấy cũng phải đi tới đúng nguồn sáng vừa tìm. Nếu lệch nhiều, xem lại các điểm đã chọn.

Khi vẽ theo phối cảnh, "đường thẳng đứng" ở bước bốn là đường dọc trên giấy (với phối cảnh một và hai điểm tụ). Điểm giao ở bước hai có thể nằm ngoài khung tranh; dán thêm giấy nháp để kéo đường cho đủ.

Suy ngược với nắng: hướng nắng và độ cao mặt trời

Dưới nắng, cạnh bóng của các vật đứng thẳng song song nhau trong không gian. Cách suy ngược phụ thuộc vào việc cảnh có phối cảnh rõ hay không:

  1. Nếu bóng nằm ngang trên giấy, song song với đường chân trời: nắng chiếu ngang mặt tranh. Đo góc của đường nối đỉnh vật với đỉnh bóng: đó là góc của tia nắng, dùng lại cho mọi vật mới.
  2. Nếu bóng chạy vào chiều sâu và hội tụ: kéo dài hai bóng tới khi chúng gặp nhau. Điểm gặp phải nằm trên đường chân trời; đó là điểm tụ của bóng.
  3. Kéo đường từ đỉnh bóng qua đỉnh vật cho hai vật. Hai đường này gặp nhau ở điểm tụ tia sáng, nằm trên cùng đường dọc với điểm tụ của bóng. Nằm dưới đường chân trời nghĩa là nắng sau lưng người chụp; nằm trên là ngược sáng, và điểm đó chính là mặt trời.
  4. Ghi lại độ cao mặt trời ước lượng bằng tỉ lệ bóng trên chiều cao của một vật không bị phối cảnh làm méo nhiều (vật ở tiền cảnh, đứng gần giữa khung).

Có điểm tụ bóng và điểm tụ tia sáng, bạn dựng bóng cho bất cứ vật mới nào trong cảnh bằng đúng hai đường quen thuộc. Đây là lúc kiến thức phối cảnh bóng trở nên rất thực dụng.

Chọn điểm đáng tin để suy ngược

Vật thẳng đứng, cạnh rõ. Cột điện, góc tường, chân bàn, cây bút dựng đứng là lựa chọn tốt. Thân cây hay người đứng hơi nghiêng cho đường bóng lệch, dễ làm sai cả phép suy.

Đỉnh vật và đỉnh bóng nhận ra chắc chắn. Đỉnh cột điện có thể bị dây điện che; đầu bóng người có thể mờ vì tóc. Chọn vật mà bạn chỉ được chính xác điểm nào trên vật tạo ra điểm nào trên bóng, như góc trên của hộp và góc tương ứng của bóng hộp.

Bóng nằm trên mặt phẳng. Bóng rơi lên bậc thềm, đống cát hay mặt đường gồ ghề đã bị gãy khúc, không còn là hình chiếu trên mặt phẳng. Chỉ dùng phần bóng nằm trên mặt đất phẳng.

Hai vật cách xa nhau. Hai vật sát nhau cho hai đường gần như trùng nhau, giao điểm rất khó xác định. Chọn một vật ở trái và một vật ở phải khung tranh.

Mép bóng mềm thì lấy trục giữa. Khi bóng mềm, mép bóng nhoè; kẻ theo trục giữa của bóng thay vì theo mép sẽ ổn định hơn.

Thêm một vật mới vào cảnh cho bóng khớp

Khi đã có nguồn sáng (hoặc điểm tụ bóng và điểm tụ tia sáng), việc thêm vật trở về bài toán xuôi. Ví dụ thêm một người đứng ở sân trong ảnh:

  1. Vẽ người đứng đúng tỉ lệ phối cảnh: chân trên mặt sân, đầu cao bao nhiêu so với đường chân trời tuỳ chiều cao người so với độ cao máy ảnh.
  2. Chấm chân người (điểm giữa hai bàn chân) và đỉnh đầu.
  3. Kẻ hướng bóng từ chân nguồn sáng (hoặc điểm tụ bóng) qua chân người.
  4. Kẻ tia từ nguồn sáng (hoặc điểm tụ tia sáng) qua đỉnh đầu, cắt hướng bóng: đó là đỉnh bóng.
  5. Vẽ hình bóng người dọc đoạn ấy, bề ngang theo thân người, rồi tô với độ đậm và độ mềm mép giống các bóng có sẵn ở khoảng cách tương tự.
  6. Kiểm bằng mắt từ xa: bóng mới có cùng "họ hàng" với các bóng cũ không, về hướng, độ dài, độ đậm và mép.

Đừng quên vật mới cũng phải có vùng sáng và vùng tối khớp với nguồn sáng: người đứng ngược sáng thì phần lớn thân nằm trong vùng tối; người đứng thuận nắng thì phần mặt hướng về nắng sáng rõ.

Khi các bóng trong ảnh không khớp nhau

Có lúc bạn kéo ba bóng mà chúng không gặp nhau ở một điểm. Trước khi nghĩ mình làm sai, hãy kiểm các nguyên nhân sau:

Hiện tượngNguyên nhân hay gặpCách xử lý khi vẽ
Hai nhóm bóng chỉ về hai hướngCó hai nguồn sáng, ví dụ đèn trong nhà và ánh sáng cửaTách thành hai nhóm, chọn nguồn mạnh hơn làm chính
Bóng ở rìa ảnh lệch hướngỐng kính góc rộng của điện thoại kéo giãn rìa ảnhChỉ dùng bóng ở gần giữa khung để suy ngược
Bóng gãy hoặc congMặt đất không phẳng, có dốc hoặc gờBỏ phần bóng trên chỗ gồ ghề
Một vật có bóng sai hẳn so với cả cảnhẢnh đã bị ghép hoặc chỉnh sửaBỏ qua vật đó, theo số đông các bóng khớp nhau
Không thấy bóng rõTrời âm u, nguồn sáng là cả bầu trờiKhông suy ngược được; vẽ bóng tiếp xúc mềm dưới chân vật

Bảng này cũng là lời nhắc khi bạn tự chụp ảnh tham khảo: đứng xa, dùng ống kính thường thay vì góc rộng, và chụp vào lúc có một nguồn sáng chính rõ ràng sẽ giúp phần vẽ sau dễ hơn nhiều.

Bài tập tự kiểm với đèn bàn

Bài tập này cho bạn đáp án thật để so, vì đèn có sẵn trên bàn. Chuẩn bị ba cây bút chì cắm thẳng vào đất nặn, một tờ giấy lớn, đèn bàn, một tờ giấy che.

  1. Đặt ba cây bút ở ba chỗ trên tờ giấy, bật đèn, dùng bút chì mảnh kẻ theo trục giữa của ba bóng và đánh dấu ba đỉnh bóng.
  2. Nhờ người nhà đặt tờ giấy che ngang để bạn không nhìn thấy đèn, hoặc chụp ảnh từ trên xuống với đèn nằm ngoài khung.
  3. Tắt đèn, cất bút. Chỉ từ các vệt bóng đã kẻ và chiều cao ba cây bút (đo bằng thước), suy ngược chân đèn và độ cao đèn.
  4. Bỏ giấy che, đo chân đèn thật và độ cao bóng đèn thật, so với kết quả suy ngược.
  5. Lặp lại với đèn đặt ở chỗ khác, lần này thêm một vật thứ tư tưởng tượng: dựng bóng cho nó trước, sau đó đặt vật thật vào bật đèn để kiểm.

Kết quả lệch vài phân là bình thường, vì bóng đèn có kích thước và mép bóng mềm. Không có điểm số; điều đáng ghi lại là chỗ nào trong quy trình làm bạn lệch nhiều nhất, để lần sau chọn điểm cẩn thận hơn.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ có một vật có bóng thì có tìm được nguồn sáng không?

Một vật cho bạn hướng bóng và đường tia qua đỉnh, tức là biết nguồn sáng nằm trên một đường thẳng nhưng không biết chính xác điểm nào. Với nắng thì một vật là đủ để biết hướng và độ cao mặt trời. Với đèn gần, cần thêm vật thứ hai, hoặc phải đoán vị trí đèn từ bối cảnh như cột đèn trong ảnh.

Có thể dùng bóng người để suy ngược không?

Có, nhưng kém chính xác hơn cột hay góc tường vì người hiếm khi đứng thẳng tuyệt đối, và khó xác định điểm nào trên bóng tương ứng với đỉnh đầu. Lấy điểm giữa hai bàn chân làm chân, đỉnh đầu làm đỉnh, và kiểm thêm bằng một vật khác nếu có.

Suy ngược có dùng được khi vẽ theo trí nhớ không?

Khi vẽ theo trí nhớ, bạn tự chọn nguồn sáng ngay từ đầu nên không cần suy ngược. Nhưng khi vẽ xong một phần và muốn thêm vật, suy ngược từ các bóng đã vẽ giúp bạn kiểm xem chính mình có giữ nhất quán không. Đây là cách tự soát bản vẽ rất hiệu quả.

Nếu ảnh có hai nguồn sáng thì làm thế nào?

Tách các bóng thành hai nhóm theo hướng, mỗi nhóm suy ngược ra một nguồn. Nguồn cho bóng đậm hơn là nguồn chính. Khi thêm vật mới, dựng hai bóng theo hai nguồn, với độ đậm tương tự các bóng cùng nhóm trong ảnh.

Ảnh chụp bằng điện thoại có đủ tin để suy ngược không?

Đủ nếu bạn dùng các bóng gần giữa khung và tránh rìa ảnh, nơi ống kính góc rộng làm méo nhiều nhất. Chụp đứng xa và phóng to một chút thay vì đứng sát cũng giảm méo. Ảnh đã qua bộ lọc làm đẹp có thể làm mờ bóng, nên dùng ảnh gốc.

Có cần thước kẻ cho việc suy ngược không?

Nên dùng, vì đường kéo dài thường dài gấp nhiều lần chính cái bóng, một sai lệch nhỏ ở đầu thành sai lệch lớn ở cuối. Thước dài và giấy rộng giúp kết quả ổn định hơn. Khi đã có kinh nghiệm, bạn có thể ước lượng bằng mắt cho ký hoạ nhanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138