Bóng đổ là thứ cho người xem biết vật đang chạm đất hay đang bay, và vật đứng ở đâu trong chiều sâu của tranh. Vật chạm đất thì bóng dính liền với chỗ tiếp xúc; vật nhấc lên thì giữa vật và bóng có một khoảng hở, khoảng hở càng lớn vật càng cao. Cùng một quả bóng vẽ ở cùng một chỗ trên giấy, chỉ cần dời bóng của nó lên hay xuống là quả bóng trông như đang nằm ở xa hay đang bay ở gần.
Để dựng bóng cho vật lơ lửng, bạn cần "chân ảo": điểm trên mặt đất nằm thẳng dưới vật. Có chân ảo rồi, dựng bóng như dựng bóng đỉnh cột. Bài này giải thích vai trò của bóng trong việc đặt vật, cách dựng chân ảo, bóng của người đứng, đi, ngồi, nhảy, quy ước bóng trong truyện tranh và chỗ nó khác vật lý thật, kèm một bài tập với quả bóng bàn treo bằng sợi chỉ.
Bóng là sợi dây buộc vật xuống mặt đất
Trên tờ giấy phẳng, vị trí của một vật theo chiều sâu luôn mơ hồ. Một quả bóng vẽ ở giữa tờ giấy có thể là quả bóng nhỏ nằm ở xa trên sân, cũng có thể là quả bóng bay lơ lửng ở gần. Mắt người giải quyết mơ hồ đó chủ yếu nhờ bóng đổ: chỗ bóng nằm trên mặt đất cho biết vật đứng ở đâu trên mặt đất, còn khoảng cách giữa vật và bóng cho biết vật cao bao nhiêu.
Vì thế, khi vẽ người hay đồ vật trên một mặt sân rộng, bóng là cách chắc nhất để đặt chúng vào đúng chỗ trong phối cảnh. Nhiều bản vẽ có người đứng trông như trôi, chân không chạm đất, không phải vì sai tỉ lệ mà vì thiếu bóng hoặc bóng nằm sai. Chỉ cần thêm một vệt bóng gọn dưới bàn chân đúng chỗ, người ấy lập tức đứng vững.
Điều này cũng có mặt trái: bóng sai chỗ làm vật bay lên dù bạn không muốn. Một chiếc ghế có bóng tách khỏi chân ghế một khe nhỏ trông như đang bị nhấc lên. Một quả cam có bóng nằm hơi xa trông như đang lăn ra khỏi bàn. Vì vậy, với vật chạm đất, bóng phải bắt đầu ngay từ chỗ tiếp xúc; với vật lơ lửng, khoảng hở phải được tính chứ không đặt tuỳ ý.
Vật chạm đất và vật nhấc lên khác nhau ở đâu
Vật chạm đất: bóng liền chân. Bóng bắt đầu ngay từ điểm chạm, có vệt tối đậm nhất ở đó. Với ghế, bàn, mỗi chân có bóng riêng xuất phát từ chính chân ấy.
Vật nhấc lên một chút: khe sáng mảnh. Một cuốn sách nhấc khỏi mặt bàn vài phân có bóng tách ra một khe mảnh, mép bóng mềm hơn hẳn so với khi nằm sát. Khe này nhỏ nhưng đủ để người xem đọc ra "đang được nhấc".
Vật bay cao: bóng ở xa, mờ. Quả bóng bay cao hơn đầu người có bóng nằm xa nó, mép bóng mờ hẳn, đậm nhạt nhẹ. Khi bay rất cao, bóng hầu như không còn nhận ra.
Dưới nắng trưa: bóng ngay bên dưới. Mặt trời gần đỉnh đầu, bóng nằm gần như thẳng dưới vật. Khoảng hở theo chiều dọc trên giấy giữa vật và bóng là thước đo trực tiếp độ cao, rất dễ đọc.
Dưới nắng xiên: bóng lệch đi. Bóng nằm lệch theo hướng nắng, khoảng hở vừa có thành phần dọc vừa có thành phần ngang. Người xem vẫn đọc được độ cao, miễn là bóng các vật chạm đất trong cùng cảnh lệch theo đúng hướng đó.
Dựng bóng vật lơ lửng bằng chân ảo
Ví dụ một quả bóng đá đang bay trên sân, nắng chiếu xiên. Mấu chốt là tìm điểm trên mặt sân nằm thẳng dưới tâm quả bóng:
- Quyết định quả bóng đang ở trên điểm nào của mặt sân. Đây là quyết định bố cục, không phải phép tính: ví dụ ở trên vạch giữa sân, cách người đá vài bước.
- Chấm điểm đó trên mặt sân theo phối cảnh. Gọi là chân ảo.
- Dựng đường thẳng đứng từ chân ảo lên tới tâm quả bóng. Độ dài đoạn này trên giấy là độ cao của quả bóng, nhỏ lại khi ở xa theo phối cảnh.
- Coi đoạn thẳng đứng ấy là một cây cột vô hình: dựng bóng của tâm quả bóng như dựng đỉnh cột (hướng bóng qua chân ảo, tia sáng qua tâm bóng).
- Quanh điểm bóng vừa dựng, vẽ bóng quả bóng: dưới nắng xiên là hình elip dài theo hướng nắng, mép mềm hơn bóng của các vật chạm đất.
- Xoá đường dựng. Không vẽ gì nối quả bóng với bóng của nó; chính khoảng trống ấy cho cảm giác bay.
Cách này dùng cho mọi vật lơ lửng: chim bay thấp, chiếc lá đang rơi, cái đèn treo, chiếc diều. Với đèn treo trên trần, chân ảo nằm trên sàn ngay dưới đèn, và bóng của đèn nằm trên sàn theo hướng của nguồn sáng khác (cửa sổ, đèn khác), không phải của chính nó.
Bóng của người đứng, đi và ngồi
Người đứng yên dưới nắng có bóng xuất phát từ hai bàn chân, hai vệt bóng chân nhập lại thành bóng thân. Với bóng ngắn lúc gần trưa, bóng người chỉ là một mảng tối không rõ hình dưới chân, hơi lệch theo hướng nắng. Bóng dài lúc chiều mới hiện rõ dáng: đầu, vai, tay vung. Khi vẽ người ở xa, bóng có thể chỉ là một nét ngang ngắn dưới chân, nhưng nét đó vẫn phải nằm đúng hướng.
Người đang đi luôn có một bàn chân chạm đất và một bàn chân đang nhấc hoặc vừa chạm. Bóng nối liền với bàn chân chạm đất; với bàn chân đang nhấc, bóng tách ra một khe nhỏ. Chi tiết này nhỏ nhưng làm dáng đi có trọng lượng thật. Người chạy thì có lúc cả hai chân đều rời đất, và khi đó bóng tách hẳn khỏi người, dù chỉ một chút.
Người ngồi trên ghế đẩu ngoài vỉa hè, một cảnh rất quen ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, có bóng gồm bóng ghế với bốn chân và bóng người chồng lên trên. Đừng vẽ hai bóng như hai lớp xám chồng nhau; dưới một nguồn sáng, chúng hợp thành một mảng liền với cùng độ đậm. Phần quan trọng là bóng chân ghế và bàn chân người chạm đất để cả cụm đứng vững.
Bóng người trên mặt đất gồ ghề như bãi cỏ, đường đất, bậc thềm sẽ gãy theo mặt đất. Giữ ý đó khi vẽ người đứng trên bậc cửa hay sườn đồi.
Người đang nhảy và quy ước bóng trong truyện tranh
Trong truyện tranh và phim hoạt hình, khi nhân vật nhảy lên, họa sĩ thường vẽ một bóng hình elip dưới chân, và quy ước là: nhân vật càng cao, bóng càng nhỏ và càng nhạt. Quy ước này hiệu quả vì người xem đọc ra ngay độ cao, ngay cả khi nền không có gì khác.
Thú vị là quy ước ấy không trùng hẳn với vật lý. Dưới nắng, tia song song, bóng của một người nhảy lên không nhỏ đi; nó giữ nguyên kích thước, chỉ dời đi theo hướng nắng và mềm mép hơn. Dưới đèn treo trên cao, khi người nhảy lên gần đèn hơn, bóng còn to ra chứ không nhỏ đi. Chỉ có phần bóng do ánh sáng trời bao quanh, tức là vệt tối mềm sát dưới chân khi đứng trên mặt đất, mới thu nhỏ và mờ dần khi người rời đất. Quy ước truyện tranh thực chất đang vẽ phần bóng mềm ấy.
Vì vậy, bạn chọn theo mục đích. Tranh minh hoạ, truyện tranh, hình động đơn giản: dùng quy ước bóng elip nhỏ dần cho rõ ràng. Tranh hiện thực có nắng gắt: giữ kích thước bóng, dời bóng theo hướng nắng, làm mép mềm hơn và có thể nhạt đi chút ít. Điều quan trọng là nhất quán trong cùng một bức.
Ở cả hai cách, nhân vật đang nhảy không được có bóng dính liền vào chân. Bóng dính chân là dấu hiệu chân đang chạm đất, mâu thuẫn với dáng nhảy.
Cùng một vật trên giấy, bóng nói lên vị trí thật
Đặt một quả bóng vẽ ở giữa tờ giấy, có đường chân trời ở trên. Thay đổi vị trí bóng đổ, người xem sẽ đọc như sau (giả sử nắng trưa, bóng ngay bên dưới vật):
| Vị trí bóng so với quả bóng | Người xem hiểu là | Ghi chú |
|---|---|---|
| Liền ngay dưới quả bóng | Quả bóng nằm trên mặt đất, ở khoảng xa tương ứng với vị trí trên giấy | Trường hợp mặc định |
| Dưới quả bóng một khoảng nhỏ | Quả bóng vừa nảy lên, ở gần hơn một chút | Mép bóng mềm hơn trường hợp liền |
| Dưới quả bóng một khoảng lớn | Quả bóng bay cao, ở gần người xem | Bóng nằm gần mép dưới giấy |
| Phía trên quả bóng, gần đường chân trời | Mâu thuẫn: không thể có dưới nắng trưa | Người xem thấy lạ, bố cục lỗi |
| Không có bóng | Không xác định được, quả bóng như dán lên | Chỉ chấp nhận được với trời âm u nếu có vệt tối mềm dưới vật |
Bảng giải thích vì sao trong bố cục có nhiều vật cùng kích thước trên giấy, bóng là công cụ sắp xếp chiều sâu hữu hiệu, đôi khi còn hơn cả việc vẽ to nhỏ.
Bài tập với quả bóng bàn treo bằng sợi chỉ
Chuẩn bị một quả bóng bàn (hoặc viên bi nhựa), sợi chỉ, băng dính, một cây thước dựng đứng làm giá treo, tờ giấy trắng, đèn bàn.
- Đặt quả bóng nằm trên giấy dưới đèn. Vẽ nhanh quả bóng và bóng đổ trong 3 phút.
- Treo quả bóng bằng sợi chỉ cho nó cách mặt giấy khoảng hai phân. Vẽ lại, chú ý khe giữa vật và bóng, mép bóng mềm thế nào.
- Nâng quả bóng lên khoảng mười phân. Vẽ lại lần nữa. Quan sát bóng dời đi, to ra hay giữ nguyên tuỳ đèn gần hay xa.
- Đánh dấu bằng bút chì chân ảo (điểm ngay dưới quả bóng) bằng cách dóng thẳng sợi chỉ xuống giấy. Kiểm hướng từ chân đèn qua chân ảo tới bóng.
- Cất mẫu đi. Vẽ một cảnh tưởng tượng có ba quả bóng: một nằm trên đất, một vừa nảy lên, một bay cao. Dựng bóng cả ba bằng chân ảo.
Bài tập này hợp cả với trẻ em, miễn là người lớn chuẩn bị giá treo và nhắc không chạm vào bóng đèn nóng. Đừng chấm điểm hay so bài; hỏi trẻ quả bóng nào đang bay, vì sao con biết, là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người trong tranh trông như đang trôi dù đã có bóng?
Thường do bóng không bắt đầu đúng từ bàn chân, hoặc do mép bóng ở chân quá mềm và nhạt. Chỗ tiếp xúc cần đậm và sắc nhất. Cũng có thể bàn chân vẽ sai phối cảnh, đặt ở độ cao không khớp với mặt đất xung quanh.
Chân ảo là thuật ngữ có trong sách vẽ không?
Đây là cách gọi dễ nhớ cho điểm chiếu thẳng đứng của vật xuống mặt đất, một bước có trong mọi phép dựng bóng của vật lơ lửng. Sách khác nhau có thể gọi bằng tên khác. Quan trọng là bạn luôn dựng điểm ấy trước khi dựng bóng.
Bóng của nhân vật nhảy trong truyện tranh có nên nhỏ lại không?
Đó là quy ước phổ biến và hiệu quả cho người xem đọc độ cao. Nó gần với cách vệt tối mềm dưới chân biến đổi khi rời đất. Nếu bạn vẽ hiện thực dưới nắng gắt, bóng giữ kích thước và dời theo hướng nắng. Chọn một cách và giữ nhất quán.
Vật bay rất cao có cần vẽ bóng không?
Thường không cần. Khi vật ở cao, bóng nằm xa, mép rất mềm, và nhiều khi rơi ra ngoài khung tranh. Ngoại lệ là những cảnh nhìn từ trên cao xuống như cảnh chụp từ máy bay, khi bóng của chim hay mây trên mặt đất là chi tiết đắt giá.
Đèn treo trên trần có bóng ở đâu?
Đèn treo là nguồn sáng nên nó không tạo bóng cho chính nó theo ánh sáng của chính nó. Bóng của chao đèn trên sàn, nếu có, do nguồn sáng khác tạo ra, như ánh sáng cửa sổ ban ngày. Ban đêm khi chỉ có đèn ấy bật, chao đèn tạo bóng cho các vật khác.
Trẻ em vẽ người không có bóng có sao không?
Không sao. Tranh thiếu nhi có cách nhìn riêng, không cần đúng hình học. Nếu trẻ tò mò, người lớn có thể cùng ra sân xem bóng của mình lúc đứng yên và lúc nhảy lên, để trẻ tự thấy và tự quyết có vẽ bóng hay không, không chấm điểm.