VungSang.comVùng Sáng
Kỹ thuật sáng tối theo chất liệu vẽ

Đan nét sáng tối: nét song song, nét chéo và nét ôm khối cho người vẽ chì, vẽ bút

Đan nét là cách tạo sáng tối bằng nét kẻ: song song, chéo, ôm khối. Cách điều chỉnh độ đậm bằng khoảng cách, độ dày, số lớp và các lỗi hay gặp.

Overhead view of a sketchbook on a wooden cafe table in Huế, a hand drawing cross-hatched shadows on a teapot sketch with a fine black pen, soft window light

Đan nét là cách tạo sáng tối hoàn toàn bằng các đường kẻ: nét càng dày, càng sát và càng nhiều lớp chồng lên nhau thì vùng đó càng tối. Ba kiểu nền tảng là nét song song, nét chéo (hai hay nhiều lớp song song cắt nhau) và nét ôm khối (nét cong theo mặt cong của vật). Mắt người nhìn từ xa sẽ tự trộn nét đen với giấy trắng thành các độ xám.

Kỹ thuật này đặc biệt cần khi bạn vẽ bằng bút mực, bút kim, bút bi — những thứ chỉ cho một màu đen duy nhất, không có xám để tán. Nhưng người vẽ chì cũng nên học, vì đan nét giữ được độ trong của giấy, nhìn có nhịp, và ép bạn suy nghĩ về hướng của từng mặt phẳng trên khối. Bài dưới đi từ nguyên lý đến một bài thực hành với khối trụ.

Vì sao nhìn nét mà mắt lại thấy mảng xám

Một ô giấy có nét đen chiếm khoảng một phần mười diện tích nhìn từ xa sẽ thấy như xám rất nhạt; nét chiếm một nửa diện tích sẽ thấy như xám vừa; nét phủ gần hết thì thành gần đen. Mắt không đếm từng nét mà cảm nhận tỉ lệ giữa mực và giấy trắng trong một vùng. Đó là toàn bộ nguyên lý của đan nét, và cũng là lý do bạn phải nghĩ bằng tỉ lệ diện tích chứ không bằng từng đường kẻ.

Nguyên lý này có từ lâu trong tranh in. Tranh khắc gỗ và khắc kim loại châu Âu chỉ in được một màu mực, nên các thợ khắc phải dựng toàn bộ sáng tối bằng nét. Bản khắc đồng của Albrecht Dürer là ví dụ thường được đem ra học: nét chéo của ông uốn theo mặt cong của vải, của da, của đá, khiến chỉ một màu đen mà vật vẫn có khối. Minh hoạ báo chí, truyện tranh đen trắng và bản vẽ kiến trúc tay sau này đều thừa hưởng lối làm đó.

Với người tự học, hiểu nguyên lý giúp bạn bớt một nỗi sợ: không cần mỗi nét đều hoàn hảo. Một nét hơi run hay hơi lệch sẽ tan vào cả mảng khi nhìn từ khoảng cách đọc. Cái làm hỏng bức vẽ là tỉ lệ sai, hướng nét lộn xộn hoặc nét có móc đầu, chứ không phải một vài đường kẻ chưa thẳng.

Bốn kiểu nét cơ bản và khi nào dùng

Nét song song. Các đường thẳng cùng hướng, cách đều nhau. Đây là lớp nền của mọi kiểu đan nét. Dùng cho vùng sáng và trung gian, cho mặt phẳng như mặt bàn, bức tường. Một lớp song song thưa đã đủ tách vùng sáng khỏi điểm bắt sáng để trắng.

Nét chéo. Hai lớp song song cắt nhau, rồi lớp thứ ba, thứ tư nếu cần tối hơn. Góc cắt giữa hai lớp nên lệch nhẹ, khoảng ba mươi đến bốn lăm độ, để các nét hoà vào nhau thành mảng. Cắt vuông góc chín mươi độ dễ tạo cảm giác lưới ô cửa sổ, nhìn cứng và máy móc.

Nét ôm khối. Nét cong chạy vòng quanh vật như những đường kẻ vĩ tuyến trên quả cầu, hoặc như vòng chỉ quấn quanh ống trụ. Nét ôm khối vừa cho độ đậm vừa kể cho mắt biết bề mặt cong theo hướng nào. Đây là kiểu khó nhất nhưng cho cảm giác khối mạnh nhất.

Nét tự do, nét xoắn nhỏ. Những vòng xoắn hay nét ngoằn ngoèo nhỏ chồng lên nhau, không theo hướng cố định. Hợp với tán lá, bụi cây, tóc, vải len, mặt đất cỏ. Dùng cho vật trơn bóng sẽ làm vật trông như phủ lông.

Kết hợp trong cùng một bức. Người vẽ có kinh nghiệm thường dùng nét song song cho nền và mặt phẳng, nét ôm khối cho vật cong ở trung tâm, nét tự do cho cây cỏ phía sau. Sự khác nhau về kiểu nét còn giúp tách các vật khỏi nhau mà không cần viền.

Điều khiển độ đậm bằng ba biến

Với bút mực, độ đậm của mỗi nét là cố định. Bạn chỉ còn ba thứ để điều khiển, và nên đổi từng thứ một để biết mình đang làm gì.

Muốn vùng tối hơnCách làmLưu ý
Giảm khoảng cách nétKẻ các nét sát nhau hơn trong cùng một lớpQuá sát dễ dính thành mảng đen bết, mất độ trong
Tăng độ dày nétĐổi sang ngòi to hơn, hoặc ấn mạnh với ngòi mềmNét dày ở vùng tối, nét mảnh ở vùng sáng tạo chuyển độ tự nhiên
Thêm lớpChồng lớp nét thứ hai, thứ ba theo hướng khácMỗi lớp thêm làm tối rõ rệt, nên thêm từ từ
Kết hợp cả baVùng bóng tiếp xúc: nét dày, sát, ba bốn lớpChỉ dành cho vùng tối nhất, đừng dùng tràn lan

Với bút chì, bạn có thêm biến thứ tư là độ chì và lực tay, nên chuyển độ dễ hơn. Nhưng nếu muốn luyện đan nét đúng nghĩa, hãy tập ít nhất vài tuần với một cây bút kim duy nhất. Khi không còn đường lùi về xám, bạn buộc phải kiểm soát ba biến trên, và kỹ năng đó chuyển sang mọi chất liệu khác.

Đan nét một khối trụ từng bước

Lấy một cái lon hay ống nhựa trơn, đặt dưới đèn bàn chiếu từ một bên. Vẽ bằng bút chì HB trước cho quen, sau đó làm lại bằng bút mực.

  1. Dựng hình khối trụ nhẹ tay: hai hình elip trên dưới và hai cạnh đứng. Đánh dấu dải sáng nhất chạy dọc thân trụ, nơi sẽ để trắng.
  2. Xác định đường ranh tối: dải dọc thân trụ nơi ánh sáng vừa không chạm tới. Trên khối trụ, nó thường nằm cách mép tối một đoạn, chứ không sát mép.
  3. Phủ lớp nét ôm khối đầu tiên cho toàn bộ phe tối: các nét cong song song với elip đáy, chạy vòng quanh thân trụ. Giữ khoảng cách đều.
  4. Thêm lớp nét ôm khối thứ hai ở vùng trung gian bên phía sáng, thưa hơn, để chuyển dần từ dải trắng sang phe tối.
  5. Chồng một lớp nét chéo lệch góc nhẹ lên đường ranh tối và phần sâu của vùng tối. Ở mép tối sát cạnh trụ, để lại một dải chỉ có một lớp nét: đó là phản quang.
  6. Vẽ bóng đổ trên mặt bàn bằng nét song song nằm ngang, theo hướng mặt bàn, không theo hướng thân trụ. Thêm lớp chéo sát chân trụ cho bóng tiếp xúc.
  7. Lùi ra xa, nheo mắt. Chỗ nào loang lổ thì thêm nét lấp khoảng trống, chỗ nào quá tối thì lần sau để thưa hơn; mực không tẩy được, nên chấp nhận và ghi nhớ.

Lưu ý chỗ bóng đổ đổi hướng nét: nét của vật đi theo mặt cong của vật, nét của bóng đi theo mặt phẳng mà bóng nằm lên. Chỉ riêng điều này đã làm bóng đổ dính xuống mặt bàn thay vì lơ lửng.

Hướng nét kể chuyện về bề mặt

Trong đan nét, hướng của nét quan trọng ngang độ đậm. Cùng một độ xám, nhưng nét đi theo mặt cong sẽ làm vật tròn ra, còn nét đi chéo một chiều theo thói quen của cổ tay sẽ làm vật dẹt đi như được dán lên một tấm kính có mưa. Đây là chỗ khác lớn nhất giữa người mới và người đã luyện.

Một cách nghĩ dễ áp dụng: tưởng tượng vật được quấn bằng những sợi chỉ mảnh, cách đều nhau, chạy ngang qua bề mặt. Mặt phẳng thì sợi chỉ thẳng; mặt cong thì sợi chỉ cong theo; chỗ mặt quay đi khỏi mắt thì các sợi dồn sát lại. Nét ôm khối chính là vẽ lại những sợi chỉ đó, và việc chúng tự dồn sát ở mép vật cũng góp phần làm mép tối đi một cách tự nhiên.

Với mặt phẳng, mỗi mặt nên có một hướng nét riêng: mặt trên của khối hộp kẻ theo một hướng, mặt bên kẻ theo hướng khác. Như vậy hai mặt cùng độ xám vẫn tách được nhau. Khi vẽ bằng bút, xoay giấy cho nét đi theo hướng tay thuận thoải mái nhất là chuyện bình thường; người vẽ lâu năm vẫn làm vậy, miễn là hướng nét trên giấy đúng với bề mặt.

Lỗi hay gặp khi đan nét và cách tránh

Phần lớn lỗi đan nét đến từ tay vội, không phải từ mắt. Đọc danh sách này một lần, rồi mỗi buổi tập chỉ để ý một lỗi.

  • Nét có móc ở đầu hoặc cuối, giống dấu phẩy: do đặt bút xuống rồi mới đưa tay. Đưa tay chuyển động trước, hạ bút trong lúc đang di chuyển, nhấc bút khi tay vẫn còn chạy.
  • Nét đậm hai đầu, mảnh ở giữa khiến mảng có những chấm đen lấm tấm ở mép. Tập nét ngắn, đều tay, và lệch điểm bắt đầu của các nét để chấm đầu nét không xếp thành hàng.
  • Mảng đen bết do chồng quá nhiều lớp quá sát. Giữ một chút trắng giữa các nét kể cả ở vùng tối nhất, trừ bóng tiếp xúc.
  • Lưới ô vuông do các lớp cắt nhau vuông góc. Lệch góc lớp sau khoảng ba mươi đến bốn lăm độ.
  • Các vùng nối nhau thành bậc thang, thấy rõ chỗ lớp một dừng và lớp hai bắt đầu. Cho lớp sau dừng ở các điểm lệch nhau, nét ngắn dần về phía sáng.
  • Viền bao đậm quanh vật làm mất tác dụng của sáng tối. Để mép sáng của vật gặp nền tối mà không cần viền, hoặc giữ viền rất mảnh.

Luyện tay mười lăm phút: hàng ô nét và vật quen trong nhà

Kẻ một hàng sáu ô vuông cỡ đốt ngón tay ở mép trang. Ô đầu để trắng, ô cuối đan dày gần kín. Bốn ô giữa chia đều từ nhạt đến đậm, chỉ dùng một cây bút, và chỉ được đổi khoảng cách nét cùng số lớp. Làm xong, nheo mắt nhìn: nếu có hai ô liền nhau trông như cùng một độ xám, kẻ lại hàng đó. Bài này buộc tay bạn nhớ được bao nhiêu lớp thì ra mức xám nào.

Hàng thứ hai, làm lại sáu ô nhưng bằng nét ôm khối trong những hình tròn nhỏ thay cho ô vuông, để tay quen nét cong. Hàng thứ ba, dùng nét xoắn nhỏ. Ba hàng như vậy mất khoảng mười phút. Năm phút còn lại, chọn một vật quen trong nhà như cái muỗng, quả chuối, chiếc dép, vẽ nhanh chỉ bằng đan nét, không viền.

Nếu bạn đang chuyển từ chì sang mực, giữ thói quen phác hình bằng chì thật nhẹ, khoanh vùng điểm bắt sáng và bóng đổ, rồi mới lên mực; khi mực khô hẳn hãy tẩy nét chì. Sau vài tuần, nhiều người bỏ được bước phác chì cho ký hoạ ngắn, nhưng với bức vẽ cần giữ thì bước này vẫn đáng làm. Giữ lại các trang tập theo ngày để tự xem lại tay mình đã đều hơn ra sao; không cần so với ai.

Câu hỏi thường gặp

Đan nét và chấm điểm khác nhau thế nào?

Cả hai đều tạo xám bằng tỉ lệ mực trên giấy trắng. Đan nét dùng đường kẻ nên có hướng, kể được hướng bề mặt và làm khá nhanh. Chấm điểm dùng các chấm không hướng, cho mặt mịn và đều hơn nhưng chậm hơn nhiều. Nhiều minh hoạ dùng nét cho vật chính và chấm cho nền hoặc ngược lại.

Có nên dùng thước kẻ khi đan nét không?

Với bản vẽ kiến trúc hoặc minh hoạ kỹ thuật, thước cho nét thẳng đều và rất sạch. Với ký hoạ, tĩnh vật, chân dung, nét tay hơi run lại tạo sự sống; dùng thước sẽ làm bức vẽ cứng. Cách luyện tốt là tập nét tay cho đều trước, chỉ dùng thước khi bài vẽ thật sự cần độ chính xác.

Nên dùng bút kim cỡ ngòi nào để tập đan nét?

Cỡ ngòi trung bình khoảng 0,3 hoặc 0,5 là điểm xuất phát dễ chịu. Ngòi quá mảnh phải kẻ rất nhiều nét mới ra mảng, ngòi quá to thì khó tạo vùng sáng. Khi đã quen, dùng ngòi mảnh cho vùng sáng và ngòi to hơn cho vùng tối trong cùng bức.

Vì sao bức vẽ đan nét nhìn gần rất đẹp mà nhìn xa lại phẳng?

Thường do các vùng đậm nhạt quá gần nhau. Nhìn gần, mắt bị cuốn vào nét; nhìn xa, mắt chỉ còn thấy mảng, và nếu không có vùng gần trắng cùng vùng gần đen thì bức vẽ thiếu tương phản. Hãy chủ động để trắng nhiều hơn ở điểm sáng và đẩy bóng tiếp xúc đậm hơn.

Đan nét bằng bút chì có cần nét đều như bút mực không?

Bút chì cho phép nét đậm nhạt theo lực tay, nên đan nét bằng chì mềm mại hơn và dễ chuyển độ. Tuy vậy, nếu mục tiêu là luyện kỹ thuật đan nét, hãy cố giữ nét đều và điều khiển độ đậm bằng khoảng cách, số lớp. Thói quen đó sẽ giúp bạn khi chuyển sang mực.

Vẽ sai một vùng đan nét bằng mực thì sửa thế nào?

Mực không tẩy được, nên với bản tập thì cứ để, coi như ghi nhớ cho lần sau. Với bản cần giữ, có thể dùng màu trắng phủ dạng bút hoặc màu bột trắng che chỗ lỗi rồi kẻ lại, nhưng mặt phủ sẽ khác giấy. Cách an toàn nhất là phác chì nhẹ trước, đặt các vùng sáng tối rồi mới lên mực.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138