Đổ bóng trong vẽ số dựa trên đúng nguyên lý sáng tối như vẽ trên giấy, chỉ khác là bạn có thể tách bóng và sáng ra từng lớp riêng và chọn cách lớp đó hoà với màu bên dưới. Cách làm phổ biến: tô màu phẳng cho vật, thêm một lớp bóng ở chế độ nhân màu (thường gọi Multiply) để mọi nét đều chỉ làm tối, thêm một lớp sáng ở chế độ làm sáng, rồi đặt điểm bắt sáng bằng lớp thường.
Bài này viết ở mức nguyên lý, không đi theo menu của phần mềm nào, vì tên gọi và vị trí các chức năng khác nhau giữa các ứng dụng và đổi theo phiên bản; bạn nên tra tài liệu của bản đang dùng. Những gì ở đây áp dụng được cho hầu hết phần mềm vẽ có lớp và chế độ hoà trộn: phép tính đằng sau mỗi chế độ, nên dùng chế độ nào cho việc gì, một quy trình nhiều lớp, và cách kiểm đậm nhạt khi màn hình đánh lừa mắt.
Vẽ số vẫn là chuyện sáng tối như trên giấy
Một quả cầu vẽ trên máy vẫn có điểm bắt sáng, vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ và bóng tiếp xúc. Máy không thay đổi ánh sáng; nó chỉ cho bạn những công cụ khác để đặt các vùng đó xuống. Ai đã tập sáng tối bằng chì sẽ chuyển sang vẽ số nhanh hơn nhiều so với người bắt đầu thẳng trên màn hình.
Vẽ số cũng có cám dỗ riêng. Thứ nhất là nút hoàn tác: bạn có thể thử mãi không cần quyết định, nên bức vẽ dễ bị nhào nặn đến mất sức sống. Thứ hai là cọ phun mềm: một nét phun mờ trông mịn ngay lập tức, nên nhiều người phủ cọ mềm khắp nơi, và mọi vật thành nhựa bóng, không có mép rõ. Thứ ba là số lớp không giới hạn: người mới tạo hàng chục lớp rồi không biết lớp nào làm gì.
Cách tránh cả ba là giữ thói quen của người vẽ giấy: quyết định nguồn sáng trước, chia mảng lớn trước, chọn mép cứng hay mềm có chủ ý, và giữ số lớp ở mức bạn nhớ được. Chế độ hoà trộn là công cụ tiện lợi, nhưng nó chỉ đúng khi bạn đã biết mình muốn vùng nào tối bao nhiêu.
Hiểu chế độ hoà trộn bằng phép tính đơn giản
Mỗi chế độ hoà trộn là một phép tính giữa màu của lớp trên và màu của lớp dưới. Nếu coi độ sáng mỗi màu là một số từ 0 (đen) đến 1 (trắng), các chế độ dùng nhiều cho sáng tối có thể hiểu như sau. Đây là cách hiểu nguyên lý, còn công thức chính xác của từng phần mềm có thể khác chi tiết.
Nhân màu lấy hai số nhân với nhau. Vì nhân hai số nhỏ hơn 1 luôn cho số nhỏ hơn hoặc bằng số ban đầu, kết quả không bao giờ sáng hơn lớp dưới. Trắng (1) nhân với bất cứ gì thì giữ nguyên, nên vẽ trắng trên lớp nhân màu là như không vẽ. Đen (0) nhân với gì cũng ra đen. Tính chất này khiến nhân màu rất hợp với lớp bóng: bạn tô một màu bóng lên, màu vật bên dưới tối đi nhưng vẫn giữ sắc riêng, giống như bóng thật đổ lên vật.
Chế độ làm sáng kiểu màn chiếu (thường gọi Screen) là phép ngược: đảo hai màu, nhân, rồi đảo lại. Kết quả không bao giờ tối hơn lớp dưới, đen là trung tính. Hợp cho lớp sáng dịu, ánh sáng phủ nhẹ. Chế độ cộng lấy hai số cộng lại, vượt 1 thì cắt ở trắng, nên làm sáng rất mạnh, dễ cháy trắng; hợp cho ánh đèn, ánh lửa phát sáng. Chế độ phủ chồng (thường gọi Overlay) làm tối chỗ tối và sáng chỗ sáng, tăng tương phản; dùng tinh chỉnh, không nên dùng để dựng bóng chính.
Chọn chế độ cho từng việc sáng tối
Bảng dưới gợi ý điểm xuất phát. Tên chế độ có thể khác nhau giữa các phần mềm; hãy tìm chế độ có cùng tính chất trong bản bạn dùng.
| Việc | Chế độ gợi ý | Vì sao | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Phe tối của vật | Nhân màu | Chỉ làm tối, giữ sắc màu vật | Chọn màu bóng có chút sắc, không dùng xám thuần |
| Bóng đổ trên mặt bàn | Nhân màu, lớp riêng | Bóng đổ đè lên nhiều vật khác nhau mà vẫn trong | Mép sắc gần chân vật, mềm dần ra xa |
| Vùng sáng dịu | Kiểu màn chiếu | Chỉ làm sáng, không cháy trắng ngay | Dễ làm màu bạc đi nếu phủ rộng |
| Ánh đèn, ánh lửa phát sáng | Cộng | Sáng mạnh, cho cảm giác nguồn sáng | Chỉ dùng vùng nhỏ |
| Điểm bắt sáng | Thường | Cần màu chính xác, không phụ thuộc lớp dưới | Đặt cuối, ít nét |
| Tăng tương phản tổng thể | Phủ chồng, độ mờ thấp | Đẩy sáng sáng hơn, tối tối hơn | Dễ làm lố, bật tắt để so |
Các chế độ này chỉ quyết định cách lớp hoà xuống; độ đậm của bóng vẫn do bạn chọn màu và độ mờ. Một lớp nhân màu với màu quá đậm sẽ tạo bóng đen kịt, với màu quá nhạt thì gần như không thấy. Chọn màu bóng sao cho khi hoà xuống, vùng tối có độ đậm đúng như bạn nhìn thấy trên vật thật.
Quy trình nhiều lớp cho một vật
Lấy ví dụ một quả lê vẽ trên nền phẳng, ánh sáng từ trên bên trái. Giữ năm sáu lớp, đặt tên rõ cho từng lớp.
- Lớp hình phẳng: tô quả lê bằng một màu trung gian duy nhất, chế độ thường. Đây là vùng giới hạn cho các lớp sau.
- Lớp bóng của vật: tạo lớp mới ở chế độ nhân màu, giới hạn nét vẽ trong phạm vi lớp hình phẳng (hầu hết phần mềm có chức năng cho lớp trên chỉ hiện trong vùng của lớp dưới, thường gọi là mặt nạ cắt). Tô phe tối, chú ý đường ranh tối mềm trên mặt cong.
- Lớp bóng đổ: lớp nhân màu riêng nằm dưới quả lê, vẽ bóng trên mặt bàn. Đậm và sắc ở chân, nhạt và mềm ra xa.
- Lớp phản quang: lớp làm sáng, độ mờ thấp, trong phạm vi quả lê, chạm nhẹ một dải ở mép tối gần mặt bàn. Giữ nó tối hơn phe sáng.
- Lớp sáng: lớp làm sáng dịu trên phe được chiếu, chuyển mềm về phía trung gian.
- Lớp điểm bắt sáng: lớp thường trên cùng, vài nét màu sáng gần trắng, mép rõ trên vỏ lê hơi bóng.
Khi xong, gộp các lớp lại thành một bản sao để tinh chỉnh bằng tay như trên giấy; quá nhiều lớp riêng lẻ khiến bạn ngại sửa và bức vẽ bị cứng.
Kiểm độ đậm nhạt khi màn hình đánh lừa mắt
Xem đen trắng thường xuyên. Đặt một lớp điều chỉnh làm mất màu ở trên cùng và bật tắt nó. Ở chế độ đen trắng, bạn thấy ngay vùng tối có đủ tối và các vật có tách nhau không. Màu sắc thường che giấu những lỗi độ đậm này.
Thu nhỏ toàn bức. Vẽ số dễ khiến bạn phóng to làm chi tiết hàng giờ. Thu nhỏ bức vẽ bằng cỡ con tem trên màn hình là cách nheo mắt của vẽ số: mảng lớn lộ ra, chi tiết biến mất.
Lật ngang bức vẽ. Mắt quen dần với lỗi sau một thời gian nhìn. Lật ngang làm bức vẽ lạ đi, và lỗi về hướng sáng, độ đậm lệch hiện ra rõ.
Đừng tin một màn hình. Màn hình để độ sáng cao làm vùng tối trông vừa phải trong khi thực tế quá tối. Xem bức vẽ trên điện thoại và trên một màn hình khác. Nếu sẽ in, in thử một bản nhỏ.
So với ảnh chụp vật thật. Nếu vẽ theo vật mẫu, chụp ảnh vật dưới cùng ánh sáng, chuyển đen trắng và đặt cạnh bức vẽ đen trắng của bạn để so từng vùng.
Lỗi hay gặp khi đổ bóng trên máy
Những lỗi dưới đây xuất hiện ở hầu hết người mới vẽ số, kể cả người đã vẽ giấy giỏi, vì công cụ số mời gọi những thói quen khác.
- Cọ phun mềm cho mọi thứ: vật như nhựa, không có mép. Dùng cọ mép cứng để đặt mảng, chỉ làm mềm có chọn lọc.
- Bóng bằng xám thuần ở chế độ nhân màu: màu vật xỉn và bẩn. Chọn màu bóng có chút sắc; chuyện màu của bóng đáng có một bài riêng.
- Dùng độ mờ lớp thấp thay cho chọn đúng độ đậm: mọi bóng nhàn nhạt như nhau. Quyết định vùng nào tối bao nhiêu trước, rồi chọn màu cho đúng.
- Quá nhiều lớp: mất kiểm soát, không biết sửa ở đâu. Đặt tên lớp, gộp lớp sau mỗi giai đoạn.
- Viền đen quanh vật rồi tô bóng bên trong: sáng tối bị viền chặn lại. Thử bỏ viền, hoặc đổi màu viền theo vùng sáng tối.
- Điểm bắt sáng ở chế độ cộng khắp nơi: vật như phát sáng chứ không phải được chiếu sáng. Điểm bắt sáng dùng lớp thường.
Bài tập: một quả cầu, ba màu xám, không chế độ hoà trộn
Trước khi dùng các chế độ hoà trộn, nên làm một bài tập thuần tay trên máy. Tạo một lớp thường duy nhất, chọn ba màu xám: sáng, trung gian, tối, cộng với trắng và gần đen. Vẽ một quả cầu với bóng đổ chỉ bằng năm màu đó, cọ mép cứng, không dùng độ mờ, không dùng cọ phun. Bạn sẽ phải tự quyết định ranh giới các vùng, giống như vẽ mảng bằng màu bột.
Làm xong, mới cho phép mình làm mềm một số mép bằng cọ hoà trộn. Rồi làm lại cùng quả cầu bằng quy trình nhiều lớp ở trên. Đặt hai bản cạnh nhau, chuyển đen trắng và so. Thường bản năm màu có khối rõ hơn bạn nghĩ, còn bản nhiều lớp mịn hơn nhưng dễ nhạt khối nếu chọn màu bóng chưa tới.
Bài tập này nhắc rằng chế độ hoà trộn và lớp là công cụ để làm nhanh và sửa dễ, không thay được việc nhìn và quyết định. Nếu bạn đang học vẽ sáng tối, xen kẽ vẽ giấy và vẽ số trong cùng tuần sẽ giúp hai bên bổ sung cho nhau: giấy dạy bạn quyết định, máy dạy bạn thử nghiệm nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ số có cần bàn vẽ cảm ứng lực không?
Để đổ bóng có chuyển độ tự nhiên, bút có cảm ứng lực rất hữu ích vì độ đậm hoặc độ to nét thay đổi theo lực tay giống bút chì. Có thể tập bằng chuột với cọ mép cứng và chọn độ đậm bằng màu, nhưng sẽ chậm và mỏi tay hơn nhiều.
Có nên dùng hiệu ứng ánh sáng tự động trong phần mềm không?
Một số phần mềm có công cụ tạo ánh sáng hay bóng tự động. Chúng tiện cho thiết kế nhanh nhưng thường cho ánh sáng chung chung, không theo hình khối cụ thể bạn vẽ. Khi đang học sáng tối, nên tự vẽ để hiểu; sau này dùng công cụ tự động như bước tinh chỉnh nếu cần, và kiểm lại bằng mắt.
Vì sao cùng một bức vẽ, xem trên điện thoại lại tối hơn trên máy tính?
Mỗi màn hình có độ sáng, độ tương phản và cách hiển thị màu khác nhau. Màn hình máy tính để sáng cao làm vùng tối trông nhạt hơn thực tế. Cân chỉnh màn hình hoặc ít nhất để độ sáng vừa phải, và kiểm bức vẽ trên nhiều thiết bị trước khi coi là xong.
Lớp nhân màu có thay được việc chọn màu bóng không?
Không. Lớp nhân màu chỉ đảm bảo nét của bạn làm tối chứ không làm sáng; màu và độ đậm của bóng vẫn do bạn chọn. Nếu chọn màu bóng quá đậm hay quá nhạt, kết quả vẫn sai. Coi nó như một cách phủ bóng tiện, không phải lời giải tự động.
Có nên vẽ đen trắng hoàn toàn trước rồi tô màu sau trong vẽ số?
Đó là một cách làm có thật, giống vẽ lót đơn sắc trong tranh sơn: vẽ sáng tối bằng xám, rồi phủ màu bằng các lớp hoà trộn màu. Cách này giúp sáng tối chắc, nhưng màu dễ bị bẩn nếu không xử lý khéo. Người mới có thể thử với tranh nhỏ để xem có hợp với mình không.
Học vẽ số có cần học vẽ giấy trước không?
Không bắt buộc, nhưng hiểu sáng tối trên giấy giúp ích nhiều. Những người học thẳng trên máy thường phụ thuộc vào hoàn tác và cọ mềm. Một ít thời gian vẽ chì đều đặn mỗi tuần, kể cả mười lăm phút, sẽ giúp bạn quyết định mảng và mép tốt hơn khi trở lại màn hình.