Trong tranh sơn, vùng sáng thường được đắp sơn dày và đục, còn vùng tối được vẽ mỏng và trong, vì sơn dày tự bắt ánh sáng thật trong phòng và nổi lên, còn sơn mỏng cho cảm giác sâu và lùi vào. Nguyên tắc này có từ lâu trong sơn dầu, và áp dụng được cả với acrylic. Làm đúng, chỉ riêng độ dày đã giúp ánh sáng trong tranh rực hơn mà không cần pha màu sáng hơn.
Bài dưới giải thích vì sao độ dày ảnh hưởng đến cảm giác sáng tối, phân độ dày theo từng vùng, cách đặt điểm bắt sáng bằng một nét đắp dứt khoát, cách láng màu cho bóng sâu mà không đục, khác biệt giữa sơn dầu và acrylic khi đắp dày, và cách học độ dày bằng cách xem tranh thật.
Vì sao vùng sáng nên dày, vùng tối nên mỏng
Một nét sơn dày có gờ, có rãnh. Khi đèn trong phòng chiếu vào, các gờ đó bắt sáng thật và đổ những bóng li ti thật, nên vùng sáng trên tranh như được tăng sáng thêm bởi chính ánh sáng của căn phòng. Sơn dày cũng đục, phản xạ ánh sáng từ bề mặt, nên trông đặc và nổi về phía người xem. Đó là lý do một điểm bắt sáng đắp dày trên quả táo trông như có ánh đèn thật đậu lên.
Ngược lại, một lớp sơn mỏng và trong ở vùng tối cho ánh sáng xuyên vào một chút rồi mới dội ra, tạo cảm giác có chiều sâu, như nhìn vào nước. Nếu đắp dày ở vùng tối, các gờ sơn lại bắt sáng phòng và tạo những đốm lấp lánh ngay giữa bóng, làm bóng tối như bị rỗ, mất độ sâu. Đây là lỗi rất hay gặp ở người mới, vì vùng tối thường là nơi họ sửa nhiều lần nhất, nên sơn chồng dày nhất.
Rembrandt thường được nhắc đến như ví dụ của lối làm này: ở nhiều chân dung muộn của ông, vùng sáng trên mặt và đồ trang sức được đắp sơn dày rõ rệt, còn vùng tối mỏng và trầm. Ở Vermeer, người ta hay để ý những chấm sáng nhỏ đặt trên vật bóng. Xem các bản chụp độ phân giải cao, nhất là chụp ánh sáng xiên, giúp bạn thấy rõ điều này.
Độ dày sơn theo từng vùng sáng tối
Bảng dưới là hướng chung, không phải luật cứng. Có những phong cách cố ý đắp dày khắp nơi hoặc mỏng khắp nơi; nhưng khi tập sáng tối, theo bảng này sẽ dễ thấy hiệu quả nhất.
| Vùng | Độ dày | Tính chất sơn | Cách đặt |
|---|---|---|---|
| Bóng sâu, bóng tiếp xúc | Mỏng nhất | Trong, có thể là lớp láng | Cọ mềm, ít sơn, không chà nhiều lần |
| Vùng tối, phản quang | Mỏng | Bán trong | Phủ một lần, để lớp dưới thở qua |
| Đường ranh tối, trung gian | Vừa | Đục vừa | Chuyển mềm bằng cọ khô sạch |
| Vùng sáng | Dày hơn | Đục | Nét cọ theo mặt khối, đủ sơn trên cọ |
| Điểm bắt sáng | Dày nhất | Đục, đặc | Một nét dứt khoát, không vuốt lại |
Nhớ rằng tranh nhìn từ xa thì độ dày cảm nhận được qua ánh sáng phòng, không phải qua mắt thường đo. Một điểm bắt sáng chỉ cần nổi lên vài li là đủ; không cần đắp như trát vữa.
Cũng nên nghĩ đến chỗ treo tranh. Tranh treo dưới đèn chiếu xiên từ trên xuống sẽ làm các gờ dày nổi rõ; tranh đặt cạnh cửa sổ thì ánh sáng ngày đổi hướng theo giờ, gờ sơn lúc nổi lúc chìm. Đó là một phần thú vị của tranh sơn đắp dày mà ảnh chụp không truyền lại được.
Đặt điểm bắt sáng bằng một nét đắp dày
Điểm bắt sáng là chỗ dễ làm hỏng nhất, vì người vẽ hay chấm đi chấm lại. Làm theo các bước sau để đặt nó một lần.
- Đợi các lớp xung quanh gần hoàn chỉnh. Điểm bắt sáng là một trong những nét cuối cùng.
- Pha màu sáng hơi đặc, không pha thêm dung môi. Với acrylic có thể trộn thêm chất gel đặc để sơn giữ gờ khi khô.
- Lấy sơn lên một cây cọ sạch, lông cứng vừa, hoặc mũi dao vẽ. Lấy đủ sơn cho một nét, nhiều hơn bạn nghĩ.
- Xác định hướng nét: theo mặt cong của vật tại điểm đó. Trên quả cầu, nét hơi cong theo vành; trên mép cốc, nét chạy dọc mép.
- Đặt sơn xuống một lần, nhấc lên dứt khoát. Đừng vuốt lại, đừng chấm thêm; vuốt lại sẽ trộn với lớp ướt bên dưới thành xám.
- Nếu sai vị trí, cạo sơn ra bằng dao vẽ khi còn ướt, lau sạch, và đặt lại. Đừng đắp chồng lên nét sai.
Điểm bắt sáng trên vật bóng như sứ men, kim loại thường nhỏ, sắc và rất sáng, nên nét đắp gọn, mép rõ. Trên vật mờ như vỏ cam, mặt gỗ, vải, vùng sáng rộng và mềm hơn; khi đó độ dày nên trải ra trên cả mảng sáng, mép nét hoà vào trung gian, thay vì dồn vào một chấm. Cùng một cây cọ, chỉ cách kết thúc nét đã nói lên vật bóng hay mờ.
Láng màu ở vùng tối: làm sâu mà không đục
Láng màu là phủ một lớp sơn rất mỏng, trong, lên trên một lớp đã khô. Lớp láng giống tấm kính màu: nó làm vùng bên dưới tối hơn và đổi sắc một chút, mà vẫn để lộ hình và nét bên dưới. Với vùng tối, đây là cách làm sâu bóng hiệu quả hơn nhiều so với pha màu tối đục rồi phủ đè.
Để láng màu, chọn màu có tính trong; nhãn tuýp sơn thường ghi màu đó trong, bán trong hay đục, hãy đọc kỹ. Pha một lượng nhỏ màu với chất pha láng phù hợp loại sơn: với sơn dầu là dầu hoặc chất pha dành cho láng, với acrylic là chất pha láng gốc acrylic. Quét mỏng bằng cọ mềm, rồi dùng cọ khô sạch hoặc giẻ lau bớt cho lớp láng thật mỏng và đều.
Với sơn dầu, lớp dưới phải khô hẳn, thường vài ngày trở lên, và lớp láng béo hơn lớp dưới theo nguyên tắc gầy dưới béo. Với acrylic, chỉ cần đợi vài phút. Ngược với láng màu là quét lớp đục nhạt, mỏng lên trên nền tối, làm vùng đó mờ đi như phủ sương. Kỹ thuật này hợp với không khí xa, khói, sương, nhưng không hợp với bóng sâu, vì nó làm bóng xám đục đi. Người mới hay nhầm hai thứ này khi muốn sửa một vùng tối chưa ưng.
Sơn dầu và acrylic khác nhau khi đắp dày
Acrylic thường khô tối hơn lúc ướt. Nhiều loại acrylic ướt trông hơi trắng sữa, khô lại thì trong hơn và tối đi một chút. Vùng sáng đắp dày bằng acrylic nên pha sáng hơn mức mắt thấy vừa một chút, và thử trên mẩu toan riêng.
Acrylic đắp dày cần chất gel. Acrylic ở dạng thường có thể co lại khi khô và mất gờ. Chất gel đặc trộn vào giúp nét giữ hình và tiết kiệm sơn. Đọc hướng dẫn tỉ lệ trộn của loại bạn dùng.
Sơn dầu đắp dày khô rất chậm. Một nét sơn dầu dày có thể mất nhiều tuần mới khô sâu bên trong dù mặt ngoài đã se. Đừng phủ lớp khác lên vùng đắp dày khi bên trong còn mềm, và tránh đặt tranh nơi bụi bám.
Sơn dầu dày phải ở trên cùng. Theo nguyên tắc gầy dưới béo, những nét đắp dày nhiều dầu nên nằm ở lớp cuối. Đắp dày ở lớp dưới rồi phủ lớp gầy lên dễ nứt.
Dao vẽ cần cầm đúng. Dao vẽ cán cong, lưỡi mỏng, không sắc như dao cắt nhưng mũi vẫn có thể làm xước toan hoặc da tay. Khi trẻ tập đắp sơn bằng dao vẽ, người lớn hướng dẫn cách cầm và đặt dao xuống sau mỗi nét.
Học độ dày bằng cách xem tranh thật
Ảnh chụp tranh trên điện thoại gần như xoá sạch thông tin về độ dày, vì ảnh được chụp với ánh sáng đều từ phía trước. Muốn học cách hoạ sĩ phân bổ độ dày, cách tốt nhất là đứng trước tranh sơn thật. Ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đều có bảo tàng mỹ thuật trưng bày tranh sơn dầu, các phòng tranh và triển lãm cũng thường có. Nhiều trường mỹ thuật có triển lãm bài của sinh viên, là nơi rất tốt để xem quá trình đắp sơn chưa được đánh vecni phủ.
Khi đứng trước tranh, đứng lệch sang một bên và nhìn xiên theo mặt tranh. Ánh đèn trần sẽ làm nổi lên các gờ sơn. Để ý xem gờ dày tập trung ở đâu: gần như luôn là vùng sáng và điểm bắt sáng. Sau đó đứng thẳng, nhìn lại toàn bức, tự hỏi các vùng tối có thấy sâu không, và chúng mỏng đến đâu.
Mang theo một cuốn sổ nhỏ, ký hoạ nhanh bố cục và đánh dấu bằng chì những chỗ sơn dày. Tôn trọng quy định của nơi trưng bày: không chạm tay vào tranh, không chụp đèn chớp nếu bị cấm. Về nhà, thử áp dụng lên một bài tĩnh vật nhỏ: vẽ mỏng toàn bộ trước, rồi chỉ đắp dày đúng ba bốn chỗ sáng nhất, và so với cảm giác lúc trước.
Lỗi hay gặp khi phân độ dày
Những lỗi dưới đây làm mất tác dụng của nguyên tắc sáng dày tối mỏng, dù bạn đã pha màu đúng.
- Vùng tối dày vì sửa nhiều lần: cạo bớt sơn bằng dao vẽ khi còn ướt, hoặc lau, rồi vẽ lại một lớp mỏng.
- Đắp dày khắp nơi: mọi vùng đều nổi, không còn vùng nào nổi hơn. Dành độ dày cho vài chỗ sáng nhất.
- Chấm điểm bắt sáng đi chấm lại: điểm sáng xỉn và to ra. Đặt một lần; sai thì cạo đi làm lại.
- Láng màu bằng sơn đục: vùng tối thành mờ đục. Chọn màu trong cho lớp láng, đọc nhãn tuýp.
- Phủ lớp mới lên vùng sơn dầu dày chưa khô: lớp mới nhăn hoặc nứt. Đợi, hoặc làm vùng khác trước.
- Dùng trắng nguyên tuýp cho điểm bắt sáng của mọi vật: mọi vật như cùng một chất liệu. Pha điểm sáng hơi ngả theo màu nguồn sáng và chất liệu vật.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có nên mua dao vẽ để tập đắp sơn không?
Một con dao vẽ cỡ vừa là đủ để tập, vừa dùng trộn màu trên bảng vừa để đắp và cạo sơn. Nhưng đắp dày bằng cọ cũng hoàn toàn được, và cọ dễ điều khiển hướng nét theo khối hơn. Thử cả hai trên một bài tĩnh vật nhỏ để biết tay mình hợp kiểu nào.
Đắp sơn dày có tốn sơn nhiều không?
Có, nếu đắp dày khắp nơi. Theo nguyên tắc sáng dày tối mỏng, phần đắp dày chỉ chiếm một phần nhỏ bức tranh nên lượng sơn tăng không nhiều. Với acrylic, trộn chất gel giúp tăng khối lượng mà không phải dùng nhiều sơn màu.
Tranh sơn dầu đắp dày có dễ nứt không?
Có thể nứt nếu vi phạm nguyên tắc gầy dưới béo, nếu lớp dưới chưa khô đã phủ lên, hoặc nếu đắp quá dày mà không có chất pha phù hợp. Giữ lớp dưới mỏng, đắp dày ở lớp cuối và cho tranh khô đủ thời gian trong điều kiện thoáng là cách giảm rủi ro.
Có thể làm vùng tối sâu hơn bằng cách thêm đen không?
Thêm đen làm vùng tối tối hơn, nhưng thường làm màu xỉn và đục, nhất là khi pha với các màu ấm. Láng một lớp màu trong và sẫm lên vùng tối đã khô thường cho bóng sâu và có sắc hơn. Đen không bị cấm, chỉ là nên dùng có chủ ý.
Vẽ acrylic trên giấy có đắp dày được không?
Giấy mỏng sẽ cong vênh khi đắp acrylic dày. Nếu muốn tập đắp sơn, dùng toan, bìa toan hoặc giấy dày dành cho acrylic. Trên giấy thường, giữ lớp sơn mỏng và chỉ đắp nhẹ ở vài điểm sáng nhỏ.
Có cần phủ vecni sau khi đắp sơn dày?
Vecni bảo vệ mặt tranh và làm đều độ bóng giữa vùng dày và vùng mỏng. Với sơn dầu, chỉ phủ vecni khi tranh đã khô hoàn toàn, thường sau nhiều tháng tuỳ độ dày; phủ sớm có thể gây hại. Với acrylic, thời gian chờ ngắn hơn. Làm theo hướng dẫn của loại vecni và phủ ở nơi thoáng.