Đánh bóng bằng bút chì đẹp hay không phụ thuộc vào việc bạn dùng đúng độ chì cho đúng vùng, chứ không phải ấn tay mạnh hay nhẹ. Cách làm gọn nhất: để trắng giấy ở điểm bắt sáng, dùng chì cứng (2H, H) cho vùng sáng, chì trung bình (HB, 2B) cho trung gian, chì mềm (4B trở lên) cho đường ranh tối, vùng tối và bóng đổ — rồi lên từng lớp mỏng, từ nhạt đến đậm, từ mảng lớn đến chi tiết.
Bài này dành cho người đã biết cầm bút chì, đã nghe đến các vùng sáng tối trên một khối, nhưng bản vẽ cứ xám đều, tối không đủ sâu, chỗ đậm thì bóng loáng như phủ sáp. Phần lớn những lỗi đó không nằm ở mắt nhìn mà nằm ở cách dùng dụng cụ. Cuối bài có một bài tập ngắn: vẽ cùng một chiếc chén trắng hai lần để tự thấy khác biệt.
Vì sao độ chì quan trọng hơn lực tay
Ruột bút chì vẽ là hỗn hợp than chì và đất sét nung. Càng nhiều đất sét, ruột càng cứng, nét càng nhạt và càng giữ được đầu nhọn; đó là dòng H (2H, 4H…). Càng nhiều than chì, ruột càng mềm, nét càng đậm, càng dễ lem; đó là dòng B (2B, 4B, 6B…). HB và F nằm ở giữa. Con số chỉ là quy ước của từng nhà sản xuất, nên 2B của hai hãng có thể đậm nhạt khác nhau một chút.
Điều người mới hay bỏ qua: mỗi độ chì có một mức đậm tối đa. Một cây HB dù ấn mạnh đến đâu cũng không cho ra màu đen sâu của 6B. Ấn mạnh chỉ làm hai việc không mong muốn. Với chì cứng, đầu chì cày lõm mặt giấy; những rãnh lõm này về sau không nhận chì nữa, nên khi bạn phủ lớp đậm lên sẽ lộ ra các vệt trắng mảnh đúng chỗ đã cày. Với chì trung bình, ấn mạnh làm than chì bị ép phẳng, mặt chì bóng lên như kim loại khi nghiêng tờ giấy dưới đèn.
Vì thế quy tắc đầu tiên là để độ chì làm việc của độ đậm, còn lực tay chỉ dùng để tinh chỉnh trong khoảng mà cây chì đó cho phép. Bộ tối thiểu cho việc đánh bóng là bốn cây: 2H, HB, 2B, 6B. Có thêm 4B và 8B thì chuyển tiếp mượt hơn, nhưng không bắt buộc. Gọt dài phần gỗ, để lộ khoảng một đốt ngón tay ruột chì, để có thể nghiêng bút đánh mảng bằng cạnh ruột chứ không chỉ dùng đầu nhọn.
Gán độ chì cho từng vùng sáng tối
Bảng dưới là điểm xuất phát, không phải luật cứng. Độ chì thực tế tuỳ hãng, tuỳ giấy và tuỳ vật bạn vẽ sáng hay tối; hãy vẽ một dải thử trên mép giấy trước khi bắt đầu.
| Vùng | Độ chì gợi ý | Lực tay | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Điểm bắt sáng | Không dùng chì | — | Giữ trắng giấy từ đầu; nếu lỡ phủ, lấy lại bằng tẩy dẻo |
| Vùng sáng | 2H hoặc H | Rất nhẹ, nét thưa | Chỉ đủ để tách vùng sáng khỏi điểm bắt sáng |
| Trung gian | HB rồi 2B | Nhẹ đến vừa, nhiều lớp | Vùng chuyển dài nhất trên khối cong, cần mịn |
| Đường ranh tối | 2B rồi 4B | Vừa | Thường là dải đậm nhất trên thân vật |
| Vùng tối và phản quang | 2B nền, 4B chỗ sâu | Vừa | Phản quang nhạt hơn vùng tối nhưng không sáng bằng trung gian |
| Bóng đổ | 4B đến 6B | Vừa đến mạnh | Đậm nhất sát chân vật, nhạt và mềm dần ra xa |
| Bóng tiếp xúc | 6B đến 8B | Mạnh, vùng nhỏ | Dải mảnh tối nhất nơi vật chạm mặt bàn |
Một lỗi rất hay gặp là vẽ phản quang quá sáng, sáng ngang vùng sáng, khiến khối bị vỡ đôi. Phản quang là ánh sáng dội lại từ mặt bàn hay vật bên cạnh, yếu hơn nhiều so với nguồn sáng chính, nên nó luôn thuộc về phe tối. Nheo mắt nhìn vật thật: nếu nheo lại mà phản quang biến mất, nghĩa là trên giấy bạn cũng không được để nó nổi bật.
Thứ tự lên lớp: từ nhạt đến đậm, từ mảng đến chi tiết
Chì là chất liệu cộng dồn: thêm thì dễ, bớt thì khó và để lại dấu. Vì vậy thứ tự làm việc quyết định độ sạch của bản vẽ.
- Dựng hình bằng nét HB rất nhẹ. Khoanh luôn ranh giới điểm bắt sáng và mép bóng đổ bằng nét mảnh, gần như không thấy, để lúc phủ chì không lấn vào.
- Phủ một lớp nền 2H hoặc H cho mọi chỗ không phải điểm bắt sáng. Lớp này giúp bạn nhìn ra ngay hai phe: giấy trắng và phần còn lại.
- Chia phe sáng và phe tối bằng một lớp HB hoặc 2B phủ lên toàn bộ vùng tối và bóng đổ. Ở bước này chưa quan tâm chi tiết, chỉ cần mảng tối gọn và liền.
- Đặt điểm tối nhất của bức vẽ, thường là bóng tiếp xúc, bằng 6B. Có mốc đen rồi, mắt mới so được các vùng khác đang thiếu hay thừa.
- Làm đường ranh tối và trung gian bằng nhiều lớp mỏng HB, 2B, đổi hướng nét mỗi lớp để lấp đều răng giấy.
- Chỉnh phản quang và mép bóng đổ: làm mềm mép bóng xa vật, giữ mép sắc sát chân vật.
- Lấy lại điểm bắt sáng bằng tẩy dẻo nặn nhọn nếu bị lem, rồi lùi ra hai bước nhìn tổng thể trước khi thêm chi tiết.
Nếu thấy cả bức còn nhạt, đừng ấn mạnh thêm cây đang dùng; chuyển sang cây mềm hơn một bậc. Nếu thấy cả bức quá tối, đừng tẩy mạnh; dùng tẩy dẻo chấm nhẹ để nhấc bớt từng lớp.
Răng giấy và giới hạn số lớp
Mặt giấy vẽ nhìn gần là những gờ nhỏ, người trong nghề gọi là răng giấy. Than chì bám vào các gờ này; khoảng lõm giữa các gờ còn trắng tạo cảm giác xám. Mỗi lớp chì lấp thêm một phần khoảng lõm, đến khi lấp đầy thì giấy không nhận thêm nữa: chì trượt trên mặt, chỉ làm bóng chứ không làm đậm. Đây là lý do bản vẽ làm sai thứ tự thường tới lúc cần tối nhất lại không tối được.
Giấy mịn, ép nóng giữ được chi tiết rất nhỏ và chuyển độ mượt, nhưng răng nông nên chỉ chịu ít lớp. Giấy nhám, răng sâu chịu được nhiều lớp và cho màu đen sâu hơn, đổi lại mặt vẽ có hạt. Với người mới tập đánh bóng, một loại giấy vẽ chì có định lượng vừa phải, mặt hơi nhám là dễ chịu nhất.
Muốn tiết kiệm răng giấy: lên nhiều lớp nhẹ thay vì một lớp nặng, đừng phủ chì cứng lên trên chì mềm ở vùng tối (chì cứng sẽ là phẳng lớp dưới, gây bóng), và để dành chì mềm nhất cho cuối cùng. Nếu một vùng đã bóng mà vẫn chưa đủ tối, có thể chấm tẩy dẻo nhấc bớt lớp trên cùng rồi phủ lại bằng chì mềm hơn, hoặc chấp nhận dùng than chì dạng thỏi, chì than cho riêng vùng đó. Lót một tờ giấy sạch dưới bàn tay cũng giúp giữ răng giấy, vì mồ hôi và dầu da tay làm mặt giấy trơn đi.
Tán hay không tán: bút di, khăn giấy và ngón tay
Bút di chì là dụng cụ chính để tán. Đó là thanh giấy cuộn chặt, hai đầu vót nhọn. Đầu nhọn dùng cho vùng nhỏ, thân nghiêng dùng cho mảng rộng. Bút di bẩn thì chà nhẹ lên giấy nhám để làm sạch; một cây dành riêng cho vùng tối, một cây cho vùng sáng để không kéo bẩn lên phần trắng.
Khăn giấy, miếng vải mềm hợp cho mảng lớn. Quấn quanh ngón tay, xoa vòng tròn nhỏ để làm mịn nền bóng đổ hay bầu trời. Chúng lấy bớt chì đi nên mảng sau khi xoa nhạt hơn một chút.
Ngón tay trần là lựa chọn nên tránh. Dầu trên da để lại vết loang, về sau chì phủ lên chỗ đó không đều, và vết loang không tẩy sạch được.
Tán làm mất trắng và làm tối thêm. Khi tán, chì bị kéo sang vùng bên cạnh, nhất là kéo vào điểm bắt sáng. Luôn tán từ vùng sáng sang vùng tối, đừng tán ngược lại.
Không phải bề mặt nào cũng nên tán. Da người, kim loại đánh bóng, quả trứng cần mặt mịn nên tán hợp lý. Vải thô, gỗ, đá, tóc rối lại cần dấu nét để thấy kết cấu; tán đều tay sẽ biến chúng thành nhựa.
Có thể đánh bóng mịn mà không tán. Dùng đầu chì tròn, đi nét vòng nhỏ chồng lên nhau, nhiều lớp mỏng. Cách này chậm hơn nhưng giữ được độ trong của giấy và không làm bẩn bức vẽ.
Lỗi hay gặp khi đánh bóng bằng chì và cách sửa
Những lỗi dưới đây gặp ở hầu như ai mới tập, kể cả người đã vẽ lâu nhưng ít luyện sáng tối. Chúng không nói gì về năng khiếu; chỉ là thói quen dùng dụng cụ chưa đúng.
- Cả bức xám đều một màu: dùng một cây HB cho mọi thứ. Sửa bằng cách đặt mốc đen bằng 6B sớm và giữ giấy trắng ở điểm bắt sáng, để bức vẽ có đủ hai đầu thang.
- Vùng tối bóng loáng: phủ chì cứng lên chì mềm hoặc ấn quá mạnh. Lần sau đổi thứ tự; lần này chấm tẩy dẻo nhấc lớp bóng rồi phủ lại nhẹ tay bằng chì mềm.
- Lộ vệt trắng mảnh trong mảng tối: rãnh do chì cứng cày từ lúc dựng hình. Lần sau dựng hình nhẹ tay; lần này dùng đầu chì mềm thật nhọn điền vào từng rãnh.
- Mép bóng đổ cứng đều như cắt giấy: bóng đổ sắc ở gần chân vật và mềm dần khi ra xa. Làm mềm mép xa bằng bút di hoặc nét thưa dần.
- Đường viền bao quanh vật quá đậm: vật thật không có viền đen. Tẩy nhẹ nét viền, để ranh giới hiện ra từ chỗ sáng gặp chỗ tối.
- Nét đánh bóng chạy một hướng chéo theo tay thuận: trông như mưa rơi trên vật. Đổi hướng nét mỗi lớp hoặc cho nét đi theo mặt cong của khối.
Bài tập: vẽ cùng một chiếc chén trắng hai lần
Đặt một chiếc chén sứ trắng không hoa văn lên tờ giấy trắng trên bàn, chiếu một đèn bàn từ phía trên bên trái, tắt bớt các đèn khác trong phòng. Chén trắng trên nền trắng buộc bạn phải đọc sáng tối thật tinh, vì không có màu sắc nào đánh lừa mắt.
Lần thứ nhất, vẽ cả chiếc chén chỉ bằng một cây HB trong khoảng hai mươi phút, cố gắng lên đậm nhạt hết mức có thể bằng lực tay. Lần thứ hai, vẽ lại trong cùng thời gian, nhưng làm theo bảng gán độ chì và thứ tự lên lớp ở trên: giữ trắng điểm bắt sáng ở vành chén, 2H cho vùng sáng, HB và 2B cho trung gian, 4B cho đường ranh tối bên trong lòng chén, 6B cho bóng tiếp xúc dưới đáy.
Đặt hai bản cạnh nhau, lùi ra hai mét và nheo mắt. Hãy tự hỏi ba câu, không cần chấm điểm gì cả: bản nào có chỗ đen thật sự; bản nào khi nghiêng giấy dưới đèn thì ít bóng loáng hơn; bản nào nhìn ra lòng chén lõm xuống chứ không phẳng. Ghi vài dòng nhận xét bên lề rồi cất lại. Một tuần sau làm lại với chiếc cốc, quả cam hay cuộn băng dính, cũng hai lần như vậy. Sau ba bốn lần, bạn sẽ chọn độ chì gần như theo phản xạ, và lực tay chỉ còn là việc tinh chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần mua cả bộ bút chì từ 9H đến 9B không?
Không cần. Bốn cây 2H, HB, 2B, 6B đủ cho gần như mọi bài đánh bóng tĩnh vật. Những độ cực cứng như 6H trở lên thường dùng cho bản vẽ kỹ thuật hoặc chi tiết rất nhạt, còn 9B quá mềm, dễ lem, khó kiểm soát với người mới. Dùng quen bốn cây rồi hãy mua thêm cây nào bạn thấy thiếu.
Vì sao vùng tối của bản vẽ chì luôn trông xám chứ không đen?
Than chì phản chiếu ánh sáng, nên dù dùng 8B mặt chì vẫn có ánh xám bạc khi nhìn nghiêng. Đó là giới hạn của chất liệu. Nếu bức vẽ cần màu đen sâu như nhung, người ta thường kết hợp chì than hoặc than nén cho riêng vùng tối nhất, hoặc chọn hẳn than làm chất liệu chính.
Có nên dùng bút chì kim để đánh bóng không?
Bút chì kim ruột mảnh tiện cho chi tiết và nét sắc, nhưng ruột nhỏ khó đánh mảng rộng và dễ gãy khi ấn. Có thể dùng chì kim 2B hoặc 4B để làm chi tiết cuối, còn mảng lớn nên dùng chì gỗ gọt dài để nghiêng cạnh ruột mà phủ.
Làm sao để chì không lem khi bàn tay tì lên bản vẽ?
Lót một tờ giấy sạch dưới bàn tay, và vẽ từ phía trên xuống dưới, từ bên trái sang phải nếu bạn thuận tay phải, để tay không quét qua vùng đã vẽ. Khi xong, cất bản vẽ giữa hai tờ giấy mỏng. Nếu muốn giữ lâu, bản vẽ có thể được xịt keo cố định ở nơi thông thoáng, việc này người lớn làm, trẻ em đứng xa.
Đánh bóng theo nét đan hay theo mảng mịn thì tốt hơn?
Không có cách nào tốt hơn tuyệt đối. Mảng mịn hợp với vật bề mặt trơn và tranh hiện thực; nét đan hợp với ký hoạ, minh hoạ và những bề mặt có kết cấu. Nhiều người vẽ dùng cả hai trong một bức: nền đánh mịn, còn chỗ cần sống động thì để lộ nét.
Giấy in văn phòng có dùng tập đánh bóng được không?
Dùng tập dựng hình và luyện tay thì được, nhưng giấy in mỏng, mặt quá mịn và răng nông, chỉ chịu được hai ba lớp chì là bóng, tẩy vài lần là xơ. Khi tập riêng phần sáng tối, giấy vẽ chì có độ nhám vừa sẽ cho bạn thấy đúng khả năng của các độ chì.