VungSang.comVùng Sáng
Kỹ thuật sáng tối theo chất liệu vẽ

Vẽ sáng tối bằng chấm với bút kim: mật độ chấm thay cho độ đậm

Vẽ chấm điểm dùng mật độ chấm mực để tạo sáng tối: dụng cụ, bảng mật độ theo vùng, cách giữ chấm tròn không đuôi, mép không viền và cách chia buổi vẽ.

Extreme close up of a fine liner pen tip dotting a stippled seashell drawing on smooth white paper, lamp light from above, quiet bedroom desk in Khánh Hòa, night

Vẽ chấm điểm là tạo sáng tối hoàn toàn bằng những chấm mực nhỏ: vùng càng nhiều chấm, chấm càng sát thì càng tối; vùng sáng có rất ít chấm hoặc để trắng hẳn. Mỗi chấm đều đen như nhau, nên mật độ chấm làm thay việc của độ đậm. Nhìn từ khoảng cách đọc, các chấm hoà thành những mảng xám mịn, chuyển độ êm mà không có hướng nét nào.

Kỹ thuật này chậm, nhưng dễ bắt đầu: không cần khéo tay kẻ nét, chỉ cần kiên nhẫn và một cây bút kim. Bài dưới đi qua chỗ khác nhau giữa chấm điểm sáng tối và hội hoạ điểm màu, dụng cụ, bảng mật độ theo vùng, cách vẽ một vỏ ốc, cách giữ mỗi chấm là chấm, cách để mép tự hiện ra mà không cần viền, và cách chia buổi vẽ cho tay khỏi mỏi.

Chấm điểm sáng tối khác hội hoạ điểm màu thế nào

Khi nghe đến tranh bằng chấm, nhiều người nghĩ ngay tới Georges Seurat và lối vẽ điểm màu cuối thế kỷ mười chín. Hai thứ có chung ý tưởng, mắt tự trộn những điểm nhỏ, nhưng mục đích khác nhau. Seurat đặt cạnh nhau những chấm màu khác nhau để mắt trộn thành sắc độ mới. Vẽ chấm điểm sáng tối dùng một màu mực duy nhất, và thứ mắt trộn là tỉ lệ giữa mực và giấy trắng, tức là độ đậm nhạt.

Chấm điểm đen trắng có truyền thống lâu trong minh hoạ khoa học: hình côn trùng, vỏ ốc, xương, hiện vật khảo cổ trong sách và bài báo chuyên ngành. Lý do thực tế: bản vẽ một màu mực in lại rõ ràng, chấm có thể mô tả bề mặt mịn hoặc sần mà không tạo hướng nét giả, và người vẽ kiểm soát được từng vùng sáng rất chính xác. Ngày nay nhiều người vẽ chấm điểm vì thích nhịp chậm và cảm giác tĩnh của nó.

Với người học sáng tối, chấm điểm có một ưu điểm sư phạm: vì mỗi chấm không mang hướng, bạn không thể dựa vào hướng nét để gợi khối. Khối phải hiện ra hoàn toàn từ việc đặt đúng độ đậm ở đúng chỗ. Đó là bài kiểm tra trung thực về việc bạn đã thấy rõ các vùng sáng tối hay chưa.

Dụng cụ cần có

Bộ dụng cụ gọn và rẻ. Điều quan trọng nhất là ngòi bút không quá to và giấy đủ mịn để chấm tròn.

  • Bút kim mực đen loại mực bền, không lem khi khô. Ngòi khoảng 0,1 đến 0,3 là vừa cho người mới; ngòi 0,5 cho vùng rất tối nếu muốn nhanh hơn.
  • Giấy mịn, dày vừa, như giấy vẽ mặt láng hoặc giấy bìa trắng mịn. Giấy nhám làm chấm vỡ mép, giấy mỏng dễ thấm mực ra sau.
  • Bút chì cứng và tẩy mềm để phác hình và khoanh vùng sáng trước, tẩy đi khi mực đã khô hẳn.
  • Một tờ giấy lót tay để mồ hôi và dầu da tay không làm mặt giấy khó nhận mực.
  • Đèn bàn chiếu từ phía đối diện tay cầm bút để bóng bàn tay không đè lên chỗ đang vẽ, và một vật mẫu dưới nguồn sáng rõ.

Bút kim ngòi mảnh hỏng nhanh nếu ấn mạnh hoặc chấm nghiêng; ngòi bị toè sẽ cho chấm to và méo. Cầm bút nhẹ, chấm thẳng đứng, đậy nắp khi nghỉ để mực không khô ở đầu ngòi. Nên có hai cây cùng cỡ: một cây đang dùng, một cây dự phòng khi ngòi đầu bắt đầu toè, để độ to của chấm không đổi giữa chừng bức vẽ.

Mật độ chấm theo từng vùng sáng tối

Bảng dưới mô tả mật độ bằng lời vì mật độ cụ thể tuỳ cỡ ngòi và khổ tranh. Vẽ một dải thử năm ô ở mép giấy để tự hiệu chỉnh trước khi vào bài.

VùngMật độ chấmGợi ý
Điểm bắt sángKhông chấmKhoanh bằng chì từ đầu, tránh xa khi chấm
Vùng sángRất thưa, chấm rải rácVài chấm đủ để tách vùng sáng khỏi giấy trắng
Trung gianThưa đến vừa, tăng dầnVùng chuyển dài nhất, cần nhiều kiên nhẫn nhất
Đường ranh tốiDàyThường đậm nhất trên thân vật
Vùng tối, phản quangDày, phản quang thưa hơn một chútKhông để phản quang sáng ngang vùng sáng
Bóng đổ và bóng tiếp xúcRất dày, gần kín ở sát chân vậtCó thể đổi sang ngòi to hơn cho nhanh

Vì mực không tẩy được, luôn đi từ thưa đến dày. Chấm thêm thì dễ; muốn bớt chấm thì gần như không thể. Một vùng tưởng đã đủ, hãy rời mắt một lúc rồi quay lại nhìn trước khi chấm thêm.

Vẽ một vỏ ốc bằng chấm điểm từng bước

Vỏ ốc có hình xoắn, gờ nổi, mặt trong bóng và mặt ngoài sần, rất hợp để luyện chấm điểm. Đặt nó dưới đèn chiếu từ trên bên trái.

  1. Phác hình vỏ ốc bằng chì cứng, nét thật nhẹ. Khoanh vùng điểm bắt sáng trên các gờ xoắn và vùng sáng ở mép miệng ốc.
  2. Nheo mắt, xác định đường ranh tối trên từng vòng xoắn. Mỗi vòng là một khối trụ cong nhỏ, có phe sáng và phe tối riêng.
  3. Chấm lớp thưa đầu tiên khắp những vùng không phải điểm bắt sáng. Chấm ngẫu nhiên, không theo hàng.
  4. Chấm thêm ở phe tối của từng vòng xoắn, dày dần về phía đường ranh tối. Chừa một dải thưa hơn ở mép tối làm phản quang.
  5. Chấm dày vào lòng miệng ốc, nơi tối sâu nhất, và bóng đổ trên mặt bàn, dày nhất ngay sát vỏ.
  6. Với gờ sần trên vỏ, dùng các cụm chấm nhỏ dày đặc xen với khoảng thưa để gợi kết cấu, thay vì phủ đều.
  7. Đợi mực khô hẳn, tẩy nét chì nhẹ nhàng. Lùi xa nhìn lại; chỗ nào loang lổ thì chấm thêm lấp vào khoảng trống.

Mặt trong miệng ốc thường bóng hơn mặt ngoài, nên ở đó có thể có một điểm bắt sáng nhỏ, sắc, nằm ngay cạnh vùng tối sâu. Giữ điểm đó trắng tuyệt đối và chấm dày sát quanh nó: độ chênh đột ngột này làm mặt trong trông như men bóng, trong khi mặt ngoài sần với các cụm chấm mềm hơn. Hai bề mặt khác nhau trên cùng một vật chỉ nhờ cách phân bố chấm, không cần thêm nét nào. Nếu không có vỏ ốc, một quả thông khô, một củ gừng hay một hòn sỏi có vân cũng là vật mẫu tốt cho bài này.

Giữ cho mỗi chấm là một chấm

Cầm bút thẳng đứng. Bút nghiêng sẽ làm chấm thành hình giọt nước và ngòi nhanh mòn lệch. Cổ tay thả lỏng, chỉ chuyển động lên xuống.

Chạm và nhấc dứt khoát. Khi bút chạm giấy mà tay đã bắt đầu di chuyển sang chỗ khác, chấm sẽ có đuôi. Đuôi chấm cộng lại thành những vệt nét nhỏ, phá vỡ độ mịn. Nhấc hẳn bút lên rồi mới di chuyển.

Rải ngẫu nhiên, tránh xếp hàng. Mắt người rất nhạy với hàng lối. Chấm xếp theo hàng hay ô lưới sẽ tạo ra hoa văn ngoài ý muốn. Xoay cổ tay, chấm theo những đường vòng nhỏ để rải đều.

Không vội. Chấm nhanh quá thì lực không đều và chấm to nhỏ khác nhau. Giữ một nhịp đều, như nhịp thở. Nhiều người thấy việc chấm đều có tác dụng làm tâm trí lắng lại.

Nghỉ tay định kỳ. Chấm liên tục làm mỏi cổ tay và ngón tay. Cứ khoảng hai mươi phút đặt bút xuống, xoay cổ tay, duỗi ngón, nhìn ra xa. Mỏi tay mà cố thì chấm bắt đầu có đuôi.

Mép không cần viền: để mật độ tự định hình

Trong chấm điểm, viền đen bao quanh vật gần như luôn làm hỏng hiệu quả. Một đường viền liền mạch giữa hàng nghìn chấm rời trông như hai bức vẽ ghép lại. Thay vào đó, mép vật hiện ra từ chỗ hai vùng có mật độ khác nhau gặp nhau: phe tối của vật dày chấm gặp nền trắng, hoặc phe sáng của vật thưa chấm gặp bóng đổ dày chấm.

Ở những chỗ vật và nền có độ sáng gần nhau, mép sẽ mờ đi, gần như biến mất. Đó không phải lỗi; đó là cách mắt người thực sự thấy, và nó tạo không khí cho bức vẽ. Vỏ ốc trắng nằm trên giấy trắng, phe sáng của nó sẽ không có mép rõ, chỉ có vài chấm thưa gợi đường cong. Người xem vẫn đọc được hình vì phần còn lại của vỏ đã rõ.

Nếu muốn một mép sắc, như mép miệng ốc nổi trên lòng tối, hãy chấm thật dày, thật sát ngay phía tối của mép, và giữ phía sáng hoàn toàn trắng. Độ chênh mật độ đột ngột chính là mép sắc. Muốn mép mềm thì giảm mật độ từ từ qua một dải rộng. Chỉ bằng chuyện điều khiển dải chuyển này, bạn quyết định được vật nào nổi lên, vật nào lùi ra sau.

Kiên nhẫn và cách chia buổi vẽ

Một bản vẽ chấm điểm cỡ bàn tay có thể cần hàng nghìn chấm và vài buổi làm việc. Đừng bắt đầu bằng khổ lớn. Khổ bằng tấm bưu thiếp là vừa cho bài đầu tiên, vì bạn sẽ thấy kết quả trong một hai buổi và giữ được hứng thú.

Chia việc theo vùng chứ không theo thời gian: buổi đầu phác hình và chấm lớp thưa toàn bộ; buổi thứ hai làm phe tối và bóng đổ; buổi thứ ba chỉnh trung gian và kết cấu. Mỗi buổi kết thúc khi xong một vùng, để lần sau bắt đầu với một việc rõ ràng. Giữa các buổi, đặt bản vẽ ở chỗ bạn thấy hằng ngày; nhìn lướt qua với mắt tươi thường cho bạn biết vùng nào thiếu, vùng nào thừa.

Chấm điểm còn kết hợp tốt với đan nét. Nhiều người vẽ dùng chấm cho vật chính có bề mặt mịn và dùng nét cho nền, hoặc ngược lại. Khi đã quen tay, bạn có thể chuyển sang ngòi to hơn cho vùng tối lớn để rút thời gian, hoặc thử chấm điểm bằng bút chì mềm để được thêm biến độ đậm. Trẻ lớn và thiếu niên cũng tập được kỹ thuật này với bút kim; người lớn chỉ cần nhắc nghỉ tay và đừng biến nó thành bài thi xem ai chấm được nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ chấm điểm có cần chấm đều cỡ tuyệt đối không?

Không cần tuyệt đối. Chấm hơi khác cỡ nhau một chút là tự nhiên và sẽ tan vào mảng khi nhìn xa. Điều cần tránh là chấm có đuôi và chấm xếp hàng. Nếu dùng một cỡ ngòi và giữ lực tay đều, kích cỡ chấm sẽ đủ đồng nhất.

Có thể vẽ chấm điểm bằng bút bi được không?

Được, bút bi có sẵn và rẻ. Nhưng đầu bi lăn nên dễ tạo chấm có đuôi, và mực bút bi đôi khi đọng thành giọt nhỏ ở đầu bút làm chấm to bất chợt. Lau đầu bút thường xuyên và chấm chậm. Bút kim cho chấm sạch và đều hơn.

Chấm lỡ quá dày một vùng thì sửa thế nào?

Mực không tẩy được, nên với bản tập thì chấp nhận và điều chỉnh các vùng xung quanh cho cân. Nhiều khi làm vùng bên cạnh tối thêm một chút sẽ khiến vùng lỡ tay trông hợp lý hơn. Với bản quan trọng, có thể phủ màu trắng ở đúng vài chấm, nhưng dấu vết vẫn thấy khi nhìn gần.

Một bức chấm điểm cỡ nhỏ mất bao lâu?

Rất khác nhau tuỳ khổ, độ chi tiết và nhịp tay. Một bài cỡ bưu thiếp với vật mẫu đơn giản có thể mất vài giờ chia ra hai ba buổi. Đừng đặt mục tiêu thời gian cho bài đầu tiên; quan trọng là chấm đều và đặt đúng vùng sáng tối.

Vẽ chấm điểm có giúp ích gì cho việc vẽ chì hay sơn không?

Có. Vì chấm không có hướng, bạn buộc phải nhìn đúng độ đậm từng vùng, và kỹ năng đó chuyển sang mọi chất liệu. Ngoài ra, kinh nghiệm điều khiển mép bằng mật độ giúp bạn hiểu mép cứng, mép mềm khi vẽ than hay màu nước.

Có nên in hoặc chiếu ảnh lên giấy rồi chấm theo không?

Can hình từ ảnh để có nét phác chính xác là cách nhiều người minh hoạ dùng, nhất là với hình phức tạp. Nhưng phần sáng tối nên tự quan sát và quyết định, vì ảnh thường làm phẳng hoặc cháy vùng sáng. Nếu dùng ảnh của người khác, hãy chú ý quyền sử dụng ảnh khi đăng bản vẽ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138