Trên một khối màu được chiếu sáng, màu thường rực nhất ở vùng trung gian sát đường ranh tối, không phải ở chỗ sáng nhất: phần sáng bị ánh sáng làm nhạt bớt, phần tối thiếu sáng nên trầm xuống, còn dải giữa giữ được màu riêng đậm đà nhất. Một quả cam vẽ đúng có dải cam đỏ đậm chạy dọc ranh giới sáng tối, chứ không phải cam tươi đồng đều.
Đây là một trong những quan sát giúp bức vẽ màu trông có sức sống, và cũng là cách tránh lỗi "màu bùn" hay gặp nhất ở người tự học: vùng chuyển từ sáng sang tối bị đục, xám, như có ai lấy ngón tay di qua. Bài này giải thích ba thuộc tính của một màu khi vẽ, độ rực thay đổi thế nào trên khối và vì sao, kèm cách thực hành với màu nước, bút chì màu, bột màu.
Ba thuộc tính của một mảng màu khi vẽ
Khi pha một mảng màu, người vẽ phải quyết định cùng lúc ba thứ. Thứ nhất là sắc: màu đó thuộc họ nào, đỏ, cam, vàng, xanh lá hay xanh lam. Thứ hai là độ đậm nhạt: màu đó sáng hay tối, đặt lên thang chín bậc từ trắng đến đen thì ở bậc nào. Thứ ba là độ rực, còn gọi là độ bão hoà hay độ thuần: màu đó tươi đậm hay xám đục.
Ba thuộc tính này độc lập với nhau. Một màu đỏ có thể sáng mà rực, như đỏ son tươi; sáng mà xỉn, như hồng phấn xám; tối mà rực, như đỏ mận chín; hay tối mà xỉn, như nâu đỏ đất. Người học vẽ thường chỉ để ý đến sắc và độ đậm nhạt, còn độ rực thì để mặc cho hộp màu quyết định.
Khi vẽ sáng tối bằng bút chì, bạn đã quen với chuyện độ đậm nhạt thay đổi từ vùng sáng qua trung gian, ranh tối, vùng tối. Khi chuyển sang màu, độ rực cũng thay đổi theo những vùng đó, nhưng không theo cùng một chiều. Đây là chỗ mấu chốt: độ rực không tăng đều khi màu tối đi, cũng không giảm đều. Nó lên cao nhất ở giữa rồi hạ xuống ở hai đầu.
Độ rực thay đổi thế nào từ sáng sang tối
Bảng dưới đây mô tả xu hướng thường thấy trên một quả cam mờ, không bóng loáng, dưới một nguồn sáng vừa phải như cửa sổ ban ngày hay đèn bàn. Ánh sáng quá gắt hay vật quá bóng có thể làm bức tranh khác đi; luôn kiểm bằng mắt.
| Vùng trên khối | Độ sáng | Độ rực | Màu thường thấy trên quả cam |
|---|---|---|---|
| Điểm bắt sáng | Rất sáng | Thấp | Kem nhạt, mang màu nguồn sáng |
| Vùng sáng | Sáng | Vừa | Cam vàng tươi, hơi nhạt |
| Vùng trung gian sát ranh tối | Trung bình | Cao nhất | Cam đỏ đậm đà |
| Đường ranh tối | Tối | Giảm | Nâu cam đậm |
| Vùng tối | Tối | Thấp | Nâu cam trầm, có thể ửng màu khăn |
| Bóng đổ | Tối | Thấp | Màu mặt nền làm tối, không phải màu cam |
Hình dung độ rực như một ngọn đồi trên mặt khối: chân đồi ở điểm bắt sáng và ở vùng tối, đỉnh đồi ở dải trung gian sát ranh tối. Khi vẽ, bạn đặt mảng màu rực nhất của cả vật ở đúng đỉnh đồi ấy.
Vì sao màu rực nhất lại nằm ở vùng trung gian
Hầu hết bề mặt quanh ta, kể cả bề mặt mờ như vỏ cam, vải bông, giấy, đều phản chiếu một lượng nhỏ ánh sáng ngay trên bề mặt, giữ nguyên màu của nguồn sáng, bên cạnh phần ánh sáng đi vào lớp màu rồi hắt ra mang màu của vật. Phần phản chiếu bề mặt ấy rõ nhất ở những chỗ quay thẳng về nguồn sáng và về phía mắt người nhìn. Nó trộn thêm màu của ánh sáng, thường gần trắng, vào màu riêng của vật, làm vùng sáng nhạt và kém rực hơn.
Ở vùng tối, ngược lại, ánh sáng quá ít. Màu riêng của vật vẫn ở đó nhưng tối hẳn đi, đồng thời bị pha màu của ánh dội từ xung quanh, nên độ rực giảm.
Vùng trung gian sát ranh tối là chỗ cân bằng. Mặt khối ở đây nghiêng so với nguồn sáng nên phần phản chiếu bề mặt ít hơn hẳn vùng sáng, trong khi vẫn còn đủ ánh sáng để màu riêng hiện lên đầy đặn. Kết quả là màu thuần nhất của vật xuất hiện ở đây.
Bạn không cần nhớ phần giải thích này khi cầm cọ. Chỉ cần nhớ kết quả: phần sáng nhạt và hơi ngả về màu ánh sáng, phần tối trầm và ngả về màu xung quanh, còn màu riêng đậm đà nhất của vật đặt ở dải giữa.
Lỗi màu bùn ở vùng chuyển và cách tránh
Pha xám vào để làm tối. Muốn chuyển từ cam sáng sang cam tối, nhiều người pha cam với xám hay đen. Kết quả là đúng ở dải chuyển, nơi màu lẽ ra rực nhất, lại xuất hiện một màu xám đục. Hãy làm tối bằng màu cùng họ nhưng đậm hơn trước, ví dụ cam sang cam đỏ đậm, rồi mới đến nâu.
Di cọ qua lại quá nhiều. Với màu nước, mỗi lần quét cọ qua vùng chuyển đang ướt là một lần trộn lẫn màu sáng và màu tối thành một hỗn hợp xỉn. Đặt màu rồi để yên cho nó tự loang.
Chồng quá nhiều lớp. Bốn năm lớp màu nước chồng lên một chỗ thường làm màu đục. Pha đủ đậm từ đầu để chỉ cần một hai lớp ở vùng trung gian.
Tô đồng đều một màu cho cả vật. Quả cam tô một màu cam tươi khắp nơi, chỉ thêm nâu ở phần tối, sẽ phẳng như cắt giấy. Thiếu dải rực sát ranh tối là thiếu chỗ chuyển tiếp để khối tròn ra.
Dải rực quá rộng hoặc có viền cứng. Dải rực nên mảnh và mềm, hoà vào vùng sáng ở một phía và vùng tối ở phía kia. Một vạch cam đỏ sắc nét giữa khối sẽ trông như đường kẻ.
Thực hành theo từng chất liệu
Màu nước. Tô vùng sáng bằng màu loãng. Khi vùng sáng còn ướt vừa, nhỏ màu rực đậm hơn vào dải sát ranh tối cho nó loang mềm sang hai phía. Đợi khô một nửa, đặt vùng tối ở phía kia, để mép gặp nhau tự nhiên. Không quay lại sửa khi giấy đang ở trạng thái nửa khô.
Bút chì màu. Tô vùng sáng bằng màu nhạt hoặc chừa giấy. Ở dải trung gian, dùng cây chì màu rực nhất của họ màu đó, tô đậm tay hơn, không pha thêm màu khác. Vùng tối mới chồng thêm màu đối hoặc màu nâu để làm trầm.
Bột màu và acrylic. Pha riêng ba mẫu: màu sáng nhạt có pha chút màu ánh sáng, màu rực thuần cho dải giữa, màu tối trầm. Đặt ba mảng cạnh nhau rồi chỉ vờn nhẹ ở mép, không trộn kỹ trên giấy.
Với mọi chất liệu. Trước khi đặt dải rực, nheo mắt nhìn vật thật để tìm đúng chỗ nó nằm. Nó di chuyển theo hướng sáng: đèn từ bên phải thì dải rực là một vệt cong chạy dọc phía trái của vùng sáng.
Khối góc cạnh và nếp vải: độ rực nhảy theo từng mặt
Trên khối tròn như quả cam, độ rực lên xuống mềm mại theo độ cong. Trên khối có mặt phẳng như chiếc hộp gỗ sơn đỏ, mỗi mặt nhận ánh sáng ở một góc khác nhau, nên mỗi mặt mang một mức sáng và một mức rực riêng, đổi đột ngột ở cạnh hộp. Mặt quay thẳng về nguồn sáng sáng nhất nhưng hơi nhạt màu; mặt nghiêng vừa phải thường là mặt đỏ đậm đà nhất; mặt khuất trầm hẳn xuống.
Khi vẽ khối hộp màu, người mới hay tô ba mặt bằng cùng một màu đỏ, chỉ thêm đen hoặc nâu cho mặt tối. Thử làm khác: mặt sáng pha đỏ với chút màu nguồn sáng cho nhạt bớt, mặt nghiêng dùng đỏ thuần nhất trong hộp, mặt tối dùng đỏ pha màu đối và chút màu ánh dội. Ba mặt lập tức tách bạch mà vẫn cùng là một chiếc hộp.
Nếp vải là trường hợp lai giữa hai kiểu. Mỗi nếp gấp là một khối tròn nhỏ, có đường ranh tối riêng, nên trên một tấm khăn màu bạn sẽ thấy nhiều dải màu đậm đà mảnh chạy dọc theo các nếp, xen giữa những mảng sáng nhạt và những rãnh tối trầm. Bắt được các dải này, tấm khăn sẽ có độ mềm và độ dày của vải thật.
Đồ vật tốt để luyện nhìn độ rực
Những vật màu tươi, bề mặt mờ, hình khối đơn giản là mẫu lý tưởng. Dưới đây là vài thứ có sẵn trong bếp hoặc ở chợ.
- Quả cam, quýt. Khối cầu gần hoàn hảo, vỏ hơi mờ, dải cam đỏ sát ranh tối rất dễ thấy.
- Quả ớt chín. Vỏ bóng hơn cam nên điểm bắt sáng rõ, nhưng thân ớt cong cho dải đỏ đậm chạy dọc rất đẹp.
- Quả chanh, quả ổi xanh. Màu xanh lá có dải rực ngả xanh lục đậm, vùng sáng ngả vàng nhạt.
- Cà chua. Đỏ tươi, khối tròn dẹt, hợp để so với quả ớt về độ bóng.
- Khối gỗ hay hộp giấy sơn một màu. Mặt phẳng nên không có dải chuyển mềm; độ rực nhảy theo từng mặt. So với quả cam để thấy khác biệt giữa khối tròn và khối góc cạnh.
- Gối hay khăn vải màu trơn. Nếp gấp tạo nhiều đường ranh tối nhỏ, mỗi đường một dải rực mảnh.
Chọn vật có màu trơn trước, vật có hoa văn sau. Vỏ dưa hấu sọc hay khăn kẻ ô vừa có màu vừa có hoa văn, khó tách độ rực ra khỏi độ đậm nhạt.
Bài tập: thang năm ô của một quả cam
Bài tập này tách riêng độ rực để mắt bạn nhìn ra nó. Cần một quả cam, một đèn bàn hoặc cửa sổ, giấy, bộ màu nước hoặc chì màu.
- Đặt quả cam trên khăn xám hoặc trắng, chiếu sáng từ một phía.
- Kẻ năm ô vuông nhỏ thành hàng ngang trên giấy, đặt tên: điểm bắt sáng, vùng sáng, trung gian, ranh tối, vùng tối.
- Nhìn từng vùng trên quả cam, nếu cần dùng tấm bìa đục lỗ để tách riêng màu, rồi pha và tô vào ô tương ứng.
- Đặt năm ô cạnh quả cam và so: ô nào rực nhất? Thường là ô trung gian. Nếu không phải, kiểm lại cách pha hoặc ánh sáng.
- Vẽ quả cam bên cạnh thang năm ô, dùng đúng các màu đã pha.
- Lặp lại với quả chanh hoặc quả ớt, đặt hai thang màu cạnh nhau để so.
Sau bài tập, bạn sẽ có trong tay hai thang màu thật, tự mình pha ra, cho thấy độ rực lên xuống thế nào trên khối. Giữ chúng lại làm tài liệu riêng.
Câu hỏi thường gặp
Độ bão hoà màu là gì khi vẽ?
Đó là mức độ tươi, thuần của một màu, còn gọi là độ rực hay độ thuần. Màu bão hoà cao là màu tươi đậm như đỏ son, màu bão hoà thấp là màu xám đục như hồng tro. Nó độc lập với sắc và với độ đậm nhạt của màu.
Vì sao chỗ sáng nhất của quả cam lại không phải chỗ màu cam đậm nhất?
Vì ở chỗ sáng nhất, bề mặt phản chiếu thêm một phần ánh sáng mang màu nguồn sáng, thường gần trắng, làm màu nhạt và kém rực. Vùng trung gian sát ranh tối ít phản chiếu kiểu đó mà vẫn đủ sáng, nên màu riêng hiện rõ nhất.
Màu bùn là gì và làm sao tránh?
Màu bùn là màu đục, xám xỉn xuất hiện ở chỗ lẽ ra phải trong và rực, thường do pha xám, đen vào để làm tối, hoặc di cọ, chồng lớp quá nhiều. Tránh bằng cách làm tối bằng màu cùng họ đậm hơn, đặt màu rồi để yên.
Có nên dùng màu tươi nhất trong hộp cho dải rực không?
Thường là có, nhưng kiểm bằng mắt trước. Màu trong hộp có thể rực hơn màu thật của vật. Khi đó pha thêm một chút màu khác cùng họ để khớp sắc, nhưng tránh pha màu đối hay xám vì sẽ làm giảm độ rực.
Quy luật này có đúng với mọi ánh sáng không?
Đây là xu hướng thường thấy với vật mờ dưới ánh sáng vừa phải. Dưới ánh sáng rất yếu, cả vật trầm xuống; dưới ánh sáng rất gắt, vùng sáng có thể gần như mất màu. Luôn quan sát mẫu thật để xác nhận dải rực nằm ở đâu.
Học sinh nhỏ có cần học về độ bão hoà màu không?
Không cần gọi tên. Với trẻ nhỏ, chỉ cần cùng con nhìn một quả cam dưới đèn và hỏi xem chỗ nào màu cam đậm nhất. Đây là một lần quan sát vui, không cần sửa tranh hay so tranh của con với ai.