VungSang.comVùng Sáng
Các vùng sáng tối trên khối

Mép sáng tối: mép sắc, mép mềm, mép mất và cách điều khiển trên giấy

Mép là nơi hai vùng đậm nhạt gặp nhau: sắc, mềm hoặc mất hẳn. Mép nói gì về khối, ánh sáng, khoảng cách và cách tạo từng kiểu mép bằng bút chì.

Hands holding a folded index card along the edge of a pencil drawing of a pear, drawing board on the knees, veranda of a house in Vinh Long, afternoon

Mép là chỗ hai vùng đậm nhạt gặp nhau trên bài vẽ, và nó có ba kiểu chính: mép sắc khi hai vùng chuyển đột ngột, mép mềm khi chúng chuyển dần, và mép mất khi hai vùng gần bằng nhau tới mức hoà làm một. Mép không chỉ là chuyện đường bao của vật; nó có ở đường ranh tối, viền bóng đổ, chỗ phản quang gặp vùng tối, chỗ vật gặp nền.

Nhiều người tập vẽ đã đặt đúng hết các vùng mà bài vẫn cứng, như hình cắt dán. Thường là vì mọi mép trên bài đều cùng một kiểu. Bài này giải thích ba kiểu mép xuất hiện ở đâu, mép nói gì với người xem về khối, ánh sáng và khoảng cách, cách tạo từng kiểu bằng bút chì, và cách dùng mép để dẫn mắt người xem tới chỗ bạn muốn.

Ba kiểu mép và nơi chúng thường xuất hiện

Bảng dưới gom những chỗ bạn hay gặp từng kiểu mép khi vẽ tĩnh vật dưới đèn bàn. Một vật thường có đủ cả ba kiểu ở các đoạn khác nhau của đường bao và đường ranh.

Kiểu mépTrông ra saoThường gặp ở
Mép sắcHai vùng gặp nhau gọn, không có dải chuyểnCạnh khối hộp, bóng đổ sát chân vật, điểm bắt sáng trên vật bóng, đường bao vật sáng trên nền tối
Mép mềmCó dải chuyển hẹp hoặc rộng giữa hai vùngĐường ranh tối trên khối tròn, đầu bóng đổ xa vật, phản quang gặp vùng tối, vật ở xa
Mép mấtHai vùng cùng độ đậm, ranh giới biến mấtVùng tối của vật gặp nền tối, bóng bản thân nối vào bóng đổ, vùng sáng gặp nền sáng
Mép tìm thấy lạiRanh giới hiện ra lại sau một đoạn mấtĐường bao vật vừa ra khỏi vùng nền cùng độ đậm

Hàng cuối không phải kiểu mép thứ tư mà là một hiện tượng người vẽ hay gọi chung với mép mất: ranh giới biến mất một đoạn rồi xuất hiện lại. Mắt người xem tự nối đoạn bị mất, và chính việc tự nối đó làm bài vẽ có cảm giác không khí, tự nhiên, thay vì mọi thứ bị khoanh viền kín.

Mép nói gì với người xem

Về hình khối. Chỗ khối bẻ góc gấp cho mép sắc, chỗ khối cong thoai thoải cho mép mềm. Một đường ranh tối sắc ở sống mũi và mềm ở má mô tả gương mặt chính xác hơn mọi chi tiết khác.

Về nguồn sáng. Nguồn sáng nhỏ, xa cho mép sắc ở đường ranh tối và viền bóng đổ; nguồn sáng lớn, gần hoặc khuếch tán làm mọi mép mềm đi. Người xem đọc được kiểu ánh sáng của cảnh chỉ qua độ sắc của mép.

Về khoảng cách. Bóng đổ sắc gần chân vật, mềm dần ra xa. Vật ở tiền cảnh có mép rõ hơn vật ở hậu cảnh. Mép mềm đi theo khoảng cách là một trong những cách đơn giản nhất tạo chiều sâu.

Về chất liệu. Kim loại, thuỷ tinh, sứ men có điểm bắt sáng và phản chiếu mép sắc. Vải bông, da người, lông thú có mép mềm ở hầu hết mọi chỗ. Đổi kiểu mép là đổi cảm giác chất liệu, chi tiết có ở danh mục vẽ chất liệu.

Về chỗ quan trọng. Mắt người bị hút về chỗ có mép sắc và tương phản mạnh. Đây là công cụ bố cục mạnh nhất mà người vẽ sáng tối có, bàn kỹ ở mục dẫn mắt bên dưới.

Mép mất: để người xem tự hoàn thành hình

Thoạt nghe, để mất đường bao của vật có vẻ là một lỗi. Nhưng hãy nhìn quả lê đặt trước tấm vải nền sẫm dưới đèn chếch bên. Phía sáng, đường bao quả lê nổi rõ trên nền tối. Phía tối, vùng tối của quả lê và nền sẫm gần như cùng độ đậm, đường bao biến mất một đoạn. Mắt bạn vẫn thấy cả quả lê, vì não tự nối phần bị mất dựa vào phần còn thấy.

Nếu bạn cố vẽ rõ đường bao ở phía tối bằng một nét viền, quả lê sẽ trông như cắt ra dán lên nền. Nếu bạn để đường bao mất đúng ở chỗ mẫu cho thấy, quả lê chìm vào không gian, có không khí bao quanh. Đây là lý do nhiều hoạ sĩ coi mép mất là thứ làm bài vẽ trông như thật chứ không phải là chỗ bỏ sót.

Nguyên tắc dùng mép mất: chỉ để mất ở chỗ hai vùng thật sự gần nhau về độ đậm, và luôn giữ đủ mép tìm thấy ở chỗ khác để người xem nhận ra hình. Mất quá nhiều thì vật tan vào nền, khó đọc. Một bài vẽ tốt thường có xen kẽ: sắc ở chỗ quan trọng, mềm ở chỗ chuyển khối, mất ở vài đoạn trong nhóm tối.

Khi tập, hãy thử cố ý làm mất mép ở một đoạn. Lúc đầu cảm giác rất bất an, như đang làm hỏng bài. Lùi ra xa nhìn, bạn sẽ thấy đoạn đó lại là chỗ tự nhiên nhất.

Tạo từng kiểu mép bằng bút chì

Mép sắc: tô sát và dùng thẻ che. Tô vùng đậm tới sát ranh giới bằng chì vót nhọn, nét đi song song với ranh. Muốn mép thật gọn, đặt một mẩu thẻ giấy cứng dọc ranh giới rồi tô qua mép thẻ, khi nhấc thẻ ra sẽ có một ranh giới thẳng sạch. Với mép cong, cắt thẻ theo đường cong.

Mép mềm: chồng nét chéo qua ranh giới. Tô vùng đậm tới gần ranh, rồi đi nét nhẹ dần chồng qua ranh giới vào vùng nhạt. Hướng nét chéo với ranh giới giúp dải chuyển êm. Có thể tán nhẹ bằng giấy cuộn nếu cần mềm hơn, nhớ tán từ vùng nhạt sang vùng đậm để không kéo bẩn.

Mép mất: đưa hai vùng về cùng độ đậm. Không cần làm gì với ranh giới, chỉ cần tô hai vùng hai bên tới cùng một độ. Nếu đường phác cũ còn hằn, tô đè lên nó cho lẫn vào, hoặc dùng tẩy nặn nhấc nét phác trước khi tô.

Làm mềm mép đã lỡ sắc. Dùng tẩy nặn lăn nhẹ dọc ranh giới để nhấc bớt chì ở mép vùng đậm, rồi đi lại vài nét nhẹ chồng qua. Đừng chà mạnh vì sẽ thành vệt sáng.

Làm sắc mép đã lỡ mềm. Cắt tẩy cứng thành cạnh mỏng, miết một đường dọc phía nhạt của ranh giới để lấy lại độ sạch, rồi tô vùng đậm bằng chì nhọn sát vào đường vừa tẩy.

Dùng mép để dẫn mắt người xem

Mắt người xem không đọc bài vẽ đều tay từ trái sang phải. Nó bị hút trước hết vào chỗ có tương phản mạnh nhất và mép sắc nhất, rồi mới lan ra các chỗ khác. Người vẽ có thể tận dụng điều này: chọn trước một chỗ làm tiêu điểm, giữ mép sắc và tương phản mạnh nhất ở đó, rồi để mép mềm dần, tương phản giảm dần khi đi ra xa.

Trong một bài tĩnh vật ba vật, tiêu điểm có thể là chỗ điểm bắt sáng trên chiếc ấm gặp vùng tối sát bên. Quả cam đứng sau có mép mềm hơn, chiếc khăn ở góc gần như không có mép sắc nào. Người xem sẽ nhìn chiếc ấm trước, rồi trôi sang quả cam, rồi tới khăn, đúng theo trình tự bạn sắp đặt.

Trong chân dung, tiêu điểm thường là vùng mắt. Mép sắc ở mí mắt, con ngươi, điểm bắt sáng trong mắt; mép mềm dần ở má, tai, tóc; mép gần như mất ở vai áo chìm trong nền. Bức chân dung sẽ có chiều sâu và có chỗ dừng cho mắt, thay vì mọi chi tiết cùng tranh nhau.

Quy tắc dễ nhớ: một bài chỉ nên có một vài chỗ sắc nhất. Nếu mọi chỗ đều sắc, không chỗ nào nổi bật.

Bài tập một quả lê, ba kiểu mép

Chuẩn bị một quả lê hoặc quả xoài, một tấm vải hoặc giấy nền sẫm màu dựng phía sau, đèn bàn chếch bên trái, giấy và chì HB, 2B, 4B, một mẩu thẻ giấy cứng.

  • Vẽ hình quả lê, đường ranh tối và viền bóng đổ, nhẹ tay.
  • Tô nền sẫm phía sau và nhóm tối của quả lê. Quan sát chỗ vùng tối quả lê gặp nền: đó là chỗ mép mất.
  • Ở phía sáng, dùng thẻ giấy và chì nhọn làm mép sắc nơi quả lê gặp nền tối.
  • Làm mép mềm ở đường ranh tối bằng nét chồng chéo qua ranh.
  • Bóng đổ: sắc ở chân quả lê, mềm dần về phía đầu bóng.
  • Lùi ra xa, ghi chú bên lề: mắt bị hút vào chỗ nào đầu tiên? Có đúng chỗ bạn muốn không?

Nếu chỗ mắt bị hút vào không phải chỗ bạn định, đừng tẩy cả bài. Chỉ cần làm mềm bớt mép ở chỗ đang hút mắt sai, hoặc làm sắc thêm ở chỗ bạn muốn. Mép là công cụ chỉnh sửa nhẹ nhàng nhất mà hiệu quả nhất trong vẽ sáng tối, và nó là thứ bạn sẽ tiếp tục mài giũa lâu dài, theo nhịp độ của riêng mình.

Lỗi hay gặp khi xử lý mép

Mọi mép đều sắc. Đây là lỗi phổ biến nhất của người mới, vì đầu óc quen nghĩ vật có đường bao rõ ràng. Kết quả là bài vẽ cứng như hình cắt từ giấy bìa. Rà lại các đường ranh tối trên khối tròn và các đoạn đường bao trong nhóm tối, làm mềm hoặc làm mất những chỗ mẫu cho thấy.

Mọi mép đều mềm. Ngược lại, có người sợ cứng nên tán nhoè mọi ranh giới. Bài trông như ảnh mất nét, không có chỗ dừng cho mắt. Chọn một vài chỗ quan trọng và làm sắc chúng lên.

Mép sắc nằm sai chỗ. Một mép sắc ở góc bài, trên chiếc khăn phụ, sẽ kéo mắt người xem khỏi tiêu điểm. Kiểm tra bằng cách lùi xa: chỗ nào mắt bạn dính vào đầu tiên? Nếu không phải tiêu điểm, làm mềm chỗ đó.

Đường ranh tối mềm đều suốt chiều dài. Trên vật thật, độ mềm thay đổi theo độ cong của từng đoạn. Một đường ranh mềm đều từ đầu tới cuối làm khối trông như đúc khuôn. Tìm những chỗ khối bẻ gấp và làm sắc hơn ở đó.

Viền đen để cứu mép mất. Khi thấy vật chìm vào nền, phản xạ đầu tiên là kẻ thêm viền. Hãy thử cách khác: làm nền sáng hơn hoặc tối hơn một chút ở đoạn đó để có mép tìm thấy, mà không cần nét viền nào.

Câu hỏi thường gặp

Mép sắc, mép mềm, mép mất là gì?

Mép sắc là chỗ hai vùng đậm nhạt gặp nhau đột ngột, không có dải chuyển. Mép mềm có dải chuyển giữa hai vùng. Mép mất là khi hai vùng gần cùng độ đậm, ranh giới biến mất và mắt người xem tự nối hình.

Vì sao bài vẽ trông như cắt dán dù đúng đậm nhạt?

Thường vì mọi mép trên bài đều sắc như nhau, đặc biệt là đường bao vật. Hãy làm mềm mép ở chỗ khối cong và để mất mép ở chỗ vùng tối của vật gặp nền tối, bài sẽ có không khí hơn.

Mép mất có phải là lỗi không?

Không. Mép mất xuất hiện khi hai vùng thật sự cùng độ đậm, và để nó mất đúng chỗ làm vật chìm vào không gian. Chỉ cần giữ đủ mép rõ ở chỗ khác để người xem vẫn nhận ra hình.

Làm sao tạo mép sắc gọn bằng bút chì?

Tô vùng đậm sát ranh giới bằng chì vót nhọn, hoặc đặt một mẩu thẻ giấy cứng dọc ranh rồi tô qua mép thẻ. Khi nhấc thẻ ra sẽ có ranh giới gọn sạch.

Mép giúp dẫn mắt người xem thế nào?

Mắt người bị hút vào chỗ có mép sắc và tương phản mạnh nhất. Giữ những chỗ đó ở tiêu điểm bài vẽ và để mép mềm dần ra xa, người xem sẽ nhìn theo trình tự bạn đã sắp đặt.

Mép thay đổi thế nào theo khoảng cách?

Vật và bóng ở gần có mép rõ hơn, ở xa có mép mềm hơn. Bóng đổ cũng sắc sát chân vật và mềm dần về phía đầu bóng. Làm mềm mép theo khoảng cách là cách đơn giản để tạo chiều sâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138