Ghi chú ánh sáng nhanh là một sơ đồ nhỏ vẽ trong vài phút, nhìn từ trên xuống, đánh dấu nguồn sáng chính, nguồn phụ, độ cao của chúng, mép bóng cứng hay mềm, kèm giờ và tình trạng trời. Nó trả lời câu hỏi "ánh sáng lúc này là gì" trước khi bạn trả lời câu hỏi "vẽ thế nào", và giữ lại câu trả lời đó cho cả buổi vẽ lẫn những buổi sau.
Ghi chú này khác với phác thảo mảng đậm nhạt mà danh mục bài tập đã hướng dẫn: phác mảng ghi lại hình ảnh trên tờ giấy, còn sơ đồ ánh sáng ghi lại nguyên nhân tạo ra hình ảnh đó. Khi ánh sáng thay đổi, bạn đặt lại đèn, kéo lại rèm theo sơ đồ là có lại được điều kiện cũ. Bài này hướng dẫn cách vẽ sơ đồ, bộ ký hiệu gọn, bốn câu hỏi cần trả lời và cách dùng ghi chú khi vẽ nhiều buổi.
Vì sao nên ghi lại ánh sáng chứ không chỉ ghi lại hình
Phần lớn người tự học chỉ lưu bản vẽ, không lưu điều kiện ánh sáng lúc vẽ. Khi bài kéo sang buổi thứ hai, họ dựng lại mẫu theo trí nhớ: đèn hình như ở bên trái, hình như cao hơn một chút, hôm qua hình như có kéo rèm. Chỉ cần đèn lệch vài chục độ hay cao thấp một gang tay, đường ranh tối đã dịch, bóng đổ đã ngắn dài khác, và phần vẽ hôm nay không khớp với phần vẽ hôm qua.
Ghi chú ánh sáng giải quyết chuyện đó bằng cách ghi lại nguyên nhân. Một sơ đồ cho biết đèn ở đâu so với mẫu, cao bao nhiêu, có tản sáng không, có tấm hắt ở phía nào, thì dựng lại được trong vài phút. Với ánh sáng cửa sổ, sơ đồ kèm giờ và tình trạng trời cho bạn biết nên quay lại vào lúc nào.
Lợi ích thứ hai ít người để ý: ghi chú buộc bạn quan sát ánh sáng một cách có hệ thống. Để vẽ được sơ đồ, bạn phải tìm ra nguồn chính, phân biệt nguồn phụ, nhìn mép bóng để biết cứng hay mềm. Sau vài chục lần, những câu hỏi đó trở thành phản xạ, và bạn bắt đầu thấy ánh sáng ở mọi nơi trước cả khi cầm bút.
Vẽ sơ đồ nhìn từ trên trong năm bước
Sơ đồ không cần đúng tỉ lệ hay đẹp, chỉ cần đọc được. Kích thước cỡ bao diêm là đủ, đặt ở góc tờ giấy vẽ hoặc trong một cuốn sổ riêng.
- Vẽ một hình tròn hoặc hình vuông nhỏ ở giữa để chỉ mẫu. Nếu tĩnh vật có nhiều vật, vẽ vài hình nhỏ đúng thứ tự trước sau.
- Vẽ một chữ U nhỏ ở mép dưới sơ đồ để chỉ chỗ bạn ngồi. Mọi hướng khác đều tính so với vị trí này.
- Đánh dấu nguồn sáng chính bằng một hình tròn có tia nếu là đèn, một đoạn thẳng đôi nếu là cửa sổ. Vẽ mũi tên đặc từ nguồn chỉ vào mẫu.
- Ghi độ cao bên cạnh nguồn: một chữ như "cao", "ngang", "thấp", hoặc so với mẫu như "trên mẫu một gang". Nếu có chụp đèn, giấy can hay rèm, viết thêm một chữ.
- Đánh dấu nguồn phụ và tấm hắt bằng mũi tên nét đứt. Cuối cùng ghi giờ, ngày và một chữ về trời: nắng, râm, mưa, tối.
Lần đầu có thể mất mười phút vì bạn phải đi vòng quanh tìm từng nguồn. Sau vài tuần, sơ đồ chỉ còn mất một hai phút, ngắn hơn cả thời gian gọt bút chì.
Bộ ký hiệu gọn cho sơ đồ ánh sáng
Mỗi người có thể tự đặt ký hiệu, miễn là dùng thống nhất. Bộ dưới đây là gợi ý để bắt đầu, đủ cho phần lớn tình huống trong nhà và ngoài trời.
| Ký hiệu | Nghĩa | Ghi chú thêm nên có |
|---|---|---|
| Hình tròn có tia | Đèn, bóng đèn, nến | Cao hay thấp, có chụp hay không |
| Đoạn thẳng đôi | Cửa sổ, cửa ra vào | Hướng cửa nếu biết, rèm mở hay kéo |
| Mặt trời nhỏ ngoài khung | Nắng ngoài trời | Giờ, độ dài bóng so với vật |
| Mũi tên đặc | Hướng nguồn sáng chính | Chỉ có một mũi tên đặc trong mỗi sơ đồ |
| Mũi tên nét đứt | Nguồn phụ, ánh dội | Từ đâu dội vào: tường, mặt bàn, tấm bìa |
| Gạch đậm một nét | Mép bóng sắc | Đặt cạnh vật có bóng sắc nhất |
| Ba chấm | Mép bóng mềm | Đặt ở chỗ bóng nhoè rõ nhất |
| Chữ X | Nguồn đã tắt hoặc đã che | Giúp nhớ đèn trần, tivi đã tắt |
Quy tắc chỉ một mũi tên đặc là cố ý. Nếu bạn thấy mình muốn vẽ hai mũi tên đặc, đó là dấu hiệu căn phòng đang có hai nguồn chính ngang nhau, và nên sắp lại ánh sáng trước khi vẽ.
Bốn câu hỏi mà mọi ghi chú phải trả lời
Nguồn chính ở đâu và cao hay thấp? Tìm bóng đổ đậm nhất, đi ngược theo nó về nguồn. Độ dài bóng so với chiều cao vật cho biết nguồn cao hay thấp: bóng ngắn hơn vật là nguồn khá cao, bóng dài hơn vật là nguồn thấp.
Ánh sáng cứng hay mềm? Nhìn mép bóng sát chân vật rồi nhìn ra đầu bóng. Mép sắc suốt chiều dài là cứng, mép nhoè ngay từ chân là mềm. Ghi bằng ký hiệu gạch hay chấm.
Có nguồn phụ và ánh dội nào đáng kể? Nhìn vào vùng tối của vật trắng: chỗ nào sáng lên khác thường, quay về phía nào, thì phía đó có ánh dội. Nếu vùng tối sáng đều, có thể có đèn trần hay cửa sổ thứ hai.
Ánh sáng có đang thay đổi không? Với đèn, gần như không. Với cửa sổ và ngoài trời, ghi giờ và trời. Nếu thấy mây kéo, nắng đang dịch, ghi thêm một chữ "đổi" để nhắc mình chốt ánh sáng sớm.
Dụng cụ tối giản để ghi chú ở bất cứ đâu
Ghi chú ánh sáng nên làm được cả trong bếp, ngoài quán cà phê, bên vỉa hè. Bộ dưới đây vừa một túi áo.
- Một cuốn sổ nhỏ. Khổ A6, giấy trơn, gáy lò xo để mở phẳng. Mỗi trang chứa được hai đến bốn sơ đồ.
- Một cây bút chì hoặc bút bi. Sơ đồ chỉ cần nét, không cần tô. Bút bi không lem, hợp khi ghi chú ngoài trời.
- Một khung ngắm nhỏ. Tấm bìa khoét ô chữ nhật giúp chọn khung hình, khi cần ghi kèm vị trí khung so với mẫu.
- Điện thoại nếu muốn. Chụp thêm một tấm ảnh từ chỗ ngồi để đối chiếu. Ảnh không thay được sơ đồ vì ảnh không cho biết đèn ở ngoài khung hình nằm đâu.
- Vài mẩu băng dính giấy. Dùng đánh dấu chân đèn, vị trí mẫu và chỗ đặt ghế trên bàn hoặc sàn. Băng dính giấy bóc ra không để lại vết.
Không cần mua thêm gì đặc biệt. Điều quan trọng là luôn mang cuốn sổ theo người, vì những ánh sáng đáng ghi nhất thường gặp lúc không định vẽ: một vệt nắng trên tường quán, ánh đèn hắt từ ô cửa bên kia ngõ.
Dùng ghi chú khi vẽ tiếp nhiều buổi
Ví dụ giả định: bạn vẽ một chiếc ấm đất và hai quả chanh dưới đèn bàn trong ba buổi tối. Buổi đầu, trước khi vẽ, bạn làm sơ đồ: đèn chéo trái phía trước, cao hơn mẫu một gang rưỡi, có giấy can trước bóng, tấm bìa trắng bên phải, đèn trần tắt, mép bóng hơi mềm. Bạn dán băng dính đánh dấu chân đèn và vị trí ấm.
Buổi thứ hai, bạn mở sổ, đặt đèn theo băng dính, chỉnh độ cao theo ghi chú, dựng lại giấy can và tấm bìa, tắt đèn trần. Trước khi vẽ, bạn nhìn mép bóng: nếu vẫn hơi mềm như ghi chú, ánh sáng đã giống hôm trước. Nếu bóng sắc hơn, có thể giấy can bị lệch. Bạn chỉnh tới khi khớp rồi mới cầm bút.
Với ánh sáng cửa sổ, cách làm tương tự nhưng thêm yếu tố giờ. Ghi chú cho biết buổi đầu bắt đầu lúc ba giờ chiều, trời râm. Buổi sau bạn chờ đúng giờ đó, và nếu trời hôm đó nắng, bạn kéo rèm voan để có lại ánh sáng mềm. Không phải lúc nào cũng dựng lại được giống hệt, nhưng ghi chú cho biết khác ở đâu để bạn quyết định vẽ tiếp hay chờ hôm khác.
Ghi chú ánh sáng khi vẽ từ ảnh tham khảo
Khi vẽ từ ảnh, bạn không đứng trong căn phòng đó, nhưng vẫn làm được sơ đồ bằng cách suy ngược. Tìm bóng đổ đậm nhất để biết hướng nguồn chính, nhìn độ dài bóng để đoán độ cao, nhìn mép bóng để biết cứng hay mềm. Trên vật bóng như cốc, thìa, điểm bắt sáng thường cho biết luôn hình dáng nguồn: một chấm nhỏ là bóng đèn, một ô chữ nhật là cửa sổ.
Sơ đồ suy ra từ ảnh có hai lợi ích. Một là nó giúp bạn hiểu bức ảnh trước khi chép, nên không vẽ nhầm ánh dội thành nguồn chính hay bỏ sót nguồn phụ. Hai là khi ảnh có chỗ tối đặc do máy ảnh, sơ đồ cho bạn căn cứ để nâng nhẹ vùng tối theo đúng hướng ánh dội, thay vì đoán mò. Ghi chú vẫn theo cùng bộ ký hiệu, chỉ thêm chữ "ảnh" ở góc để phân biệt với ghi chú tại chỗ.
Biến ghi chú thành thói quen nhìn ánh sáng
Ghi chú ánh sáng còn có ích ngay cả khi bạn không định vẽ. Mỗi ngày làm một hai sơ đồ ở những chỗ khác nhau, trong bếp lúc nấu cơm, ở quán nước, trong phòng chờ, là một cách luyện mắt rất gọn. Mỗi sơ đồ chỉ mất một hai phút nhưng buộc bạn trả lời đủ bốn câu hỏi về ánh sáng.
Sau vài tuần, lật lại cuốn sổ, bạn sẽ thấy những mẫu hình lặp lại: căn bếp nhà mình buổi tối luôn có đèn trần làm vùng tối loãng, quán quen có ánh sáng cửa kính mềm vào buổi sáng, phòng làm việc chiều nào cũng có nắng tây lọt qua khe rèm. Hiểu ánh sáng quen thuộc quanh mình giúp bạn chọn được chỗ và giờ vẽ tốt mà không cần thử nhiều lần.
Cuốn sổ không cần đẹp và không cần cho ai xem. Có sơ đồ rối, có sơ đồ thiếu, điều đó bình thường. Không có ghi chú nào là sai, chỉ có ghi chú đủ hay chưa đủ để bạn dựng lại ánh sáng. Giá trị của nó nằm ở chỗ bạn nhìn thấy mình ngày càng quan sát ánh sáng nhanh và chắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chú ánh sáng khác phác thảo mảng đậm nhạt thế nào?
Phác mảng đậm nhạt ghi lại hình ảnh sáng tối trên khung hình, tức là kết quả. Ghi chú ánh sáng ghi lại nguyên nhân: đèn ở đâu, cao bao nhiêu, cứng hay mềm, có ánh dội gì. Hai thứ bổ trợ nhau; nhiều người làm sơ đồ ánh sáng trước rồi phác mảng sau.
Vẽ một buổi rồi xong thì có cần ghi chú không?
Không bắt buộc, nhưng vẫn có ích như một bài tập nhìn. Ghi chú giúp bạn tìm ra nguồn chính và kiểm tra có hai nguồn ngang nhau không trước khi vẽ. Sau này xem lại bản vẽ, ghi chú cũng giải thích vì sao bài đó khối rõ hay dẹt.
Chụp ảnh góc vẽ có thay được sơ đồ không?
Không hoàn toàn. Ảnh chụp từ chỗ ngồi thường không thấy đèn nằm ngoài khung hình, không cho biết độ cao đèn và không ghi tấm hắt phía sau lưng bạn. Ảnh chụp từ trên xuống cả bàn thì gần giống sơ đồ, có thể dùng kèm.
Ngoài trời có cần vẽ sơ đồ nhìn từ trên không?
Ngoài trời, sơ đồ đơn giản hơn: vị trí bạn, mẫu, hướng mặt trời suy từ bóng đổ, chỗ có tường sáng hay mặt đất dội sáng, và giờ. Quan trọng nhất là ghi giờ và độ dài bóng, vì đó là thứ thay đổi nhanh nhất.
Trẻ em có thể làm ghi chú ánh sáng được không?
Được, dưới dạng vẽ bản đồ nhỏ: đèn ở đâu, đồ chơi ở đâu, bóng đổ về phía nào. Người lớn hỏi trẻ thấy gì, không chấm đúng sai, không so với ai. Đèn và dây điện do người lớn sắp đặt.