Khối đầu đơn giản hoá là cách xem gương mặt như một khối gồm nhiều mặt phẳng lớn ghép lại: mặt trước của trán, hai bên thái dương, mặt trên và mặt dưới của gò má, sống mũi, mặt dưới mũi, vùng miệng hình trụ và mặt phẳng cằm. Mỗi mặt phẳng quay về một hướng riêng, nên dưới một nguồn sáng, mỗi mặt nhận một độ sáng riêng. Nhìn được các mặt này thì việc lên sáng tối trở thành việc chọn độ đậm cho từng mảng, thay vì đi theo từng nốt ruồi, từng sợi lông mày.
Bài này dành cho người đã vẽ được khối cầu, khối hộp và muốn chuyển sang gương mặt. Bạn sẽ biết các mặt phẳng chính, chỗ nào khối đổi hướng đột ngột, một bài tập nặn khối đầu bằng đất nặn để tự quan sát dưới đèn bàn, và cách mang hiểu biết đó vào gương mặt người thật.
Vì sao phải nhìn gương mặt thành khối trước
Gương mặt là thứ quen thuộc nhất với mắt người, và chính vì quen nên khó vẽ. Khi nhìn một người, đầu óc ta đọc ngay ra mắt, mũi, miệng như những ký hiệu: mắt là hình thoi có tròng tròn, miệng là hai đường cong. Người mới vẽ thường chép các ký hiệu ấy rồi tô bóng quanh chúng, kết quả là gương mặt phẳng như dán lên giấy.
Ánh sáng thì không biết đến ký hiệu. Nó chỉ chạm vào bề mặt, và độ sáng ở mỗi điểm phụ thuộc vào việc bề mặt đó quay về phía đèn nhiều hay ít. Mặt nào quay thẳng vào đèn thì sáng nhất, mặt nào nghiêng đi thì tối dần, mặt nào quay hẳn ra sau thì nằm trong bóng. Vì vậy muốn vẽ ánh sáng đúng, bạn cần biết bề mặt gương mặt quay về đâu ở từng chỗ.
Đơn giản hoá thành mặt phẳng là cách để biết điều đó. Gương mặt thật cong mềm, nhưng khi tạm coi nó là một khối có cạnh, bạn thấy ngay ranh giới giữa sáng và tối thường nằm dọc theo những cạnh nào. Sau đó, bài vẽ hoàn thiện chỉ là làm mềm các cạnh ấy cho giống da thịt. Đây là lý do các lớp hình hoạ thường cho học viên vẽ tượng khối đầu trước khi vẽ người mẫu.
Từ quả cầu đến khối đầu: hai cách dựng quen thuộc
Cách thứ nhất gắn với tên Andrew Loomis, hoạ sĩ minh hoạ người Mỹ, người viết nhiều sách dạy vẽ được dùng rộng rãi. Theo lối dựng của ông, bạn bắt đầu bằng một quả cầu cho hộp sọ, cắt phẳng hai bên cầu làm vùng thái dương, kẻ đường trục giữa và đường lông mày, rồi thả xuống phía dưới một phần hàm và cằm. Từ quả cầu đã cắt ấy, bạn chia chiều cao gương mặt thành các đoạn: chân tóc tới lông mày, lông mày tới chân mũi, chân mũi tới cằm. Ưu điểm của cách này là xoay đầu theo mọi góc rất dễ, vì quả cầu nhìn từ hướng nào cũng là quả cầu.
Cách thứ hai là mô hình mặt phẳng, thường gọi theo tên John Asaro, hoạ sĩ người Mỹ đã làm ra một mô hình đầu người chia thành các mặt phẳng góc cạnh để học viên quan sát ánh sáng. Mô hình này trông như một bức tượng được gọt bằng dao: trán là một mảng phẳng hơi nghiêng, gò má là một tấm phẳng nghiêng xuống, mũi là một khối nêm. Đặt nó dưới đèn, mỗi mặt phẳng cho một độ sáng rõ ràng, không lẫn vào nhau.
Hai cách bổ sung cho nhau: Loomis giúp dựng đúng tỉ lệ và góc xoay, mô hình mặt phẳng giúp hiểu ánh sáng. Bạn không cần mua mô hình. Phần dưới hướng dẫn tự nặn một khối đầu đơn giản, và chính việc nặn sẽ dạy bạn nhiều hơn chỉ ngắm hình mẫu.
Các mặt phẳng chính cần thuộc
Bảng dưới liệt kê những mặt phẳng lớn mà gần như mọi bài vẽ chân dung đều dùng tới, với giả định đèn đặt cao và lệch về phía trước một bên, như khi bạn ngồi cạnh cửa sổ. Hướng quay mô tả khi người mẫu nhìn thẳng.
| Mặt phẳng | Quay về đâu | Thường nhận sáng thế nào |
|---|---|---|
| Mặt trước trán | Ra trước, hơi ngửa lên | Sáng, thường chứa điểm bắt sáng |
| Thái dương | Sang hai bên | Bên đèn sáng vừa; bên kia tối hẳn, ranh giới rõ ở mép trán |
| Hốc mắt | Lõm vào dưới gờ lông mày, quay xuống và ra trước | Tối hơn trán, kể cả bên sáng |
| Sống mũi và mặt trên mũi | Ra trước và lên trên | Sáng, dải sáng hẹp chạy dọc sống |
| Hai mặt bên mũi | Sang trái, sang phải | Một bên trung gian, một bên tối |
| Mặt dưới mũi | Quay xuống | Tối, gần như luôn trong bóng |
| Mặt trên gò má | Ra trước và lên trên | Sáng, là nơi tam giác sáng hay xuất hiện ở bên tối |
| Mặt dưới gò má | Xuống và ra sau | Trung gian tới tối, tạo rãnh dưới gò |
| Khối miệng | Cong như mặt trụ quanh răng | Sáng ở giữa, tối dần về hai khóe |
| Mặt trước cằm | Ra trước | Sáng vừa |
| Mặt dưới hàm và cằm | Quay xuống cổ | Tối, đổ bóng xuống cổ |
Quy luật chung dễ nhớ: mặt nào quay lên trên thì thường sáng, mặt nào quay xuống dưới thì thường tối, vì đa số nguồn sáng trong đời sống, từ mặt trời tới đèn trần, đều ở trên cao. Khi đèn đặt thấp, quy luật này đảo ngược, và gương mặt lập tức trông lạ.
Bài tập: tự nặn một khối đầu đơn giản
Bài tập mất khoảng một buổi tối, cần một khối đất nặn cỡ nắm tay người lớn, một con dao nhựa hoặc thanh tre dẹt, một đèn bàn. Nếu làm cùng trẻ nhỏ, người lớn cầm dao và để trẻ nặn phần tròn.
- Nặn một khối hình quả trứng, đầu to ở trên. Ấn nhẹ một bên để có mặt phẳng làm mặt trước.
- Gọt phẳng hai bên làm thái dương, gọt thêm một vệt chéo từ thái dương xuống góc hàm để có hai mặt bên của má.
- Ấn ngón cái tạo hai hốc mắt nông ở khoảng một nửa chiều cao, để lại một gờ ngang phía trên làm lông mày.
- Đắp một khối nêm làm mũi: mặt trên hẹp, hai mặt bên, mặt dưới phẳng. Không cần làm lỗ mũi.
- Gọt mặt trên gò má nghiêng lên, mặt dưới gò má nghiêng xuống, giữa hai mặt là một cạnh rõ.
- Làm khối miệng hơi phồng như một nửa ống, cằm là một khối nhỏ nhô ra, mặt dưới hàm gọt phẳng.
- Đặt khối đầu dưới đèn bàn, xoay từ từ. Ghi lại mặt nào sáng nhất, mặt nào tối nhất ở mỗi góc đèn.
- Vẽ khối đầu ấy ba lần với ba vị trí đèn: cao bên trái, chính diện trên cao, thấp bên phải. Chỉ dùng mảng phẳng, không tán mềm.
Khi đã vẽ khối đất nặn, bạn sẽ ngạc nhiên vì gương mặt người thân ngồi cạnh bỗng hiện ra như một tập hợp mặt phẳng. Đó là dấu hiệu mắt bạn đã bắt đầu nhìn theo kiểu người vẽ.
Những chỗ khối đổi hướng đột ngột
Mép trán chuyển sang thái dương. Trán không cong đều như quả bóng; ở hai bên có một cạnh tương đối rõ chạy từ đuôi lông mày lên chân tóc. Dưới đèn bên cạnh, đường ranh tối thường bám đúng cạnh này.
Gờ lông mày. Xương phía trên hốc mắt nhô ra, nên dưới nó là hốc lõm. Gờ này tạo bóng đổ xuống mi trên, vì thế mắt thật hiếm khi sáng bằng trán.
Gò má. Gò má là chỗ mặt phẳng trước của má gặp mặt phẳng bên. Ở người gầy, cạnh này sắc và cho đường ranh tối rõ; ở người má đầy, cạnh mềm và rộng thành một dải trung gian.
Cạnh mũi. Sống mũi gặp mặt bên mũi tạo cạnh dài nhất gương mặt. Bóng mũi bắt đầu từ cạnh này, nên vẽ sai góc mũi là bóng mũi chỉ sai hướng.
Nhân trung và khóe miệng. Vùng giữa mũi và môi trên lõm nhẹ ở giữa, hai bên khóe miệng có chỗ thịt nhô gọi là nút khóe. Hai chỗ này cho trung gian rất nhỏ nhưng làm miệng có khối.
Góc hàm. Từ dưới tai xuống, mặt bên của hàm gặp mặt dưới hàm ở một góc. Ánh sáng từ trên chiếu xuống thì mặt dưới tối, và cạnh hàm tách gương mặt khỏi cổ.
Sai lầm hay gặp khi học khối đầu
Học khối hoá là một giai đoạn, không phải đích đến. Những sai lầm dưới đây thường xuất hiện ở người đang tập:
- Vẽ quá nhiều mặt phẳng nhỏ, gương mặt trông như viên kim cương cắt. Bắt đầu chỉ với bảy tám mặt lớn, thêm dần khi đã chắc.
- Quên rằng các mặt phẳng là để hiểu, không phải để giữ lại trong bài hoàn chỉnh. Ở bước cuối, phải làm mềm cạnh để da thịt hiện ra.
- Dùng cùng một độ đậm cho mọi mặt quay xuống. Mặt dưới mũi và mặt dưới cằm đều tối, nhưng mặt dưới cằm thường nhận phản quang từ áo, cổ nên khác độ.
- Không đổi vị trí đèn khi tập. Chỉ vẽ một kiểu sáng thì bạn học thuộc một bản đồ đậm nhạt chứ chưa hiểu vì sao.
- Nhầm hốc mắt với mắt. Hốc mắt là cả vùng lõm từ gờ lông mày tới gò má, con mắt chỉ nằm trong đó.
- Áp khuôn đầu mẫu cho mọi người. Mỗi gương mặt có tỉ lệ riêng, khuôn chỉ để kiểm tra, còn đo trên người mẫu mới quyết định.
Nếu thấy bài vẽ khối đầu trông cứng, đó là bình thường. Độ cứng ấy cho bạn nền chắc; sự mềm mại sẽ đến khi bạn quay lại với người thật.
Mang mặt phẳng vào gương mặt người thật
Khi vẽ người mẫu, hãy bắt đầu bằng việc nheo mắt cho đến khi chi tiết biến mất, chỉ còn mảng. Rồi tự hỏi: ranh giới giữa sáng và tối đang chạy dọc theo cạnh nào trong các cạnh vừa học? Thường bạn sẽ thấy nó bám mép trán, đi xuống gò má, vòng qua cạnh mũi, chạy dọc góc hàm. Vẽ đường ranh đó trước bằng nét mảnh, rồi phủ vùng tối một lớp, giống như với khối đất nặn.
Sau đó mới tìm chỗ gương mặt thật khác khối mẫu. Người này trán rộng và phẳng, nên mảng sáng trán lớn; người kia gò má cao, nên rãnh dưới gò tối sâu hơn. Những khác biệt ấy chính là nét riêng làm bài vẽ giống người được vẽ. Bạn nên mô tả chúng bằng ánh sáng chứ đừng phóng đại thành hí hoạ: người được vẽ có thể xem bài của bạn, và gương mặt họ xứng đáng được nhìn bằng sự chú ý chứ không phải bằng chê bai.
Lối khối hoá cũng giúp khi vẽ từ ảnh. Ảnh chụp đèn trần hay đèn flash thường làm mặt phẳng lì, khó thấy khối. Khi đó bạn có thể dựa vào hiểu biết về mặt phẳng để thêm một chút trung gian ở thái dương, dưới gò má, cạnh mũi, giúp gương mặt nổi lên mà vẫn trung thực với người trong ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thuộc hết các mặt phẳng trước khi vẽ chân dung không?
Không cần thuộc hết. Bảy tám mặt lớn như trán, thái dương, hốc mắt, sống mũi, mặt dưới mũi, gò má, cằm, mặt dưới hàm là đủ để bắt đầu. Các mặt nhỏ hơn bạn sẽ nhận ra dần qua từng bài vẽ.
Phương pháp Loomis và mô hình mặt phẳng, nên học cái nào trước?
Thường học Loomis để dựng tỉ lệ và góc xoay đầu trước, vì sai tỉ lệ thì sáng tối đẹp cũng không cứu được. Mô hình mặt phẳng học song song khi bắt đầu lên đậm nhạt. Hai cách không loại trừ nhau.
Không có đất nặn thì làm khối đầu bằng gì?
Bạn có thể gấp giấy bìa thành khối đa diện, gọt một củ khoai lang hay khối xà phòng, hoặc dùng giấy báo cũ vo lại rồi quấn băng dính tạo mặt phẳng. Miễn là bề mặt một màu và đặt được dưới đèn để quan sát.
Vì sao vẽ theo mặt phẳng rồi mà gương mặt vẫn không giống người mẫu?
Khối hoá giúp có khối, còn sự giống đến từ tỉ lệ: khoảng cách hai mắt, chiều dài mũi, độ rộng miệng, góc hàm. Bạn nên đo lại tỉ lệ bằng cách giơ bút chì so trên người mẫu, rồi mới lên sáng tối.
Trẻ em có học khối đầu được không?
Được, nếu biến thành việc nặn và quan sát chứ không phải lý thuyết. Trẻ có thể nặn khối đầu tròn, ấn hốc mắt, đắp mũi, rồi soi đèn pin để xem chỗ nào sáng chỗ nào tối. Người lớn nên khen việc quan sát, không chấm hay so bài của trẻ.
Mô hình mặt phẳng có áp dụng cho gương mặt mọi dân tộc không?
Các mặt phẳng lớn giống nhau ở mọi người vì cấu trúc xương sọ chung. Khác nhau là độ nhô của gờ lông mày, độ cao sống mũi, độ rộng gò má. Vì vậy hãy dùng mô hình làm khung, rồi quan sát kỹ gương mặt cụ thể trước mặt.